ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN DU LỊCH SINH THÁI TẠI HÒA BẮC

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA LỊCH SỬ HỌC PHẦN CÁC LOẠI HÌNH DU LỊCH CHỦ ĐỀ ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN DU LỊCH SINH THÁI TẠI HÒA BẮC Đà Nẵng, tháng 05 năm 2022 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 5 NỘI DUNG 7 CHƯƠNG 1 ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN DU LỊCH SINH THÁI 7 1 1 Tự nhiên 7 1 2 Sinh thái nông nghiệp 8 1 3 Văn hoá 9 CHƯƠNG 2 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG 13 2 1 Công tác giáo dục 13 2 2 Công tác bảo tồn 14 2 3 Sự tham gia của cộng đồng 14 2 4 Duy trì và phát huy văn hóa bản địa 15 CHƯƠNG 3 ĐÁNH GIÁ SỰ BỀN VỮNG 17 3.

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA LỊCH SỬ

*******

HỌC PHẦN CÁC LOẠI HÌNH DU LỊCH CHỦ ĐỀ: ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN DU LỊCH SINH THÁI TẠI HÒA BẮC

Đà Nẵng, tháng 05 năm 2022

M C L C Ụ Ụ

MỞ ĐẦU 5

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN DU LỊCH SINH THÁI 7

1.1 Tự nhiên 7

1.2 Sinh thái nông nghiệp 8

1.3 Văn hoá 9

CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG 13

2.1 Công tác giáo dục 13

2.2 Công tác bảo tồn 14

2.3 Sự tham gia của cộng đồng 14

2.4 Duy trì và phát huy văn hóa bản địa 15

CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ SỰ BỀN VỮNG 17

3.1 Kinh tế 17

3.2 Văn hóa – xã hội 17

3.3 Môi Trường 20

CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP 21

4.1 Công tác giáo dục, diễn giải 21

4.2 Công tác bảo tồn 24

4.3 Sự tham gia của cộng đồng 26

4.4 Duy trì giá trị văn hóa bản địa 27

4.5 Cơ sở hạ tầng 27

4.6 Nâng cao năng lực cộng đồng 27

KẾT LUẬN 28

MỞ ĐẦU

Trong những năm qua, du lịch sinh thái đã và đang phát triển nhanh chóng ở nhiềuquốc gia trên thế giới và ngày càng thu hút được sự quan tâm rộng rãi của các tầng lớp xãhội, đặc biệt đối với những người có nhu cầu tham quan du lịch và nghỉ ngơi Ngoài ýnghĩa góp phần bảo tồn tự nhiên, bảo vệ đa dạng sinh học và văn hóa cộng đồng, sự pháttriển du lịch sinh thái đã và đang mang lại những nguồn lợi kinh tế to lớn, tạo cơ hội tăngthêm việc làm và nâng cao thu nhập cho quốc gia cũng như cộng đồng người dân các địaphương, nhất là người dân ở các vùng sâu, vùng xa – nơi có các khu bảo tồn tự nhiên vàcác cảnh quan hấp dẫn Ngoài ra, du lịch sinh thái còn góp phần vào việc nâng cao dân trí

và sức khỏe cộng đồng thông qua các hoạt động giáo dục môi trường, văn hóa lịch sử vànghỉ ngơi giải trí Chính vì vậy ở nhiều nước trên thế giới và trong khu vực, bên cạnh cáclợi ích về kinh tế, du lịch sinh thái còn được xem như một giải pháp hữu hiệu để bảo vệmôi trường sinh thái thông qua quá trình làm giảm sức ép khai thác nguồn lợi tự nhiênphục vụ nhu cầu của khách du lịch, của người dân địa phương khi tham gia vào các hoạtđộng du lịch

Và hiện nay xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang là một trong những nơi có tiềm năng rất lớn

để phát triển du lịch sinh thái tại Đà Nẵng

Xã Hòa Bắc được thành lập năm 1981, nằm ở phía tây bắc huyện Hòa Vang, có vị tríđịa lý hành chính giáp với xã Hòa Liên, huyện Hòa Vang ở phía nam giáp với quận LiênChiểu ở phía đông Ngoài ra, Hòa Bắc còn tiếp giáp hai huyện Nam Đông và Phú Lộc(tỉnh Thừa Thiên Huế) ở phía bắc và huyện Hiên (tỉnh Quảng Nam) ở phía tây nam Xã

có diện tích khoảng 343,34 km² trong đó diện tích rừng chiếm trên 96% Xã có 7 thôntrong đó có 2 thôn người đồng bào Cơ Tu là Giàn Bí và Tà Lang với gần 900 người

Xã Hòa Bắc là nơi có cộng đồng Cơ Tu di cư từ vùng núi cao phía tây Quảng Nam

-Đà Nẵng đến định cư lập làng Sau quá trình tản cư rồi sát nhập các dân làng còn sót lại

từ nhiều thôn thì hiện nay họ sinh sống cố định ở khu vực xã Hòa Bắc, với hai thôn lớn là

Tà Lang và Giàn Bí Thôn nằm ngay trên tuyến đường Hồ Chí Minh (đoạn Sơn La - TuýLoan và đường tỉnh lộ DT601) nên điều kiện giao lưu với đồng bào thuận lợi

Hai thôn Tà Lang - Giàn Bí có vị trí địa lý đặc thù và nguồn tài nguyên tự nhiên đadạng, phong phú Là vùng đệm giữa khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi chúa và vườnquốc gia Bạch Mã Hai thôn được hình thành từ những dãy núi với độ cao trung bình

5

200m so với mặt nước biển và các dòng sông, suối, tạo ra những thác ghềnh tuyệt đẹp,những cánh rừng nguyên sinh đa dạng.

Toàn chiều dài của sông tính từ xã Hòa Bắc đến cửa biển là 38km, trong đó gần 80%chảy trên địa phận huyện Hòa Vang Trên địa bàn quận Liên Chiểu, sông còn nhận một sốchi lưu nhỏ ở vùng hữu ngạn

Khu du lịch sinh thái sông Cu Đê đã được đưa vào hoạt động và thu hút một lượng lớnkhách du lịch ghé thăm, nghỉ dưỡng Do là một địa điểm du lịch mới được đưa vào khaithác nên khung cảnh vẫn còn khá hoang sơ, du khách có thể đến đây và tận hưởng khungcảnh thiên nhiên trong lành, đẹp hiếm có

 Suối Vũng Bọt

7

Vũng Bọt là nơi khởi nguồn của sông Cu Đê, là hợp lưu của hai nhánh sông Bắc vàsông Nam, bắt nguồn từ dãy Trường Sơn hùng vĩ Tại Vũng Bọt, du khách có thể câu cá,bắt tôm, tắm suối, cắm trại qua đêm. Du khách sẽ an toàn hơn khi đi cùng người dân địaphương, những người am hiểu về con suối Với những du khách muốn cắm trại thì thờiđiểm thích hợp nhất là tầm 2 giờ chiều hôm trước đến sáng ngày hôm sau Đây là nơi lýtưởng cho du khách muốn thăm quan suối và ở đây cũng có một loại cá ăn rất ngon chính

là cá Niên Cách đánh bắt nhằm bảo tồn loài cá này đã làm cho du lịch sinh thái ở đâymang ý nghĩa hơn hết

1.2 Sinh thái nông nghiệp

 Lúa nương

Nằm chót vót trên những triền đồi cao Khi lúa chín, núi rừng như được khoác lênmình tấm thảm vàng lộng lẫy Với đồng bào Cơ Tu họ đã không còn trồng lúa nương quánhiều vì nghề trồng lúa nương thật nhọc nhằn, đất cằn cỗi nhưng người dân nơi đây vẫnmột nắng hai sương cần cù, chịu khó làm cho cây lúa trổ bông Nếp nương là một trongnhững nguyên liệu không thể thiếu dùng để làm bánh sừng trâu – loại bánh đặc trưngdân tộc Cơ Tu Giống lúa nương là giống lúa cho năng suất thấp nhưng chất lượng gạongon Lúa nếp nương hạt to, tròn, thơm và dẻo Vì vậy cần có những biện pháp để vậnđộng bà con trồng lại lúa nương tại địa phương

 Chè dây

Chè dây là một loại thảo dược quý, được nhiều người ưa chuộng Nhiều công trìnhkhoa học đã được nghiên cứu và khẳng định về tác dụng của cây chè dây Theo Đông y,chè dây được đánh giá cao trong việc phòng ngừa và hỗ trợ điều trị bệnh Với các thànhphần hóa học như lá chè dây chứa Flavonoid toàn phần với hàm lượng 18,15%,Flavonoid tồn tại dưới hai dạng aglycon và glycoside Ngoài ra, lá chè còn chứa tamin vàcác chất vô cơ khác Rễ chè dây chứa ampelopsin và myricetin Các nghiên cứu về dượcliệu chè dây đã công bố một cách cụ thể ở nước ta Cành và lá chè phơi khô nấu nướcuống rất tốt cho sức khỏe Nước chè có vị chát, sau có vị ngọt, thơm, dễ uống và có côngdụng trị đau dạ dày rất tốt Bên cạnh đó, các hàm lượng flavonoid chứa trong lá và thân

có tác dụng chữa viêm loét dạ dày và viêm niêm mạc dạ dày

Chè dây mọc tự nhiên nhiều nơi dưới tán rừng ở các xã Hòa Phú, Hòa Bắc Đã có một

số hộ đồng bào Cơ Tu và người dân ở mang về trồng tại nhà và sử dụng Với những đặctính tốt cho sức khỏe con người của cây chè dây và nhằm hỗ trợ phát triển kinh tế xóa đóigiảm nghèo cho người dân vùng núi thuộc xã Hòa Bắc

1.3 Văn hoá

 Vũ điệu Tung tung da dá

Vũ điệu gắn bó với cộng đồng, xuất hiện trong nhiều sinh hoạt cộng đồng và các lễ hộilớn của người Cơ Tu như lễ hội mừng lúa mới, lễ hội dựng làng, dựng nhà Gươl

Tung tung theo tiếng Cơ Tu có nghĩa là vươn cao, mạnh mẽ và vững chãi hơn nữa Đâycũng chính là khát vọng chinh phục vũ trụ muốn con người có cuộc sống mới tốt đẹphơn Nên điệu Tung tung dành cho nam thanh niên khỏe mạnh, thể hiện điệu múa nhộnnhịp, mạnh mẽ và hùng dũng Còn Da dá có nghĩa là thẳng hàng, nhịp điệu mang khátvọng của ý nghĩa tâm linh là đón đợi ơn trời đất

Tung tung da dá là điệu dân vũ hòa trộn cho thấy sự hiệp lực của đàn ông, thanh niênvới đàn bà và thiếu nữ Cơ Tu Trong không gian bao la của núi rừng, vòng tròn nam nữthanh niên di chuyển nhịp nhàng sinh động cùng với âm thanh cồng chiêng và các loạinhạc cụ truyền thống khác luôn ngân dài tan vào vũ trụ như một lời cầu nguyện người Cơ

Tu gửi tới đấng thần linh và tổ tiên

9

đã tích cực khôi phục, gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa cồng chiêng, tuy nhiên kết quảvẫn ở mức khiêm tốn so với tiềm năng để phát triển du lịch

 Nhảy sạp

Nhảy sạp không phải là điệu múa truyền thống của dân tộc Cơ Tu mà được du nhậpvào trong những năm chiến tranh chống Mỹ Vào những đêm trăng sáng hay những dịp

lễ, bộ đội và đồng bào thường tổ chức văn nghệ hát múa giao lưu, múa sạp xuất hiện từ

đó Với nhịp điệu rộn ràng vui nhộn, múa sạp luôn thu hút nhiều thanh niên nam nữ thamgia Để phù hợp với văn hóa bản địa, theo thời gian đồng bào Cơ Tu đã sáng tạo ra điệumúa sạp theo cách của riêng mình như tăng số lượng cặp tre từ 4 lên 5 cặp, tăng đội múa

lên 16 người gồm 8 nam,

8 nữ, trên giai điệu nhảy

sạp, người dân đã “cải

biên” lại theo ngôn ngữ

âm nhạc Cơ Tu, nội dung

ca ngợi tình yêu nam nữ,

núi rừng, nguồn gốc ra đời

của các lễ hội và đó cũng

khiến cho du khách cảm

thấy thích thú khi tiếp xúc

với văn hoá của người đồng bào làm phát triển kinh tế cũng như tạo công ăn việc làm chongười Cơ Tu sinh sống tại xã Hoà Bắc

 Nhà Gươl

Các buôn làng của người Cơ Tu dù giàu hay nghèo đều có nhà Gươl Nhà Gươl làtrung tâm sinh hoạt của cả buôn làng Không gian nhà Gươl cũng là nơi tổ chức nhiều lễhội truyền thống của buôn làng như: lễ ăn mừng lúa

mới, lễ ăn thề kết nghĩa anh em giữa hai làng Cơ

Tu, lễ mừng được mùa, Ở mỗi làng nhà Gươl càng

to càng thể hiện làng Cơ Tu đó giàu mạnh Bằng sự

tiếp nối truyền thống, khả năng quan sát thực tiễn,

các nghệ nhân tạo nên những tác phẩm điêu khắc

mộc mạc, từ ý tưởng, đường nét, bố cục, màu sắc

biểu đạt quan niệm nhân sinh quan, thế giới quan

của người Cơ Tu

Những tác phẩm điêu khắc cùng nền văn hóa lâu

đời lưu giữ bên trong ngôi nhà của cộng đồng, đã

làm cho nhà Gươl trở thành một biểu tượng, là niềm

tự hào của người Cơ Tu Di sản văn hóa dân gian

độc đáo này cần được quan tâm nuôi dưỡng, phát

huy trong đời sống đương đại

 Dệt thổ cẩm

Người Cơ Tu bảo lưu kiểu khung dệt được coi là cổ sơ nhất của nhân loại, các nhànghiên cứu gọi là khung dệt inđônêsiên Khung dệt này tuy còn thô sơ, năng suất thấp,

11

khả năng dệt hoa văn bị hạn chế, nhưng nó lại có thể dệt được những khổ vải theo ýmuốn Kỹ thuật dệt của người Cơ Tu gắn liền với chất liệu, trong đó nổi bật là dệt hoavăn chỉ màu, hoa văn gợn sóng, hoa văn hạt cườm và kỹ thuật khâu đáp

Người Cơ Tu là một tộc người còn bảo lưu được một cách tương đối nguyên vẹn cácyếu tố văn hóa truyền thống có giá trị, trong đó có nghề dệt và trang phục Đây là mộttrong những thành tố góp phần hình thành không gian văn hóa đặc sắc của tộc người Cơ

Tu

 Đan lát

Người Cơ Tu sử dụng rất nhiều vật dụng từ nghề đan lát truyền thống của dân tộcmình Đó là những nong, nia làm thóc; mâm ăn cơm, đựng đồ cúng; chiếu, gối để nằm vàđặc biệt là rất nhiều loại gùi với mẫu mã và công dụng khác nhau Tất cả được đan lát bởi

sự nhẫn nại, khéo léo và sáng tạo của những người đàn ông Cơ Tu mang tầm nghệ nhân.Các vật dụng thường thấy trong mỗi gia đình Cơ Tu là gùi, như gùi vận chuyển lúa(zôống), gùi mang trẻ em (p’reng), gùi 3 ngăn của đàn ông (tàlét) Các loại gùi này đểtrên bếp lâu ngày ám khói, đen bóng rất đẹp và bền chắc Nguyên liệu để người Cơ Tulàm ra các sản phẩm đan lát thủ công truyền thống là mây, tre, lồ ô, dứa lấy trong rừng

và phải qua một số công đoạn sơ chế rất công phu Thường thì thanh niên trai trẻ tronglàng được giao lên rừng khai thác nguyên liệu, còn việc đan lát chủ yếu ở nhà là già làng

và những người có kinh nghiệm

CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG

2.1 Công tác giáo dục

Công tác giáo dục ở đây đang được phát triển nhanh chóng và hiện đại Vào mỗi buổisáng và chiều loa phát thanh thường phát về những thông điệp bảo vệ môi trường, nângcao đời sống nhân sinh tại địa phương

Khi các du khách, sinh viên đến đây đều được chính người dân ở đây giáo dục về côngtác bảo về môi trường Bạn sẽ biết được quy trình dệt thổ cẩm hay đan lát gồm bao nhiềubước.Hay quy trình làm nước rửa chén, thuốc trừ sâu từ việc tận dụng rác thải sinh hoạtlàm thành những sản phẩm hữu ích

Khi đến với Hòa Bắc, chúng ta thấy rất nhiều các biển báo bảo vệ môi trường, cácthùng rác đặt ở nhiều nơi, các thùng đều có phân chia các loại rác khác nhau, để ngườidân địa phương và khách du lịch có ý thức nâng cao bảo vệ môi trường tự nhiên cònhoang sơ ở đây

Khi các khách du lịch hay học sinh, sinh viên đến đây sẽ có hai phương án do ngườidân đưa ra đó là đi bộ hoặc đi xe đạp để bảo vệ môi trường không khói bụi ô nhiễm Đâycũng là một trong những cách giáo dục cộng đồng địa phương, khách du lịch biết bảo vệmôi trường tự nhiên ở đây

Và trong nhà gươl làng Cơ Tu nơi đây, các nghệ nhân thường khắc đôi chim thần, conđực trên, con cái dưới trong tư thế giao hợp, con trống cưỡi trên con mái với thân và đuôihòa thành một, đầu hướng vào bên trong, thể hiện mong muốn phồn thực, biểu tượng sinhtồn về cuộc sống hạnh phúc, minh chứng về mối quan hệ cội nguồn và tình cảm chungthủy vợ chồng của người Cơ Tu Bên cạnh sự cầu mong về bình an và hạnh phúc, cònmang ý nghĩa giáo dục người dân khôngnên săn bắn bừa bãi

2.2 Công tác bảo tồn

 Về tự nhiên

Cá Niên loại cá suối trứ danh, đặc sản nơi đây Trước đây đồng bào Cơ Tu chỉ săn cábằng súng bắn tên Trước nguy cơ cá Niên ở Hòa Bắc và sông Cu Đê tuyệt chủng, cuốitháng 11/2021, UBND xã Hòa Bắc đã thành lập “Tổ bảo tồn và phát triển bền vững cáNiên” tại thôn Giàn Bí - Tà Lang Tổ có 30 thành viên, trong đó nòng cốt chính là nhữngthợ săn cá điêu luyện trong vùng, những người am hiểu về sông suối, khe lạch có nhiều

cá Họ sẽ cùng với chính quyền địa phương tham gia các hoạt động kiểm tra, phát hiệncác hành vi đánh bắt cá Niên bằng xung điện, thuốc nổ, lưới mắt nhỏ Với quy chế hoạtđộng cụ thể, các thành viên và những thợ lặn săn cá sẽ trở thành những trở thủ đắc lựcgiúp chính quyền trong việc bảo tồn, phát triển loài cá suối này

 Về văn hóa

Các nghề thủ công truyền thống của người Cơ Tu vẫn được bảo tồn, phát triển trongcộng đồng dân cư như: nghề dệt thổ cẩm, đan lát mây tre, nhảy Tung tung da dá hay cácmón ăn được làm ra từ lao động và có sẵn trong tự nhiên như: cơm lam, bánh sừng trâu,

cá Niên, Các phong tục tập quán, lễ hội truyền thống như mừng lúa mới, lễ ăn thề kếtnghĩa anh em giữa hai làng, hoặc ăn mừng được mùa rẫy

Bên cạnh đó để thân thiện hơn với môi trường, kiến trúc nhà Gươl thay vì sử dụng gỗ

là chính, đồng bào đã sử dụng những nguyên vật liệu giả gỗ để hạn chế chặt cây trongrừng

Từ những điều trên cho thấy phương pháp bảo tồn tự nhiên và văn hóa của xã Hòa Bắc

là đúng bởi vì bảo tồn những cảnh thiên nhiên hoang sơ, văn hóa đậm nét mới thu hútkhách du lịch đến đây khám phá và tìm hiểu về một nơi tuyệt đẹp này

15

2.3 Sự tham gia của cộng đồng

Về ăn uống: Cộng đồng đã chuẩn bị hoàn toàn từ mua nguyên liệu đến nấu ăn, phục vụvới mục đích giới thiệu về những món ăn của dân tộc mình đển với du khách Tuy nhiên,món ăn ở đây còn chưa đủ bắt mắt và cần điều chỉnh hương vị cho phù hợp với khẩu vịcủa thực khách tứ phương

Về lưu trú: Cộng đồng đã chuẩn bị những đồ dùng sinh hoạt cần thiết và khách du lịch

có thể sinh hoạt cùng người dân để trải nghiệm nét văn hóa của người dân Tuy nhiên nhàdân cách khá xa nhau gây bất tiện trong việc đi lại, trang thiết bị còn khá thô sơ vẫn chưađáp ứng đầy đủ nhu cầu cho du khách

Về hướng dẫn viên: Cộng đồng chính là người tự thuyết minh về văn hóa tại địa phươngmình, về các nghề truyền thống cũng như những tinh hoa trong đời sống tâm linh củangười dân Bên cạnh đó cộng đồng còn giáo dục bảo vệ môi trường thiên nhiên, cảnhquan sạch đẹp ở đây Đây là một ưu điểm lớn của cộng đồng vì không ai có thể giới thiệu

về văn hóa dân tộc, các nghề truyền thống, các điệu múa bằng chính người dân Cơ Tu

Họ giới thiệu bằng cả tấm lòng của mình làm cho du khách dễ dàng tiếp cận, hiểu thêm

về văn hóa nơi đây

2.4 Duy trì và phát huy văn hóa bản địa

Cộng đồng ở đây bắt đầu thấy được các lợi ích từ du lịch sinh thái kết hợp với du lịchcộng đồng đem lại, nên họ đã duy trì và phát huy văn hóa bản địa như múa cồng chiên,múa điệu tung tung da dá, dệt thổ cẩm, đan lát để phục vụ khách du lịch Tại đây còn lưugiữ nhà Gươl để du khách đến đây tham quan và tìm hiểu kiến thức, ý nghĩa của ngôi nhàGươl do người dân địa phương giới thiệu Ngoài ra, còn phục vụ các món ăn đặc sản ởđây như cơm lam, cá Niên để khách du lịch đến đây thưởng thức