Lịch sử tư tưởng chính trị tư tưởng cải cách của hồ quý ly

Vấn đề không phảichỉ ở cá nhân Hồ Quý Ly và nhà Hồ mà còn liên quan đến tiến trình lịch sửĐại Việt vào cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV, trong đó thời Trần mạt vàocông cuộc dựng nước, giữ

TIỂU LUẬNMÔN: LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ

Đề tài:

TƯ TƯỞNG CẢI CÁCH CỦA HỒ QUí LY

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Trong lịch sử nước ta thời trung đại, Hồ Quý Ly và vương triều Hồ doông lập nên xuất hiện như một hiện tượng, một sự kiện lịch sử khá đặc biệtkhiến ai quan tâm nghiên cứu lịch sử Việt Nam đều chú ý Vấn đề không phảichỉ ở cá nhân Hồ Quý Ly và nhà Hồ mà còn liên quan đến tiến trình lịch sửĐại Việt vào cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV, trong đó thời Trần mạt vàocông cuộc dựng nước, giữ nước thời Hồ

Trước những vấn đề lịch sử đặt ra vào buổi suy vong của nhà Trần đồngthời trước hiểm hoạ xâm lăng đã và sẽ xảy ra ở hai đầu Nam – Bắc của đấtvào thời kỳ này, vương triều Trần – Hồ Quý Ly và tiếp theo là vương triều Hồ

đã phải đương đầu với không ít khó khăn, phức tạp

Tư tưởng, chủ trương, biện pháp cải cách của Hồ Quý Ly cùng hệ quảcủa nó còn đang trong quá trình dang dở thì bị chặn đứng lại bởi cuộc khángchiến chống giặc Minh do vương triều Hồ tổ chức bị thất bại Lịch sử đã mở

ra những vấn đề nhưng chưa sang trang mới Vì lẽ đó xung quanh vấn đề nàycòn có nhiều nhìn nhận đánh giá khác nhau, cần được tiếp tục nghiên cứu traođổi, tiếp cận nhằm rút ra những kinh nghiệm, bài học quá khứ phục vụ chocông cuộc đổi mới cho đất nước hiện nay dưới sự lãnh đạo của Đảng CSVV

Vì vậy, tôi đã chọn tư tưởng Hồ Quý Ly làm chủ đề nghiên cứu

2 Tình hình nghiên cứ đề tài.

Về đề tài Hồ Quý Ly và nhà Hồ đã có nhiều công trình nghiên cứu,những cuốn sách thông sử, sách giáo khoa, giáo trình bậc đại học, cao đẳngtrung học biên soạn về lịch sử Việt Nam trung đại đều có đề cập đến ở mức độkhác nhau tuỳ theo tầm cỡ và yêu cầu, mục đích của tác phẩm Tuy nhiênchúng chủ yếu đề cập đến công cuộc cải cách (chủ yếu là các biện pháp, chínhsách thực hiện cải cách) và chưa có một công trình nghiên cứu hoàn chỉnh, có

hệ thống, thể hiện một cách bao quát sâu sắc mới mẻ về tư tưởng Tiểu luận

này tập trung về tư tưởng những nội dung tư tưởng của Hồ Quý Ly và nhữngthành công hạn chế của nó cũng như biện pháp thực hiện Qua đó thấy được ýnghĩa và rút ra bài học kinh nghiệm đối với công cuộc đổi mới và sự nghiệp

đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Một số công trình nghiên cứu về Hồ Quý Ly có thể kể đến như sau:

Hồ - Nguyễn Danh Kiệt

PHẦN NỘI DUNG

I Hoàn cảnh lịch sử cuối thể kỷ XIV.

1 Sự sa đoạ của tầng lớp quý tộc cầm quyền.

Những khó khăn do cuộc chiến tranh xâm lược của đế chế Nguyên –Mông ở nửa sau thế kỷ XIII dần dần được khắc phục Xã hội Đại Việt trở lại

ổn định trong một thời gian Tầng lớp quý tộc nhân đó chuyển sang hoạt động

mở rộng điền trang, thái ấp, tăng thêm số lượng nông nô, nô tỳ, củng cố địa vịthống trị ở địa phương mình

Ở Trung ương, đến thời vua Trần Dụ Tông (1341 - 1369), những hiệntượng suy thoái ngày càng tăng thêm Dụ Tông sai đào hồ lớn ở vườn ngự,chất đá làm núi, bốn mặt đào kênh thông với sông lớn đề lấy nước vào hồ,làm chỗ vui chơi Sau đó, Dụ Tông còn sai người đào thêm một cái hồ khác,bắt dân các huyện ở Hải Đông chở nước mặn về chứa để nuôi các loại hải sản.Bọn quan lại cũng nhân đó thả sức bắt quân dân xây dựng dinh thự, chùachiền, nuôi con hát chơi bời Xuất hiện hàng loạt tên nịnh thần và việc triềuchính bị chũng lũng đoạn Tư nghiệp Quốc Tử Giám là Chu An nhận thấynguy cơ đó đã dâng sớ xin chém 7 tên nịnh thần (sớ thất trảm) nhưng DụTông không nghe; ông đã xin trả ấn, từ quan Việc tranh bè kéo cánh tronghàng ngũ quý tộc đã dẫn đến sự vu khống, giết hại lẫn nhau, thậm chí Tướngquốc Trần Quốc Chẩn cũng bị vạ lây Tình hình nội bộ rối loạn khiến cácnước nhỏ phía nam không còn thần phục như trước nữa Để lấy lại uy quyền,vua Trần đã nhiều lần đem quân “chinh phạt” Những năm 1334 – 1335,Thượng hoàng Trần Minh Tông hai lần đem quân đi đánh Ai Lao ở Mạn TâyNghệ An, có lúc bị thua to, đốc tướng Đoàn Nhữ Hài bị giết Từ sau thất bạitrong trận tấn công vào Chămpa năm 1318, nhà Trần không còn sức khống chếnước này Tình hình các vùng đất phía Nam, đặc biệt là hai Châu Ô, Lý (ThuậnHoá) mới được sáp nhập, luôn luôn mất ổn định vì các cuộc quấy phá của quânChămpa Mãi đến năm 1352 đến 1353 vua Trần tăng thêm quân biên phòng ở

đây đưa Trương Hán Siêu vào điều giải, tình hình mới tạm ổn Những cuộcchiến tranh với Ai Lao, Chămpa đã buộc nhà Trần phải huy động nhiều của cải,lương thực, binh lính, gây thêm hàng loạt khó khăn cho nhân dân.

Năm 1369, Trần Dụ Tông chết, không có con trai nối ngôi Bà Thái hậu(vợ Trần Minh Tông) đưa Nhật Lễ, con thứ của một Đại vương nhà Trần lênlàm vua Vua Nhật Lễ vốn là con của một nhà phương chèo, họ Dương, nênkhi lên làm vua, “Hàng ngày chỉ vui chơi”, “Hoang dâm, rượu chè”, rắp tâmxoá họ Trần thay bằng họ Dương của mình, nên tìm cách giết hại các quý tộccao cấp của nhà Trần Thái hậu bị giết Tướng quốc Trần Nguyên Trác mưucùng 18 quý tộc lật đổ Dương Nhật Lễ cũng bị bắt giết hết Cả triều đình Trầnhoang mang, mãi một năm sau mới hạ được Nhật Lễ đưa Trần Phủ lên, tứcTrần Nghệ Tông Nhà Trần suy, dòng họ Trần không còn có khả năng khôiphục uy tín ngày xưa của mình nữa

2 Các cuộc khởi nghĩa của nông dân, nô tỳ.

Từ thế kỷ XIV, do mất mùa đói kém, nông dân đã phải bán vợ, báncon, bán mình làm nô tỳ cho các quý tộc, địa chủ giàu có Bọn này nhân đóxâm chiếm hoặc mua rẻ ruộng đất, mở rộng điền trang, tăng thêm số ngườilàm Nhiều nhà chùa cũng trở thành chủ đất lớn với rất nhiều điền nô Cùngvới tình trạng đó, các cuộc chiến tranh với Ai Lao, Chămpa lại buộc nông dânnghèo phải bỏ ruộng đồng Nhà nước không còn có sức quan tâm đến nôngnghiệp, sửa đắp và bảo vệ đê điều, các công trình thủy lợi Trong nửa thế kỷXIV, đã có chín lần đê vỡ, lụt lớn Có những năm vừa hạn vừa lụt như năm

1348, 1355, 1393,… Hậu quả tất nhiên của thiên tai và chiến tranh làm mấtmùa, đói kém chỉ tính từ đầu thể kỷ XIV cho đến năm 1379 đã có hơn 10 nạnđói lớn, dân nghèo phải bán cả nhà cửa, con cái, ruộng vườn Ngân quỹ trốngrỗng, nhà nước nhiều lần cho nhà giàu nộp tiền, thóc để nhận quan tướcnhưng không giải quyết nổi nạn đói và thiếu thốn Năm 1378, vua Trần phảichấp thuận đề nghị của quan lại, buộc mỗi dân đinh phải đóng ba quan tiềnthuế đinh hàng năm

Năm 1343, đại hạn, mất mùa, dân nghèo nổi dậy khắp nơi Năm 1344,dưới lá cờ của Ngô Bệ, nông dân đã nổi dậy ở vùng núi Yên Phụ (Hải Dương)đánh phá nhà của bọn địa chủ, quan lại Khởi nghĩa bị đàn áp nhưng 14 nămsau, năm 1357 – 1358 nghĩa quân Ngô Bệ lại bùng lên ở Yên Phụ, yết bảng

“chẩn cứu dân nghèo”, chống lại quân triều đình Nghĩa quân làm chủ cả mộtvùng rộng lớn thuộc huyện Chí Linh, chiến đấu cho đến năm 1360 mới bị đàn

áp Cùng thời gian này, nhân nạn đói lớn năm 1354, một người tên là Tề tựxưng là cháu ngoại của Trần Hưng Đạo, tụ tập các gia nô bỏ trốn, khởi nghĩa

và đánh giá cả vùng từ Lạng Giang (Bắc Giang) đến Nam Sách (Hải Dương).Gia nô các nhà vương hầu nhân đó trốn khỏi điền trang ngày càng nhiều

Năm 1379, ở Thanh Hoá, Nguyễn Thanh tụ tập nông dân khởi nghĩa, tựxưng là Linh Đức vương, hoạt động ở vùng Lương (sông Chu); Nguyễn Kỵcũng xưng vương hoạt động ở Nông Cống

Đầu năm 1390, nhà sư Phạm Sư Ôn phất cờ khởi nghĩa ở Quốc Oai (HàTây) Nghĩa quân ngày càng độc, lực lượng ngày càng hùng hậu, đã kéo vềđánh kinh thành Thăng Long, Trần Nghệ Tông và Trần Thuận Tông phải bỏchạy sang Bắc Giang và cho gọi tướng Hoàng Phụng Thế đang chỉ huy quânchống cự quân Chămpa ở Hoàng Giang về đánh Nghĩa quân chiếm kinhthanh trong 3 ngày rồi rút lui lên Quốc Oai, sau đó bị đàn áp

Năm 1399, cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Như Cái nổ ra ở vùng SơnTây, Vĩnh Phúc, Trần Thuận Tông bị giết Mãi đến đầu năm 1400, cuộc khởinghĩa mới bị dập tắt

Khởi nghĩa nông dân cuối thời Trần đã nói lên cuộc khủng hoảng suythoái của triều đại thống trị, những mâu thuẫn sâu sắc trong chế độ ruộng đất

và nông nghiệp đương thời Các cuộc khởi nghĩa không chỉ lôi cuốn nông dânnghèo mà còn cả hàng loạt nông nô, nô tỳ ở các điền trang của vương hầu,quý tộc

3 Chiến tranh với Chămpa.

Từ đầu những năm 60 của thế kỷ XIV, Chămpa hùng mạnh lên, thườngxuyên đánh phá châu Hoá, cướp người, đòi đất Nhà Trần nhiều lần đem quânvào chống cự nhưng cũng nhiều lần thất bại

Tháng 10 năm 1389, quân Chămpa lại đánh ra Thanh Hoá Quân nhàTrần do Hồ Quý Ly chỉ huy bị thua trận Hơn 70 tướng bị giết Hồ Quý Ly bỏ

về, xin quân cứu viện không được, bèn tự giải chức Nghệ Tông cử tướngTrần Khát Chân đem quân Long Tiệp vào chống cự Khát Chân khóc, lạy tạ ra

đi Quân Chămpa kéo ra Thiên Trường Trần Khát Chân tạm đóng quân lại ởHải Triều (bắc Hưng Nhân – Thái Bình) Cuộc giáp chiến xảy ra Nhận biếtđược thuyền chỉ huy của Chế Bồng Nga, tướng Trần Khát Chân hô quân nãsúng lớn vào Chế Bồng Nga trúng đạn chết Quân Khát Chân nhấn đó tấncông ồ ạt Quân Chămpa bại trận, La Ngai rút lui theo đường núi chạy vềnước Từ đó Chămpa suy dần

4 Nguy cơ xâm lược từ phương Bắc.

Năm 1368, sau khi lật đổ nhà Nguyên, Minh Thái Tổ ổn định dần tìnhhình nội bộ Trung Quốc rồi bắt đầu sai quân lấn chiếm các nước phươngNam Sự suy yếu của nhà Trần là điều kiện thuận lợi cho chúng thực hiệnmưu đồ bành trướng của mình

Năm 1384, quân Minh đánh vào Vân Nam, bắt nhà Trần phải cung cấplương thực cho chúng Vua Trần buộc phải cho người vận chuyển 5000 thạchlương lên nộp

Năm 1388, nhà Minh sai sứ sang đòi ta nộp các thứ quả ngon ngọt vàmượn đường đi đánh Chămpa bằng cách bắt nhà Trần nộp 50 thớt voi, đặt nhàtrạm chứa sẵn lương thảo cho quân của họ Nhưng đây chỉ là một sự thăm dò

Năm 1395, nhân việc cử quân xuống Long Châu (Quảng Tây) đáp ápmột cuộc nổi dậy của tộc người thiểu số, nhà Minh vờ cho người sang ta xingiúp 50 con voi, 50 vạn hộc lương Nhà Trần biết được điều đó nên chỉ cấpcho một ít lương thảo

Những đỏi hỏi nhằm tiến tới thực hiện âm mưu xâm lược của nhà Minhdiễn ra liên tục cho đến đầu thế kỷ XV.

Tóm lại, xã hội Đại Việt cuối thế kỷ XIV đang lầm vào một cuộc khủnghoảng sâu sắc, chính quyền suy yếu, bọn nịnh thần chuyên quyền, dòng họthống trị phân tán, sa đoạ, kinh tế nông nghiệp sa sút nghiêm trọng đã dẫn đếnchỗ nông dân nghèo, gia nô, nô tỳ nổi dậy chống đối hay chạy chốn Tronglúc đó, những cuộc tấn công đánh phá của Chămpa lại liên tục diễn ra, dù cuốicùng bị đẩy lùi hẳn, đã làm cho cuộc sống của nhân dân thêm khổ cực, triềuchính thêm rối ren, tài chính kịêt quệ Đã thế, Đại Việt lại đứng trước nguy cơmột cuộc ngoại xâm ngày càng đến gần Bên trong khủng hoảng, giặc ngoài

đe doạ, đó là những tiền đề dẫn đến cuộc cải cách của Hồ Quý Ly

II Tiền đề của tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly.

* Nhà nước ngày càng nghèo nàn, tiềm lực kinh tế suy yếu, địa chủ ngàycàng đông đảo (địa chủ quý tộc, quan lại và địa chủ không quan tước) thực sựtrở thành giai cấp nắm quyền thống trị với hạt nhân là vương hầu, quý tộc

* Mâu thuẫn xã hội ngày càng sâu sắc biểu hiện ở phong trào nông dânkhởi nghĩa (khởi nghĩa nông dân – nô tỳ) Điều đó làm nảy sinh những mâuthuẫn, rạn nứt đặt ra cho Nghệ Tông và Hồ Quý Ly (linh hồn của sân khấu chínhtrị Đại Việt cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV) những vấn đề cần giải quyết:

- Tiếp tục cho ruộng tư phát triền hay về duy trì, củng cố sở hữu ruộngđất của nhà nước làm cơ sở cho Nhà nước quân chủ tập quyền mạnh

- Làm thế nào để điều hoà lợi ích, cố kết đội ngũ quý tộc tôn thất vớiquý tộc quan lại – tập thể thành viên của bộ máy Nhà nước, làm thế nào đểcứu vãn tình trạng đói kém trong xã hội và ngăn chặn loạn lạc đây là tháchthức của thời đại đặt ra cần phải được giải quyết

III Cuộc đời hoạt động chính trị của Hồ Quý Ly.

Lê Quý Ly là cháu 4 đời của Hồ Liêm, dòng dõi Hồ Hưng Dật, ngườiChiết Giang, làm Thái thú Diễn Châu vào đầu thế kỷ X Hồ Liêm di cư ra ĐạiLại –Thanh Hoá rồi xin làm con nuôi của Tuyên uý Lê Huấn, từ đó mang họ

Lê Quý y có hai người cô đều là vợ Trần Minh Tông và là mẹ của ba vuaTrần Hiến Tông, Trần Nghệ Tông và Trần Duệ Tông, nhờ đó rất được TrầnNghệ Tông tin yêu.

Năm 1371, sau khi củng cố được địa vị thống trị của họ Trần, NghệTông bắt đầu phong tước cho những có công ủng hộ mình và tổ chức lại bộmáy nhà nước Một người cháu bên ngoại là Lê Quý Ly được đưa lên chứckhu mật đại sứ - một chức vụ quan trọng trong triều, trông coi cấm quân

Năm 1375, Quý Ly được giữ chức Tham mưu quân sự, năm 1379 thăngTiểu tư không kiêm khu mật đại sứ và năm 1380 giữ chức Nguyên nhung Hảitây đô thống chế Sau khi tham gia một số cuộc hành quân chống đánh quânChămpa, tuy công không lớn nhưng đến 187 thì được Nghệ Tông nâng lênchức Đồng bình chương sự, quyền như tể tướng cùng vua bàn việc nước Dựavào chức quyền và sự tin yêu của Thượng hoàng Nghệ Tông, Lê Quý Ly tìmcác đưa dần người trong họ và bè phái vào nằm các chức trọng trong triều vàtrong quân đội

Năm 1388 vua Trần cùng Thái uý Trần Ngạc mưu giết Lê Quý Ly,chẳng may việc bị bại lộ Quý Ly tâu việc đó với Nghệ Tông và dúng áp lựccủa Nghệ Tông hê vua làm Linh Đức vương, đem giam ở ở chùa Tư Phúc rồicho người giết chết Năm 1391, Thái uý Trần Ngạc cùng một số quý tộc Trần

bị Quý Lý giết nốt Sự chuyên quyền của Quý Ly lên đến cao độ khiến TrầnNghệ Tông, bấy giớ đã gần kề cái chết, rất lo lắng, cho gọi Quý Ly vào cungdặn dò: “Nay thế nước suy yếu… sau khi ta chết rồi, qua gia (chỉ vua Trần)đáng giúp thì giúp, nếu là người hèn kém, ngu dốt thì người tự lấy lấy nước”.Quý Ly rạp đầu khóc, khước từ

Năm 1395, Thượng hoàng Trần Nghệ Tông mất Quý Ly đowjc phongNhập nội phụ chính thái sư bình chương quân quốc trọng sự, tước Tuyêntrung vệ quốc đại vương Quyền hành hầu như nằm hết trong tay Quý Ly

Năm 1397, Quý Ly cho xây kinh đô mới ở An Tôn (Vĩnh Lộc – ThanhHoá) rồi sau đó bắt vua dời vào ở đây, làm lễ nhường ngôi cho con (mới 3tuổi) tức Thiếu đế.

Năm 1399, Quý Ly cho người giết Trần Thuận Tông (cha của Thiếuđế) Một số quý tộc, đại thần của nhà Trần bao gồm các tướng Trần KhátChân, Trần Nguyên Hãn, Trụ quốc Trần Nhật Đôn, Hành khiển Hà ĐứcLân… tổ chức cuộc mưu sát Lê Quý Ly, chẳng may việt tiết lộ Tất cả bọn họcùng thân thuộc hơn 370 người đều bị giết, tịch thu gia sản, con gái bị bắt làm

tì, con trai bị dìm chết hoặc chôn sống Việc bắt bớ diễn ra suốt mấy năm

Đầu năm 1400, không chần chừ nữa, Quý Ly truất ngôi vua Trần, tự lậplàm vua, đặt niên hiệu là Thánh Nguyên, đổi sang họ Hồ và đổi quốc hiệu làĐại Ngu Nhà Hồ thành lập

IV Vài nét về nội dung tư tưởng cải cách – những biện pháp cải cách – biểu hiện cụ thể của tư tưởng cải cách.

1 Nội dung tư tưởng cải cách.

Cùng với quá trình đi lên con đường chính trị, Hồ Quý Ly từng bướcthực hiện những cải cách của mình

- Về chính trị:

Từ năm 1375, khi được giao chức Tham mưu quân sự, Quý Ly đã đềnghị “chọn các quan viên, người nào có tài năng, luyện tập võ nghệ, thônghiểu thao lược thì không cứ là tôn thất, đều cho làm tướng coi quân”

Năm 1397, Quý Ly cho đổi trấn Thanh Hoá là trấn Thanh Đô, trấnQuốc Oai làm trấn Quảng Oai, trấn Đà Giang là trấn Thiên Hưng, trấn TrườngYêu là trấn Thiên Quan, trấn Lạng Giang là tr trấn Lạng Sơn… và quy định

cơ chế làm việc: “Lộ coi phủ, phủ coi châu, châu coi huyện Phàm những việc

hộ tịch, tiền thóc, kiện tụng đều làm gộp một sổ của lộ, đến cuối năm báo lênsảnh để làm bằng mà kiểm xét” Khu vực quanh kinh thành Thăng Long đượcđổi gọi là Đông đô lộ do phủ đô hộ cai quản Sau đó, Quý Ly cho dời đô vào

An Tôn (Tây Đô) Chế độ Thái thượng hoàng tạm bãi bỏ, nhưng đến khi nhà

Hồ thành lập, năm 1401 Hồ Quý Ly nhưỡng ngôi cho con là Hán Thương và

tự xưng là Thái thượng hoàng

Năm 1400, sau khi lên ngôi, Quý Ly đặt lệ cử quan ở Tam quán và Nộinhân đi về các lộ thăm hỏi cuộc sống của nhân dân và tình hình quan lại đểthăng, giáng Năm 1402, nhà Hồ xuất quân đánh Chămpa Vua Chămpa sợphải dâng nộp hai vùng đất Chiêm Động và Cổ Luỹ Năm 1404, một lần nữanhà Hồ đánh vào Chămpa nhưng không có kết quả gì, phải rút quân về

- Về kinh tế:

Năm 1397, theo đề nghị của Quý Ly, vua Trần xuống chiếu hạn định sốruộng tư “Đại vương, trưởng công chúa không có hạn định, dưới đến thứ dânkhông được có quá 10 mẫu Người nào nhiều ruộng được phép lấy ruộngchuộc tội, số ruộng thừa ra thì sung công”

Để kiểm tra việc thực hiện chủ trương hạn điền, năm 1398, Hồ Quý Lycho các quan về địa phương làm lại sổ ruộng đất Ai có ruộng tư phải kê khai

rõ số ruộng đất và cắm thẻ ghi tên của mình trên mảnh ruộng Sau 5 năm sổsách phải làm xong, ruộng nào không có ai nhận thì nhà nước sung công

- Về tài chính:

Cải cách nổi bật nhất là ban hành tiền giấy, thu hồi hết tiền đồng Năm

1936, Hồ Quý Ly cho lưu hành tiền giấy gọi là “thông bảo hội sao”, gồm 7loại: 10 đồng, 30 đồng, 1 tiền, 2 tiền, 3 tiền, 5 tiền và 1 quan, đều có hình inkhác nhau Nhà nước cũng quy định, ai làm tiền giả phải chịu tội chết, 1 quantiền đổi được 2 quan tiền giấy; ai còn dùng tiền đồng, bị bắt cũng phải tội nhưlàm tiền giả Năm 1403, trước phản ứng của nhân dân, nhà Hồ ban hành điềuluật về tội không tiêu tiền giấy, nâng giá hàng hay đóng cửa hàng Nhà Hồcũng đặt chức thị giám, ban mẫu về cân thước, thưng đấu

Năm 1402, nhà hồ định lại biểu thuế đinh và thuế ruộng Thuế đinh chỉđánh vào người có ruộng được chia; người không có ruộng, trẻ mồ côi, đàn bàgoá không phải nộp Thuế đánh theo luỹ tiến: người có 5 sào ruộng nộp 5tiền… có trên 2 mẫu 6 sào nộp 3 quan

Thuế ruộng tư: 5 thăng/mẫu.

Đất bãi thu; từ 3 quan đến 5 quan/mẫu

Cùng năm đó, nhà Hồ cho các lộ làm lại sổ hộ, biên hết tên nhữngngười từ 2 tuổi trở lên Những dân phiêu tán đều bị loại ra ngoài sổ Dân kinhthành trú ngụ ở các phiên trấn phải trở về quê quán Khi sổ làm xong, số dân

từ 15 – 60 tuổi tăng lên gấp hai lần

Năm 1403, sau khi chiếm đánh được vùng đất từ Hoá Châu đến Cổ Luỹ(bắc Quảng Ngãi) nhà Hồ đưa “những người có của mà không có ruộng” vào,biên làm quân ngũ, ở lại trấn giữ lâu dài Sau đó kêu gọi nhà giàu nộp trâu đểđưa vào đây

Năm 1405, nạn đói xảy ra Nhà Hồ đã lệnh cho các quan địa phương đikhám xét nhà giàu có thừa thóc, bắt phải bán cho dân đói theo thời giá Nhà

Hồ cũng đặt Quảng tế thực để chữa bệnh cho dân

- Về văn hoá – giáo dục:

Năm 1329, Hồ Quý Ly soạn sách “Minh đạo” phê phán Khổng Tử, chêtrách các nhà Tống Nho, đề cao Chu Công

Năm 1396, Hồ Quý Ly bắt tất cả các nhà sư chưa đến 50 tuổi phải hoàntục và tổ chức thi về giáo lý nhà Phật, ai thông hiểu mới được ở lại làm sư.Nhà Hồ cũng ngăn cấm và xử phạt nặng những người làm nghề phương thuật

Hồ Quý Ly là người có ý thức đề cao chữ Nôm; tự mình dịch thiên “Vôdật” (không lười biếng) trong sách Thượng thư để dạy cho vua Trần ThuậnTông, dịch sách Kinh Thi để cho các nữ quan dạy các phi tần, cung nữ HồQuý Ly cũng làm nhiều thơ Nôm (hầu hết bị mất)

Năm 1396, Hồ Quý Ly cho sửa đổi chế độ thi cử, đặt kỳ thi Hương ở địaphương và thi Hội ở kinh thành Những người đã thi Hội phải làm thêm một bàivăn sách do vua ra đề để định thứ bậc Trong 4 trường thi, Hồ Quý Ly bỏ trườngthi ám tả cổ văn thay bằng thi kinh nghĩa Năm 1040, ông đặt thêm trường thithứ năm thi viết chữ và toán Theo nhà sử học Ngô Thời Sĩ: “phép khoa cử đếnđây mới đủ văn tự 4 trường, đến nay còn theo, không thay đổi được”.

Năm 1397, Hồ Quý Ly đề nghị nhà nước đặt học quan ở các lộ SơnNam, Kinh Bắc, Hải Đông và cấp ruộng công cho các phủ, châu từ 10 – 12 –

15 mẫu, tiếc rằng chủ trương này không được thực hiện

2 Những biện pháp cải cách – biểu hiện cụ thể.

Cùng năm này 1397, Hồ Quý Ly cho nhân dân xây kinh đô mới ở AnTôn (Vĩnh Lộc – Thanh Hoá), để lại cho thời sau một công trình kiến trúc lớntục gọi là thành nhà Hồ Thành hình chữ nhật, chu vi khoảng 3 km, mặt ngoàiđược xây bằng những khối đá hình hộp mặt mài nhẵn, phẳng dài từ 2 – 4 m,cao 1m, dày 0,70m Cổng xây rất công phu, ghép đá hình vòm, cao 8m Trongthành có khu dinh thực, nay còn lại những con rồng đá chạy dọc bậc thềm…

Do nhu cầu tăng cường lực lượng quân sự, chuẩn bị chống giặc ngoạixâm, những năm cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV cũng xuất hiện nhưng súngđại bác (thần cơ sang pháo), những thuyền lớn đi biển có lầu với tên gọi “Tảilương cổ lâu”, sự thực là những thuyền chiến Người sáng chế và chỉ đoạ chếtác, theo sử sách ghi lại, là Hồ Nguyên Trừng, con cả của Hồ Quý Ly, giữchức Tả tướng quốc

Tóm lại, cuộc khủng hoảng xã hội ở nửa sau thế kỷ XIV đã phản ánhtình trạng suy thoái của nhà Trần cũng như tính chất lỗi thời của cấu trúc nhànước đương thời Nhân vật Hồ Quý Ly đã ra đời và nổi bật lên trong bối cảnh

đó Từng bước tiến lên nắm mọi quyền hành, Hồ Quý Ly đã mong muốn cứvãn tình thế đặt biệt khó khăn và phức tạp đó và ông đã kiên quyết thực hiệncuộc cải cách Có thế thấy, đó là một cuộc cải cách toàn diện, từ chính trị đếnkinh tế - tài chính, Hồ Quý Ly dự định xoá bỏ quyền và thế lực của tầng lớp

quý tộc Trần, xây dựng một nhà nước quan liêu không đẳng cấp, quyền lựctập trung, để trực tiếp giải quyết những khó khăn trong nước và chống lại cácthế lực xâm lược từ bên ngoài Tuy nhiên, cuộc cải cách có chỗ quá mạnh sovới thời đó (như phép hạn điền), có chỗ chưa thật triệt để (gia nô, nô tỳ khôngđược giải phóng) Chính sách tiền tệ nhằm thu lại và hạn chế sử dụng đồngtrong chi dùng hàng ngày, tập trung nguyên liệu phục vụ quốc phòng – mộtnhu cầu bức thiết Nhưng, lưu hành tiền giấy là một vấn đề hoàn toàn mới mẻđối với nước ta đương thời, không đáp ứng đúng thực tiễn phát triển còn hạnchế của kinh tế hàng hoá cuối thế kỷ XIV Cải cách văn hoá, giáo dục có ýnghĩa tiến bộ đầy đủ hơn.

Trong tình thế bị thúc bách về nhiều mặt, một số việc làm của Hồ Quý

Ly đã gây thêm mâu thuẫn trong nội bộ, ảnh hưởng sâu sắc đến ý thức đoànkết, thống nhất của nhân dân khi xảy ra nạn ngoại xâm Chính Hồ NguyênTrừng đã nói lên điều đó khi phát biểu: “Tôi không sợ đánh (giặc) mà chỉ sợlòng dân không theo” và Hồ Quý Ly đã thừa nhận khi thường cho Hồ Nguyêntrừng một hộp trầu bằng vàng

Dầu sao thì Hồ Quý Ly vẫn là nhà cải cách lớn đầu tiên trong lịch sửnước ta và cuộc cải cách của ông đã khiến người đời sau, các nhà nghiên cứusuy nghĩ, đánh giá

3 Kết cục của cuộc cải cách.

Trước thái độ thách thức của nhà Minh, từ những năm 1403 – 1404,nhà Hồ đã khẩn trương chuẩn bị phòng vệ Biên giới phía nam được củng cốbằng nhiều cuộc hành quân và di dân khai hoang, bảo vệ Năm 1405, nhà Hồthành lập 4 kho quân khí (xưởng chế tạo vũ khí), thăm dò, nghiên cứu cácvùng biển hiếm yếu, củng cố lực lượng quân sự Nhà Hồ cho dân đóng cộcchặn vùng sông Bạch Hạc (Phú Thọ) ngăn giặc từ bắc xuống, hạ lệnh chonhân dân các vùng gần đường lớn trông từ bắc xống kinh thành Thăng Longphải phá bỏ lúa má khi có giặc đến, lại lệnh cho dân ở Tam Đái, Bắc Giang(bắc sông Hồng) chuẩn bị nhà cửa sẵn ở vùng đất hoang phía nam sông, tích

trữ lương thực để khi giặc đến thì di chuyển, cho dân phu đắp thành Đa Bang(Tiên Phong – Hà Tây).

Cuối năm 1406, quân Minh vượt qua Lạng Sơn đánh về Thăng Long.Đầu năm 1407 chúng vượt sông Hồng đánh vào thành Đa Bang Cuộc chiếnđấu diễn ra quyết liệt Quân ta chết rất nhiều nhưng vẫn cố thủ Ngày20/1/1407, thành Đa Bang thất thủ, tuyến phòng ngự bị phá vỡ Giặc tràn vàoThăng Long, cướp bóc của cải, phá hoại cung điện, nhà cửa Hồ NguyênTrừng đóng quân ở Hoàng Giang (Hà Nam) Giặc Minh đem quân tấn côngbuộc quân của Trừng rút về Muộn Hải (Giao Thuỷ - Nam Định) Trong lúc đóquân của Hồ Đỗ, Hồ Xá bị thua ở mạn bắc, cũng rút về Muộn Hải hợp sức với

Hồ Nguyên Trừng để chiến đấu Hai bên đối luỹ đánh nhau Bị bệnh tật nhiều,quân Minh phải rút về Hàm Tử (Hưng Yên) Hồ Nguyên Trừng tập trung quânđánh giặc nhưng bị thua to, phải cùng Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương rút vềThanh Hoá, đóng lại ở Tây Đô (Vĩnh Lộc) Tháng 4/1407, quân Minh doTrương Phụ, Mộc Thạnh chỉ huy tấn công Tây Đô Hồ Quý Ly cùng đình thầnchạy vào Nghệ An Một số quân tướng nhà hồ đầu hàng quân Minh, dẫnđường cho chúng đánh vào Nhiều tướng của nhà Hồ bị bắt, cuối cùng, mấycha con Hồ Quý Ly cũng sa lưới kẻ thù ở vùng Kỳ La, Cao Vọng (Kỳ Anh –

Hà Tĩnh) Quân Minh tiếp tục đánh tục đánh vào Thuận Hoá, chiếm nốt phầnđất phía nam Trong lúc đó quân Chămpa cũng thừa cơ đánh ra, lấy lại vùngThăng Hoa (Quảng Nam, Quảng Ngãi) Như vậy là vào cuối tháng 6/1407,cuộc kháng chiến của quân nhà Hồ hoàn toàn thất bại Đất nước rơi vào ách

đô hộ của nhà Minh

Mặc dầu biết mình ở trong tình thế rất khó khăn, đúng như câu nói của

Hồ Nguyên Trừng “chỉ sợ lòng dân không theo”, nhà Hồ vẫn kiên quyết tổchức cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Minh Thực tế cuộc khángchiến cũng chứng tỏ rằng, quân tướng nhà Hồ và một bộ phận nhân dân đãchiến đấu anh dũng, quyết liệt Thế nhưng, cuối cùng, cuộc kháng chiến vẫnthất bại, và sau này, khi nhân dân nổi dậy khởi nghĩa thì những người lãnh