Kế hoạch hoá chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế thời kỳ 2001 2005 ở việt nam và các giải pháp thực hiện

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo xu h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá, phù hợp với yêu cầu và b-ớc đi trong tiến trình hội nhập của nền kinh tế khu vực và thế giới là một trong những nộ

Mở đầu

Xây dựng một các ngành kinh tế hợp lý, hiệu quả cao là vấn đề hết sức quan trọng

để nền kinh tế phát triển với tốc độ cao và bền vững

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo xu h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá, phù hợp với yêu cầu và b-ớc đi trong tiến trình hội nhập của nền kinh tế khu vực và thế giới là một trong những nội dung cơ bản của đ-ờng lối đổi mới nền kinh tế đất n-ớc do Đai hội lần thứ VII, VIII và IX của Đảng đề ra Mục tiêu phấn đấu đến năm 2005 ở n-ớc ta có cơ cấu GDP theo ngành là: tỷ trọng nông nghiệp khoảng 20-21%, tỷ trọng công nghiệp và xây dựng khoảng 40-41%, tỷ trọng các ngành dịch vụ khoảng 41-42% Để đạt đ-ợc mục tiêu

đề ra trên đây, góp phần thực hiện chủ tr-ơng lớn của Đảng và Nhà n-ớc trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá; mỗi nhóm ngành phải đạt tốc độ tăng tr-ởng: nông nghiệp khoảng 4,3%, công nghiệp và xây dựng 10,8%, dịch vụ 6,2%; tăng tr-ởng GDP bình quân 7,5% Trong những năm qua cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm, mang tính tự phát, ch-a thật sự chủ động, còn nhiều bấp bênh, rủi ro; hiệu quả sản xuất thấp dẫn đến không đạt

đ-ợc kế hoạch tăng tr-ởng kinh tế đề ra Nó là vấn đề bức xúc nhất hiện nay, đang là vấn

đề trung tâm trong các cuộc nghiên cứu,thảo luận của Quốc hội và Chính phủ

Ngày nay, thế giới có những biến đổi sâu sắc, ngày càng nhiều những biến động khó l-ờng, nhiều yếi tố tác động đến sự phát triển kinh tế Đề án nghiên cứu theo ph-ơng h-ớng chuyển dịch cơ cấu ngành một cách chủ động, linh hoạt phù hợp với những biến

động của trong và ngoài n-ớc Đề án nghiên cứu "kế hoạch hoá chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế thời kỳ 2001-2005 ở Việt Nam và các giải pháp thực hiện"

Em xin chân thành cảm ơn GS.TS Vũ Thị Ngọc Phùng, TS Ngô Thắng Lợi đã nhiệt

tình giúp đỡ em nghiên cứu hoàn thành đề án này mặc dù đã hết sức cố gắng trong qúa trình nghiên cứu, nh-ng do trình độ, kinh nghiệm còn hạn chế và thời gian ngắn ch-a nghiên cứu

đ-ợc sâu sắc vấn đề nên bài viết không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Mong đ-ợc sự góp ý của các thầy, các cô và bạn bè để em có thể hiểu sâu sắc hơn vấn đề

Ch-ơng I

một số vấn đề lý luận về

sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế

Trong các tài liệu kinh tế có nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm cơ cấu kinh tế Các cách tiếp cận này thường bắt đầu từ khái niệm “cơ cấu” Là một phạm trù triết học, khái niệm cơ cấu đ-ợc sử dụng để biểu thị cấu trúc bên trong, tỷ lệ và mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành của một hệ thống Cơ cấu đ-ợc biểu hiện nh- là những mối quan hệ liên kết hữu cơ, các yếu tố khác nhau của một hệ thống nhất định Cơ cấu là thuộc tính của một hệ thống Do đó, khi nghiên cứu cơ cấu phải đứng trên quan điểm hệ thống

Đứng trên quan điểm duy vật biện chứng và lý thuyết hệ thống có thể hiểu: cơ cấu kinh tế là một tổng thể hợp thành bởi nhiều yếu tố kinh tế của nền kinh tế quốc dân, giữa chúng có những mối liên hệ hữu cơ, những t-ơng tác qua lại cả về số l-ợng và chất l-ợng,

trong những không gian và điều kiện kinh tế-xã hội cụ thể, chúng vận động h-ớng vào

những mục tiêu nhất định Theo quan điểm này, cơ cấu kinh tế là một phạm trù kinh tế, là nền tảng của cơ cấu xã hội và chế độ xã hội

Một cách tiếp cận khác thì cho rằng: cơ cấu kinh tế hiểu một cách đầy đủ là một tổng thể hệ thống kinh tế bao gồm nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau trong những không gian và thời gian nhất định, trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định, đ-ợc thể hiện cả về mặt định tính lẫn định l-ợng, cả về số l-ợng lẫn chất l-ợng, phù hợp với mục tiêu đ-ợc xác định của nền kinh tế

Nhìn chung các cách tiếp cận trên đã phản ánh đ-ợc mặt bản chất chủ yếu của cơ cấu kinh tế Đó là các vấn đề:

- Tổng thể các nhóm ngành, các yếu tố câú thành hệ thống kinh tế của một quốc gia

- Số l-ợng và tỷ trọng các nhóm ngành và các yếu tố cấu thành hệ thống kinh tế trong tổng thể nền kinh tế đất n-ớc

- Các mối quan hệ t-ơng tác lẫn nhau giữa các nhóm ngành, các yếu tố h-ớng vào các mục tiêu đã xác định Cơ cấu kinh tế còn là một phạm trù trừu t-ợng; muốn nắm vững bản chất của cơ cấu kinh tế và thực thi các giải pháp nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế một cách có hiệu quả cần xem xét từng loại cơ cấu cụ thể của nền kinh tế quốc dân

2.1 Cơ cấu ngành kinh tế

Trong bàI viết chú trọng nghiên cứu cơ cấu ngành kinh tế

Cơ cấu ngành của nền kinh tế là tập hợp tất cả các ngành hình thành lên nền kinh tế

và các mối quan hệ t-ơng đối ổn định giữa chúng

Cơ cấu ngành phản ánh phần nào trình độ phân công lao động xã hội chung của nền kinh tế và trình độ phát triển của lực l-ợng sản xuất Thay đổi mạnh mẽ cơ cấu ngành là nét đặc tr-ng của các n-ớc đang phát triển Khi phân tích cơ cấu ngành của một quốc gia ng-ời ta th-ờng phân tích theo 3 nhóm ngành (khu vực):

+ Nhóm ngành nông nghiệp: bao gồm các ngành nông, lâm, ng- nghiệp

+ Nhóm ngành công nghiệp:bao gồm các ngành công nghiệp và xây dựng

+ Nhóm ngành dịch vụ: bao gồm các ngành th-ơng mại, b-u điện, du lịch

Trong công nghiệp cần chú ý đến các hệ số liên hệ phía “thượng nguồn” và các hệ

số liên hệ phía “hạ nguồn”

* Các ngành công nghiệp “thượng nguồn”:là những ngành công nghiệp tạo nguyên liệu và sản phẩm trung gian, đòi hỏi vốn đầu t- cao và công nghệ cơ bản, công nghệ cao

* Các ngành công nghiệp “hạ nguồn”:là những ngành công nghiệp sản xuất ra sản phẩm cuối cùng cho tiêu dùng, th-ờng đòi hỏi vốn đầu t- ít, sử dụng nhiều lao động, có thể có quy mô sản xuất vừa và nhỏ

Những ngành công nghiệp th-ợng nguồn và hạ nguồn nêu trên có mối quan hệ dọc rất chặt chẽ Trong một chuyên ngành nhất định có thể có một hình thức tổ chức khép kín

từ công nghiệp th-ợng nguồn đến hạ nguồn của một quốc gia hay theo sự phân công lao

động quốc tế (theo th-ơng mại hay hợp đồng gia công) giữa các quốc gia

2.2 Cơ cấu lãnh thổ

Nếu cơ cấu kinh tế hình thành từ sự phân công lao động xã hội và chuyên môn hoá sản suất thì cơ cấu kinh tế lãnh thổ lại đ-ợc hình thành chủ yếu từ việc bố trí sản xuất theo không gian địa lý

Cơ cấu lãnh thổ và cơ cấu địa lý thực chất là hai mặt của một thể thống nhất và đều

là sự biểu hiện của sự phân công lao động xã hội Cơ cấu lãnh thổ hình thành gắn liền với cơ cấu ngành và thống nhát trong vùng kinh tế Trong cơ cấu lãnh thổ, có sự biểu hiện của cơ cấu ngành trong điều kiện cụ thể của không gian lãnh thổ Xu h-ớng phát triển kinh tế lãnh thổ th-ờng là phát triển nhiều mặt, tổng hợp, có -u tiên một vài ngành và gắn liền sự hình thành phân bổ dân c- phù hựp với các đIều kiện, tiềm năng phát triển kinh tế của lãnh thổ Việc chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ phải đảm bảo sự hình thành và phát triể có hiệu quả của các ngành kinh tế, các thành phần kinh tế theo lãnh thổ và trên phạm vi cả n-ớc, phù hợp với đặc đIểm tự nhiên ngành kinh tế xã hội, phong tục tập quángành truyền thống của mỗi vùng, nhằm khai thác triệt để thế mạnh của vùng đó

2.3 Cơ cấu thành phần kinh tế

Nếu nh- phân công lao động xã hội đã là cơ sở hình thành cơ cấu ngành và cơ cấu lãnh thổ, thì chế độ sở hữu là cơ sở hình thành cơ cấu thành phần kinh tế Một cơ cấu thành phần kinh tế hợp lý pháI dựa trên cơ sở hệ thống tổ chức kinh tế với chế độ sở hữu

có khả năng thúc đẩy sự phats triển của lực l-ợng sản xuất, thúc đấy phân công lao động xã hội Theo nghĩa đó, cơ cấu thành phần kinh tế cũng là một nhân tố tác động đến cơ cấu ngành kinh tế và cơ cấu lãnh thổ Sự tác động đó là một biểu hiện sinh động của mối quan hệ giữa các loạI cơ cấu trong nền kinh tế

Ba bộ phận cơ bản hợp thành cơ cấu kinh tế là cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu thành phần kinh tế, cơ cấu lãnh thổ có quan hệ chặt chễ với nhau Trong đó cơ cấu ngành kinh

tế có vai trò quan trọng hơn cả Cơ cấu ngành và thành phần kinh tế chỉ có thể đ-ợc

chuyển dịch đúng đắn trên phạm vi không gian lãnh thổ và trên phạm vi cả n-ớc Mặt khác, việc phân bố không gian lãnh thổ một cách hợp lý có ý nghĩa quan trọng thúc đẩy phát triển các ngành và thành phần kinh tế trên lãnh thổ

Khái niệm: Sự thay đổi của cơ cấu kinh tế từ trạng thái này sang trạng thái khác cho phù hợp với môi tr-ờng phát triển đ-ợc coi là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế

* Khái niệm chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế là quá trình chuyển cơ cấu ngành kinh tế từ dạng này sang dạng khác phù hợp với trình độ phát triển của phân công lao động xã hội, sự phát triển của lực l-ợng sản xuất và các nhu cầu về kinh tế-xã hội của đất n-ớc

Chuyển dịch cơ cấu đem tính khách quan thông qua thông qua những nhận thức chủ quan của con ng-ời, trong quá trình chuyển dịch cơ cấu đã hình thành các khái niệm:

- Điều chỉnh cơ cấu:Đó là quá trình chuyển dịch cơ cấu trên cơ sở thay đổi một số mặt, một số yéu tố cơ cấu, làm cho nó thích ứng với điều kiện khách quan từng thời kỳ không tạo ra sự thay đổi đột biến, tức thời

- CảI tổ cơ cấu:Đó là quá trình chuyển dịch cơ cấu cơ cấu trên cơ sở thay đổi một số mặt bản chất so với thực trạng cơ cấu ban đầu, nhanh chóng tạo ra sự đột biến

Cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu ngành kinh tế nói riêng luôn thay đổi theo từng thời kỳ phát triển bởi các yếu tố hợp thành Đó là sự thay đổi về số l-ợng các ngành hoặc

sự thay đổi tỷ lệ giữa các ngành do sự xuất hiện hoặc sự biến mất của một số ngành và và

sự tăng tr-ởng giữa các yếu tố cấu thành là không đồng đều Đây không chỉ đơn thuần là

sự thay đổi vị trí, mà còn là sự biến đổi cả về l-ợng và chất trong nội bộ cơ cấu Việc chuyển dịch cơ cấu ngành phải dựa trên cơ sở một cơ cấu hiện có, do đó nội dung của chuyển dịch cơ cấu là cảI tạo cơ cấu cũ lạc hậu hoặc ch-a phù hợp để xây dựng cơ cấu mới tiên tiến, hoàn thhiện và bổ sung cơ cấu cũ nhằm biến cơ cấu cũ thành cơ cấu mới hiện đại và phù hợp hơn

2 Sự cần thiết chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế

Cơ cấu ngành kinh tế luôn luôn biến đổi cùng với qúa trình phát triển của nền kinh

tế Mỗi thời kỳ, với những điều kiện cụ thể các ngành kinh tế tăng tr-ởng với tốc độ khác nhau dẫn đến cơ cấu ngành thay đổi Các điều kiện này vừa có những tác động tích cực vừa có tiêu cực đến tăng tr-ởng kinh tế Vì vậy, cần chủ động chuyển dịch cơ cấu ngành phát huy những thuận lợi và hạn chế những khó khăn do điều kiện hiện tại đặt ra để thúc

đẩy phát triển kinh tế nhanh và bền vững là vấn đề dặt ra đối với tất cả các quốc gia ở tất cả các giai đoạn phát triển

3.1 Những yếu tố cơ bản có liên quan đến xu thế phát triển kinh tế của đất n-ớc

a Quy luật tiêu thụ sản phẩm của E.Engel

Ngay từ đầu thế kỷ 19, nhà kinh tế học ng-ời Đức E.Engel đã nhận thấy rằng khi thu nhập của gia đình tăng lên thì tỷ lệ chi tiêu của họ cho l-ơng thực, thực phẩm giảm đi

Do chức năng chính của khu vực nông nghiệp là sản xuất l-ơng thực, thực phẩm nên có thể suy ra là tỷ tọng nông nghiệp trong toàn bộ nền kinh tế sẽ giảm đi khi thu nhập tăng lên

Quy luật của E.Engel đ-ợc phát hiện cho tiêu dùng l-ơng thực, thực phẩm nh-ng nó

có ý nghĩa quan trọng trong việc định h-ớng cho việc nghiên cứu tiêu dùng các loại sản phẩm khác Các nhà kinh tế học gọi l-ơng thực, thực phẩm là các sản phẩm thiết yếu, hàng công nghiệp là sản phẩm tiêu dùng lâu bền, và việc cung cấp dịch vụ là sự tiêu dùng cao cấp Qua qúa trình nghiên cứu, họ phát hiện ra xu h-ớng chung là khi thu nhập tăng lên thì tỷ lệ chi tiêu cho hàng tiêu dùng lâu bền tăng phù hợp với tăng thu nhập, còn chi tiêu cho tiêu dùng cao cấp tăngnhanh hơn tốc độ tăng thu nhập

Nh- vậy, quy luật tiêu thụ sản phẩm của E.Engel đã làm rõ tính xu h-ớng của việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong qúa trình phát triển

b Quy luật tăng năng suất lao động của A.Fisher

Năm 1935, trong cuốn “Các quan hệ kinh tế của tiến bộ kỹ thuật”, A Fisher đã giới thiệu kháI niệm việc làm ở khu vực thứ nhất, thứ hai, thứ ba A Fisher quan sát thấy rằng, các n-ớc có thể phân theo tỷ lệ phân phối tổng lao động của từng n-ớc vào ba khu vực Khu vực thứ nhất bao gồm sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp và theo một số quan điểm

còn bao gồm cả khai thác mỏ Khu vực thứ hai bao gồm công nghiệp chế biến và xây dựng Khu vực thứ ba gồm có vận tải, thông tin, th-ơng nghiệp, dịch vụ nhà n-ớc, dịch vụ t- nhân Theo A.Fisher, tiến bộ kỹ thuật đã có tác động đến sự phân bố lao động vào ba khu vực này Trong qúa trình phát triển, việc tăng c-ờng sử dụng máy móc và các ph-ơng thức canh tác mới đã tạo điều kiện cho nông dân nâng cao năng suất lao động Kết quả là,

để bảo đảm l-ợng l-ơng thực, thực phẩm cần thiết cho xã hội thì không cần đến l-ợng lao

động nh- cũ và do vậy, tỷ lệ của lực l-ợng lao động trong nông nghiệp giảm Dựa vào số liệu thống kê thu thập đ-ợc, A Fisher cho rằng tỷ lệ giảm này có thể giảm từ 80% đối với các ngành chậm phát triển nhất xuóng 11-12 % ở các n-ớc công nghiệp phát triển và trong điều kiện đặc biệt có thể xuống tới 5% Ng-ợc lại, tỷ lệ lao động đ-ợc thu hút vào khu vực thứ hai và khu vực thứ ba ngày càng tăng do tính co giãn về nhu cầu sản phẩm của hai khu vực này và khả năng hạn chế hơn của viẹc áp dụng tiến bộ kỹ thuật, đặc biệt

là đối với khu vực thứ ba

c Vai trò của khoa học vai trò nghệ trong thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu

Khoa học và công nghệ có vai trò đặc biệt quan trọng trong qúa trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nhất là trong bối cảnh hiện nay khi mà nền kinh tế thế giới đang chuyển từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế tri thức Sự phát triển của khoa học và công nghệ không chỉ đẩy nhanh tốc độ phát triển của các ngành mà còn làm phân công lao

động xã hội trở nên sâu sắc và đ-a đến sự phân chia các ngành thành nhiều ngành nhỏ hơn, xuất hiện nhiều ngành, nhiều lĩnh vực kinh tế mới, từ đó làm thay đổi cơ cấu, vị trí giữa các ngành, hay thúc đẩy các ngành chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo h-ớng:

+ Các ngành sản xuất vật chất (nông nghiệp, công nghiệp)đều tăng lên về sản l-ợng tuyệt đối, nh-ng về tỷ trọng trong GDP so với các ngành sản xuất phi vật chất (dịch vụ) lại giảm t-ơng đối

+ Cơ cấu kinh tế trong, nội bộ mỗi ngành cũng biến đổi theo h-ớng ngày càng tăng mạnh quy mô sản xuất ở các ngành có hàm l-ợng kỹ thuật, công nghệ cao

d Xu thế kinh tế thế giới

* Xu thế hoà bình hợp tác

Nhìn tổng quát, có thể dự báo xu thế hoà bình hợp tác phát triển trên thế giới và khu vực tiếp tục gia tăng đi đôi với những cọ sát đấu tranh, cạnh tranh ngày càng gay gắt, có thể có những bùng nổ khó l-ờng Các n-ớc lớn, các trung tâm phát triển lớn đang và sẽ giằng co, tranh giành ảnh h-ởng, lấn át kinh tế đối với các n-ớc khác Bên cạnh đó, trình

độ phát triển ngày càng cao của lực l-ợng sản xuất cũng nh- kinh tế nói chung của thế giới đã tạo ra những cơ hội hợp tác, hội nhập để khai thác các nguồn lực quốc tế phục vụ cho nhu cầu phát triển quốc gia Mỗi n-ớc với trình độ phát triển khác nhau đều tìm thấy lợi thế của mình qua các quan hệ kinh tế quốc tế và có thể tham gia opj tác phát triển d-ói nhiều hình thức

* Tác động của cách mạng khoa học và công nghệ

Trong thế kỷ XXI, với dự báo cách mạng khoa học và công nghệ sẽ có những nhảy vọt khó l-ờng, yêu cầu mới và cũng là khả năng mới trong điều kiện nhân loại đang bứoc vào nền kinh tế tri thức Trong điều kiện đó, công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n-ớc phải triển khai theo t- duy mới, phù hợp với giai đoạn mới Việt Nam có những lới thế so sánh

về tài nguyên thiên nhiên và dồi dào về nguồn nhân lực, nếu đ-ợc phát huy sẽ là nhân tố tích cực để tiếp nhận khoa học và công nghệ gây dựng năng lực nội sinh

* Toàn cầu hoá và khu vực hoá

Là xu thế khác quan ngày càng tác động mạnh, thậm chí chi phối phát triển kinh tế của các n-ớc Trong bối cảnh đó, chúng ta cần thấy hết mặt tích cực, thuận lợi, cả mặt tiêu cực, khó khăngành thách thức và có chiến l-ợc thích ứng và lợi dụng qúa trình này có hiệu quả nhất

Dòng vốn Đầu t- trực tiếp n-ớc ngoài(FDI) đến các n-ớc đang phát triển: Từ những năm đầu của thạp kỷ 90, toàn cầu hoá và khu vực hoá đã tạo điều kiện cho các dòng vốn FDI đến với các nền kinh tế đang phát triển Nguồn vốn này tăng liên tục qua các năm, tuy có suy giảm do tác động của khủng hoảng kinh tế năm 97

Dòng vốn hỗ trợ chính thức với các điều kiện -u đãi (ODA) đến các n-ớc đang phát triển có xu h-ớng giảm dần

Quốc tế hoá th-ơng mại, vốn và sản xuất Bốn m-ơi năm qua kim ngạch th-ơng mại hàng hoá của toàn thế giới đã tăng 6%/năm trong khi đó sản xuất hàng hoá chỉ tăng 3,7% Mức độ mở cửa của các n-ớc tăng Sau th-ơng mại vốn đầu t- cũng đã nhanh chóng đ-ợc quốc tế hoá Cạnh tranh th-ơng mại và thu hút đầu t- trên thế giới diễn ra ngày càng mạnh mẽ

3.2 Các lý thuyết phát triển

Với t- các là loạI lý thuyết chủ yếu nghiên cứu các con đ-ờng hay các mô hình phát triển kinh tế của các n-ớc chạm phát triển hiện đang nỗ lực tiến hành công nghiệp hoá,

các lý thuyết phát triển trực tiếp hoặc gián tiếp đều bàn tới một trong những nội dung cơ bản nhất của công nghiệp hoá là chuyển dịch cơ cấu ngành Song, do bản thân thế giới chậm phát triển bao gồm nhiều quốc gia với các đặc đIểm đặc thù khác nhau, do xuất phát từ các quan điểm và các góc độ nghiên cứu khác nhau nên cách giảI quyết vấn đề chuyển dịch cơ cấu ngành trong qúa trình công nghiệp hoá của các loạI lý thuyết phát triển cũng rất khác nhau Có thể thấy đIều này qua một số lý thuyết phát triển chủ yếu sau

a Lý thuyết phân kỳ phát triển kinh tế

T- t-ởng cơ bản của ng-ời chủ x-ởng lý thuyết này Walt Rostow cho rằng, qúa trình phát triển kinh tế của bất kỳ quốc gia nào cũng đều trảI qua 5 giai đoạn tuần tự nh- sau:

1/ Xã hội truyền thống: Với đặc tr-ng là nông nghiệp giữ vai trò thống trị trong đời sống kinh tế, năng suất lao động thấp và xã hội kém linh hoạt

2/ Giai đoạn chuẩn bị cất cánh: Với những thay đổi quan trọng là trong xã hội đã xuất hiện tầng lớp chủ xí nghiệp có khả năng đổi mới, kết cấu hạ tầng sản xuất, nhất là giao thông đã phát triển Bắt đầu hình thành những khu vực đầu tầu có tác động lôI kéo nền kinh tế phát triển

3/ Giai đoạn cất cánh: với những dấu hiệu quan trọng nh- tỷ lệ đầu t- so với thu nhập quốc dân đạt mức 10%, xuất hiện những ngành công nghiệp chế biến có tốc độ tăng tr-ởng cao, có những chuyển biến mạnh mẽ trong thể chế xã hoọi, thuận lợi cho sự phát triển của khu vực sản xuất hiện đai và kinh tế đối ngoại

4/ Giai đoạn chuyển tới sự chín muồi kinh tế là giai đoạn mà tỷ lệ đầu t- trên thu nhập quốc dân đạt mức cao(từ 10-20%) và xuất hiện nhiều cực tăng tr-ởng mới

5/ Kỷ nguyên tiêu dùng hàng loạt:là giai đoạn kinh tế phát triển cao, sản xuất đa dạng hoá, thị tr-ờng linh hoạt và có hiện t-ợng suy giảm nhịp độ tăng tr-ởng

Theo lý thuyết phân kỳ phát triển này hầu hết các n-ớc đang phát triển đang tiến hànhcông nghiệp hoá hiện nay nằm ở giai đoạn 2và 3, tuỳ theo mức độ phát triển của từng n-ớc NgoàI những dấu hiệu kinh tế - xã hội khác, về mặt cơ cấu,phải bắt đầu hình thành một số ngành công nghiệp chế biến có khả năng lôi kéo toàn bộ nền kinh tế tăng tr-ởng

Đồng thời, cùng với sự chuyển tiếp từ giai đoạn 2 sang 3 là sự thay đổi của những lĩnh

vực đóng vai trò đầu tàu Nghĩa là trong chính sách cơ cấu cần xét đến trật tự -u tiên phát triển những lĩnh vực có thể đảm trách vai trò đó qua mỗi giai đoạn phát triển cụ thể

Do tiếp cận vấn đề góc độ khái quát lịch sử của nhiều n-ớc, lý thuyết phân kỳ phát triển kinh tế không mô tả sâu những khía cạnh đặc thù của từng n-ớc hay từng nhóm n-ớc, song những nhận xét khái quát chung ấy có thể xem nh- những gợi ý rất có ý nghĩa

đối vấn đề chuyển dịch cơ cấu trong qúa trình công nghiệp hoá của từng n-ớc đang phát triển hiện nay

b Lý thuyết nhị nguyên

Lý thuyết nhị nguyên do A Lewis (giải th-ởng Nobel năm 1979) khởi x-ớng, tiếp cận vấn đề từ đời sống kinh tế của các n-ớc đang phát triển Ông đã có những kiến giải khá cụ thể về sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong thời kỳ công nghiệp háo hiện nay Lý thuyết nhị nguyên cho rằng ở các nền kinh tế này có hai khu vực kinh tế song song tồn tại: khu vực kinh tế truyền thống, chủ yếu là sản xuất nông nghiệp và khu vực kinh tế công nghiệp hiện đại, du nhập từ bên ngoài Khu vực truyền thống có đặc đIểm là trì trệ, năng suất lao động thấp và d- thừa lao động Vì thế, có thể chuyển một phần lao

động từ khu vực này sang khu vực công nghiệp hiện đạI mà không ảnh h-ởng đến sản l-ợng nông nghiệp Do có năng suất cao nên khu vực công nghiệp hiện đạI có thể tự tích luỹ để mở rộng sản xuất một cách độc lập mà không phụ thuộc vào những điều kiện chung của toàn bộ nền kinh tế

Kết luận đ-ơng nhiên rút ra từ những nhận định này là để thúc đẩy phát triển kinh

tế của những n-ớc chậm phát triển, cần phải bằng mọi cách mở rộng khu vực sản xuất công nghiệp hiện đại càng nhanh càng tốt mà không cần quan tâm tới khu vực nông nghiệp truyền thống Sự gia tăng của khu vực công nghiệp hiện đại tự nó sẽ rút dần lao

động từ khu vực nông nghiệp sang và biến nền sản xuất nông nghiệp xã hội từ trạng thaí nhị nguyên thành một nền kinh tế công nghiệp phát triển

PhảI nói răng những kết luận của lý thuyết nhị nguyên đã gây đ-ợc ấn t-ợng mạnh

mẽ đối với các quốc gia chậm phát triển đang mong muốn đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá Trên thực tế, chính sách công nghiệp hoá và cơ cấu kinh tế ở nhiều quốc gia chậm phát triển từ sau Chiến tranh thế giới lần thứ II đến thời gian gần đây đã ít nhiều chịu ảnh h-ởng của lý thuyết này

Lý thuyết kinh tế nhị nguyên còn đ-ợc nhiều nhà kinh tế(J Fei, G.Raní, Haris, Todaro, )tiếp tục nghiên cứu và phân tích Luận đIểm phát triển của họ là khả năng phát

triểnvà thu nạp lao động của khu vực công nghiệp hiẹen đại Khu vực này có nhiều khả năng lựa chọn kỹ thuật, trong đó có những loạI kỹ thuật có hệ số sử dụng lao động cao, nên về nguyên tắc, có thể thu hút đ-ợc lao động d- thừa từ khu vực nông nghiệp truyền thống Nh-ng việc di chuyển lao động đ-ợc giả định là do sự chênh lẹch về mức thu nhập của lao động từ hai khu vực kinh tế trên quyết định Có nghĩa là, khu vực công nghiệp hiện đại chỉ có thể thu hút lao động từ khu vực nông nghiệp trong tr-ờng hợp đang có nạn nhân mãn khi nó có mức l-ơng cao hơn mức thu nhập khi họ còn ở nông thôn Nh-ng khả năng duy trì sự chênh lệch này sẽ cạn dần cho đến khi nguồn lao động d- thừa ở nông thôn không còn nữa Đến lúc đó, việc tiếp tục di chuyển lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp sẽ làm cho sản l-ợng nông nghiệp giảm đi, khiến cho giá cả hành hoá nông phẩm tiêu dùng tăng lên, kéo theo mức tăng l-ơng t-ơng ứng trong khu vực sản xuát công nghiệp Chính sự tăng l-ơng của khu vực sản xuất công nghiệp sẽđặt ra giới hạn về mức cầu tăng thêm về lao động của bản thân nó Nh- vậy mặc dù về mặt kỹ thuật- công nghệ khu vực công nghiệp hiện đại có thể có khả năng thu dụng không hạn chế nhân lực, nh-ng về mặt thu nhập và độ co dãn cung cầu nhân lực của hai khu vực thì sức thu nạp lao

động từ khu vực nông nghiệp của công nghiệp là có hạn

Một h-ớng phát triển khác dựa trên lý thuyết nhị nguyên là phân tích khả năng di chuyển lao động từ nông thôn ra khu vực công nghiệp- thành thị Quá trình dịch chuyển lao động chỉ trôi chảy khi “ tổng cung” về lao động từ nông nghiệp phù hợp với “tổng cầu” ở khu vực công nghiệp Sự di chuyển này không chỉ phụ thuộc vào sự chênh lệch thu nhập mà còn phụ thuộc vào sác xuất tìm đ-ợc việc làm đối với những ng-ời lao động nông nghiệp Khi đưa thêm yếu tố “ sác xuất tìm được việc làm” vào phân tích, người ta thấy xuất hiện các tình huống làm yếu đi khả năng di chuyển lao động giữa hai khu vực nh- sau:

- Sự năng động của bản thân khu vực công nghiệp:Về mặt này, so với nền công nghiệp ở các nước phát triển, khu vực gọi là ” công nghiệp hiện đạ “ ở các nước chậm phát triển yếu kém hơn rất nhiều Vì vậy, để vừa có khả năng cạnh tranh với nền công nghiệp n-ớc ngoài khác, vừa làm đầu tàu lôi kéo sự tăng tr-ởng của toàn bộ nền kinh tế thì khu vực công nghiệp phảI h-ớng tới những ngành kỹ thuật cao Nh-ng những ngành này cần tăng hàm l-ợng vốn đầu t- hơn là tăng hàm l-ợng lao động Vì thế, khu vực

“công nghiệp hiện đạI” ở các nước chậm phát triển cũng có nguy cơ gặp phải vấn đề dư thừa lao động chứ không riêng gì khu vực nông nghiệp

- Khả năng đáp ứng nhu cầu về kỹ thuật của ng-ời lao động nông nghiệp khi chuyển sang lĩnh vực công nghiệp Về mặt này, một thực tế là lao động nông thôn có trình độ học vấn thấp hơn nhiều so với lao động thành thị, thậm chí ch-a quen với môi tr-ờng lao động công nghiệp Việc đào tạo lao động công nghiệp kỹ năng cao chẳng những đòi hỏi nhiều thời gian mà phải có đầu t- lớn, đến mức ng-ời ta xem nh- một trong những lĩnh vực đầu t- quan trọng nhất đối với một nền kinh tế Với những phân tích trên, ng-ời ta thấy rằng xác suất tìm đ-ợc việc làm mới ở khu vực công nghiệp đối với ng-ời nông dân rời bỏ ruộng đồng là có giới hạn

Tóm lại, khi phân tích sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế của hai lĩnh vực sản xuất vật chất quan trọng nhất của các nền kinh tế chậm phát triển trong thời kỳ công nghiệp hoá, các lý thuyết nhị nguyên đã đi từ chỗ cho rằng chỉ cần tập trung vào phát triển công nghiệp mà không chú ý tới nông nghiệp đến chỗ chỉ ra những giới hạn của chúng và vì thế, cần quan tâm thích đáng tới nông nghiệp trong qúa trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế này

c Lý thuyết phát triển cân đối liên ngành

Những ng-ời ủng hộ quan điểm này nh- R Nurkse, P.Rosenstein-Rodan , cho rằng

để nhanh chóng công nghiệp hoá, cần thúc đẩy phát triển đồng đều ở tất cả mọi ngành kinh tế quốc dân Họ chủ yếu dựa trên những luận cứ sau:

- Trong qúa trình phát triển, tất cả các ngành kinh tế liên quan mật thiết với nhau trong chhu trình “đầu ra” của ngành này là “đầu vào” của ngành kia Vì thế sự phát triển

đồng đều và cân đối chính là đòi hỏi sự cân bằng cung cầu trong sản xuất

- Sự phát triển cân đối giữa các ngành nh- vạy giúp tránh đ-ợc ảnh h-ởng tiêu cực của những biến động của thị tr-ờng thế giới và hạn chế mức độ phụ thuộc vào các nền kinh tế khác, tiết kiệm nguồn ngoại tệ vốn rất khan hiếm và thiếu hụt

- Một nền kinh tế dựa trên cơ cấu cân đối hoàn chỉnh nh- vậy chính là nền tảng vững chắc đảm bảo sự độc lập chính trị của các n-ớc thuộc thế giới thứ ba chống lại chủ nghĩa thực dân

Lý cuốicùng tỏ ra rất hấp dẫn đối với nhiều quốc gia chậm phát triển mới giành

đ-ợc độc lập về chính trị những năm sau Đại chiến thế giới lần thứ hai Vì thế, mô hình phát triển theo cơ cấu cân đối khép kín-mô hình công nghiệp hoá “hướng nội” hay thay thế “nhập khẩu” đã trở thành trào lưu phổ biến thời kỳ đó

Tuy nhiên, thực tế đã dần dần cho thấy những yếu đIểm rất lớn của mô hình lý thuyết này ở đây có hai vấn đề cần đặc biệt cần đ-ợc xem xét là:

- Thứ nhất, việc phát triển một cơ cấu kinh tế cân đối, hoàn chỉnh đã đ-a nền kinh tế

đến chỗ khép kín và khu biệt với thế giới bên ngoài Điều này chẳng những ng-ợc với xu h-ớng chung của tất thảy mọi nền kinh tế trong điều kiện hiện đại là khu vực háo và toàn cầu hoá, mà trong lúc ngăn ngừa những ứac động tieu cực cua thị tr-ờng thế giới, đã bỏ qua những ảnh h-ởng tích cực do bên ngoài đem lại

- Thứ hai, các nền kinh tế chậm phát triển không đủ khả năng về nhân tài, vật lực để

có thể thực hiện đ-ợc những mục tiêu cơ cấu đặt ra ban đầu

Cả hai yếu tố này đều góp phần làm cho sự chuyển dịch cơ cấu ngành theo h-ớng công nghiệp hoá gặp khó khăn, bởi lẽ cách tiếp cận trên đã làm phân tán các nguồn lực phát triển rất có hạn của các quốc gia, khiến cho ngay cả việc sửa chữa lại di sản cơ cấu kinh tế què quặt của thời kỳ thuộc địa cũ cũng bị trở ngại Chính vì thế, chỉ sau một thời

kỳ tăng tr-ởng, các nền kinh tế theo đuổi mô hình cơ cấu cân đối này đã nhanh chóng rơi vào tình trạng thiểu năng

d Lý thuyết phát triển cơ cấu ngành cân đối hay các “cực tăng trưởng“

Ng-ợc lại với quan điểm phát triển nền kinh tế theo một cơ cấu cân đối khép kín nêu trên, lý thuyết phát triển cơ cấu ngành không cân đối (A.Hirschman, F.Perrons, G.Destanne de Bernis )cho rằng không thể và không nhất thiết phải đảm bảo tăng tr-ởng bền vững cách duy trì cơ cấu cân đối liên ngành đối với mọi quốc gia, với những luận cứ chủ yếu sau:

- Việc phát triển cơ cấu không cân đối gây lên áp lực, tạo ra sự kích thích đầu t- Trong mối t-ơng quan giữa các ngành, nếu cung bằng cầu thì sẽ triệt tiêu động lực khuyến khích đầu t- nâng cao năng lực sản xuất Do đó, nếu có những dự án đầu t- lớn hơn vào một số lĩnh vực thì thì áp lực đầu t- sẽ xuất hiện bởi cầu lớn hơn cung lúc đầu và sau đó thì cung lớn hơn cầu ở một số lĩnh vực Chính những dự án đó có tác dụng lôi kéo

đầu t- theo kiểu lý thuyết số nhân

- Trong mỗi giai đoạn phát triển của thời kỳ công nghiệp hoá, vai trò “cực tăng trưởng” của các ngành trong nền kinh tế là không giống nhau Vì thế, cần tập trung những nguồn lực khan hiếm cho một số lĩnh vực trong một thời điểm nhất định

- Do trong thời kỳ đầu tiến hành công nghiệp hoá, các n-ớc đang phát triển rất thiếu vốn, lao động kỹ thuật, công nghệ và thị tr-ờng nên không đủ điều kiện để cùng một lúc phát triển đồng bộ tất cả các ngành hiện đại Vì thế, việc phát triển cơ cấu không cân đối

là một sự lựa chộn bắt buộc

Lúc đầu lý thuyết này tỏ ra không hấp dẫn lắm vì d-ờng nh- nó bỏ qua những lỗ lực xây dựng một nền kinh tế độc lập có cơ cấu ngành cân đối để chống lạI chỉ nghĩa thực dân Mặt khác, đằng sau cách dặt vấn đề xây dựng một cơ cấu không cân đối và mở cửa

ra bên ngoài là chấp nhận sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế-mà th-ờng thì các nền kinh tế chậm phát triển gặp phải nhiều bất lợi hơn Song, do những hạn chế ngày càng trở nên rõ ràng của ý t-ởng thực hiện mô hình công nghiệp hoá h-ớng nội có cơ cấu ngành cân đối hoàn chỉnh và những thành công “thần kỳ” của một số nước đi tiên phong,

điển hình là nhóm NICs Đông á,lý thuyết phát triển cơ cấu ngành không cân đối hay các cực tăng tr-ởng ngày càng đ-ợc thừa nhận rộng rãi Trên thực tế, mô hình công nghiệp

mở cửa, h-ớng ngoại đã trở thành một xu h-ớng chính yếu ở các n-ớc chậm phát triển từ thập niên 1980 trở lại đây

e Lý thuyết phát triển theo mô hình “đàn nhạn bay“

Từ sự phân tích thực tế lịch sử phát triển kinh tế của các quốc gia và dựa trên lý thuyết lợi thế so sánh trong quan hệ kinh tế quốc tế, ng-ời khởi x-ớng lý thuyết này, giáo sư Kaname Akamatsu đã đưa ra những kiến giảivề quá trình “đuổi kịp” các nước tiên tiến nhất của các nước kém phát triển hơn Trong những ý tưởng về sự “đuổi kịp” này, vấn đề cơ cấu ngành có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Xét trên góc độ phát triển của toàn bộ nền công nghiệp, từng phân ngành hay thậm chí từng lọai sản phẩm riêng biệt, qúa trình “đuổi kịp”về mặt kinh tế và kỹ thuật của chúng được chia thành 4 giai đoạn sau:

Giai đoạn1:Các n-ớc kém phát triển nhập hàng công nghiệp chế biến từ các n-ớc phát triển hơn và xuất khẩu một số sản phẩm thủ công đặc biệt.Giai doạn này xảy ra sự phân biệt hay phân công lao động quốc tế ngay trong lòng các n-ớc kém phát triển-chuyên sản xuất một số sản phẩm thủ công đặc biệt để bán và nhập khẩu hàng tiêu dùng công nghiệp khác từ các n-ớc công nghiệp phát triển

Giai đoạn 2:Các n-ớc chậm phát triển nhập sản phẩm đầu t- từ các n-ớc công nghiệp phát triển để tự chế tạo lấy hàng hoá công nghiệp tiêu dùng tr-ớc đây vẫn phảI nhập Đây là giai đoạn các n-ớc kém phát triển bắt đầu tích luỹ t- bản (vốn) và phỏng theo (bắt ch-ớc) công nghệ chế tạo từ các n-ớc công nghiệp phát triển Ngoài việc nâng

cấp và mở rộng một số ngành công nghiệp sản xuất hàng xuất khẩu, nhìn toàn cục giai

đoạn 2 mang dáng dấp của mô hình công nghiệp hoá “thay thế nhập khẩu” đối với nhiều ngành sản xuất công nghiệp hàng tiêu dùng.Vì thế, những ngành công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng thay thế nhập khẩu phát triển mạnh trong giai đoạn này Song, những điều chỉnh cơ cấu kinh tế vĩ mô lại đ-ợc giành -u tiên cho các ngành công nghiệp trợ giúp (kết cấu hạ tầng kinh tế)cho những công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng phát triển nh- điện, n-ớc và giao thông vận tải

Giai đoạn 3:là giai đoạn mà những sản phẩm công nghiệp thay thế nhập ở giai đoạn

2 đã có thể trở thành sản phẩm xuất khẩu Những sản phẩm đầu t- tr-ớc đây phải nhập giờ đây đã có thể dần dần thay thế bằng nguồn khai thác và sản xuất ở trong n-ớc Nh- vậy, khoảng cách kỹ thuật giữa các n-ớc đi sau các n-ớc công nghiệp phát triển (tr-ớc hết

là trong lĩnh vực chế tạo hàng tiêu dùng) không còn xa cách bao nhiêu Vì vậy mà số l-ợng và quy mô mặt hàng xuất khẩu ngày càng mở rộng Cơ cấu công nghiệp đã trở nên

đa dạng hơn cho chỗ có nhiều khả năng hơn về kỹ thuật đế lựa chọn và lợi dụng các lợi thế so sánh so với tr-ớc đây

Giai đoạn 4: Là giai đoạn việc xuất khẩu hàng công nghiệp tiêu dùng bắt đầu giảm xuống, nh-ờng chỗ cho việc xuất khẩu các loại hàng hoá đầu t- vốn đã bắt đầu phát triển

ở giai đoạn 3 Về mặt kỹ thuật, nền công nghiệp đã đạt mức ngang bằng với các n-ớc kém phát triển hơn

Mô hình “đàn nhạn bay” vẫn tiếp tục diễn ra theo phương thức này, mặc dù có sử dụng sự thay đổi vị trí một số quốc gia nhất định

Nh- vậy với việc phân chia qúa trình công nghiệp hoá của các nước “đi sau”thành 4 giai đoạn trong mối liên quan với nền kinh tế khác theo mô hình “đàn nhạn bay”, quan

điểm chuyển dịch cơ cấu ngành của lý thuyết phát triển này có nhiều điểm t-ơng đồng với

lý thuyết phát triển cơ cấu ngành “không cân đối” hay các “cực tăng trưởng” Cũng giống như trong lý thuyết phát triển “không cân đối”, các “cực tăng trưởng” ở đây cũng thay đổi theo từng giai đoạn và nhân tố có ý nghĩa quyết định sự thay đổi này là lợi thế so sánh trong quan hệ ngoại thương Ngoài ra, điều cần lưu ý nữa là việc “đuổi kịp” các nước công nghiệp phát triển diễn ra nhanh hay chậm một phần rất lớn phụ thuộc vào việc lựa chọn các “cực tăng trưởng” trong mỗi giai đoạn nhất định

Mỗi loại lý thuyết trên đây đều có những mặt mạnh không thể chối cãi, song cũng luôn tỏ ra không phải có thể áp dụng thành công ở mọi nơi mọi lúc Tuy nhiên, có thể

tổng hợp lại thành những điều mà đã đề cập đến vấn đề chuyển dịch cơ cấu ngành trong qúa trình phát triển (hay công nghiệp hoá) nh- sau:

1-Các lý thuyết phát triển đều quan tâm việc xác định các tiền đề cần thiết của qúa trình công nghiệp hoá

2-Chúng không những chỉ coi chuyển dịch cơ cấu cơ cấu là một trong những chỉ tiêu quan trọng của sự phát triển trong thời kỳ công nghiệp hoá mà còn chỉ ra nội dung cụ thể của nó là tăng tỷ trọng của công nghiệp giảm tỷ trọng nông nghiệp trong GDP, dân số thành thị lớn hơn dân số nông thôn Cách xác định nội dung chuyển dịch cơ cấu nh- vậy cho phép một mặt đánh giá mức độ thành công của công nghiệp hoá của một quốc gia; mặt khác, tìm hiểu những nguyen nhân quy định tình trạng thoáI triển hay không sao bắt kịp đ-ợc vào qúa trình công nghiệp hoá đã xảy ra ở một số n-ớc trên thế giới

3-Đánh giá sự thành bại của các n-ớc đang công nghiệp hoá, lý thuyết phát triển đã khẳng định rằng có những nguyên nhân thuộc về cơ cấu Ng-ời ta nhận thấy rằng trong những n-ớc không thành công, cơ cấu có tình trạng không liên kết bên trong G.Grellet nhận xét “ Tình trạng không liên kết bên trong ấy thê hiện một ma trận về giao l-u liên ngành công nghiệp và một ma trận về giao lưu liên vùng hầu như hoàn toàn trống rỗng”

Như vậy, “kinh tế học của sự phát triển”đã đặt vấn đề cơ cấu và một trong những vị trí cơ bản trong lý thuyết của mình để xem xét, đánh giá và phân loại các dạng thức phát triển và thoái triển ở các n-ớc thuộc thế giới thứ ba Việc đề cao vấn đề cơ cấu đ-ợc xem

là một trong những thành công trong lý thuyết phát triển kinh tế hiện đại Bởi nó khắc phục đ-ợc sự phiến diện trong nhìn nhận vấn đề kinh tế của các n-ớc chậm phát triển khi chỉ xoay quanh chỉ tiêu tăng tr-ởng kinh tế -tức là mức độ tăng lên củ GNP và GNP đầu ng-ời

Việc quan tâm đến vấn đề cơ cấu kinh tế thông qua việc chỉ ra tính chất “không liên kết bên trong” ở một số nền kinh tế chậm phát triển nào đó mang hàm ý về một giải pháp mang tính nguyên tắc:phải xây dựng một cơ cấu kinh tế có sự liên kết, thúc đẩy, lôi kéo lẫn nhau trong qúa trình phát triển Một cơ cấu nh- vậy vừ là điều kiện cho sự phát triển hay công nghiệp hoá, đồng thời lại vừa là kết quả, là một chỉ số để xem xét mức độ thành công của công nghiệp hoá và phát triển

4- Kinh tế học phát triển cho rằng hình thức chuyển dịch cơ cấu ngành của các n-ớc chậm phát triển trong thời kỳ công nghiệp hoá diễn ra rất đa dạng Việc nghiên cứu trắc nghiệm kết hợp với so sánh lý thuyết đã cho phép mô tả một bức tranh nhiều mầu sắc về

về qúa trình chuyển dịch cơ cấu của các n-ớc chậm phát triển thuộc các khu vực khác nhau Chính vì vậy, ngày càng có nhiều ng-ời cho rằng không có một khuôn mẫu chung duy nhất nào có thể áp dụng thành công cho mọ quốc gia Việc công nghiệp hoá bắt đầu

từ đâu:công nghiệp, nông nghiệp hay dịch vụ vẫn đang còn là vấn đề tranh cãi

5- Việc thừa nhận tính đa dạng của các hình thức chuyển dịch cơ cấu trong qúa trình công nghiệp hoá của các n-ớc đang phát triển hiện đang để lại một khoảng trống mà ng-ời ta cho rằng sứ mệnh đặc biệt trong việc giải quyết vấn đề đó trao vào tay các chính phủ Trong các lý thuyết kinh tế, vai trò can thiệp của nhà n-ớc đ-ợc xem là một trong những yếu tố quyết định sự phát triển kinh tế

Khái niệm về mức độ “hợp lý”trong cơ cấu ngành kinh tế giữa các quốc gia là một kháI niệm có tính co giãn lớn, phụ thuộc tr-ớc hết vào những đặc đIểm đặc thù của mỗi quốc gia nh- c- dân, cơ cấu và trình độ kinh tế kỹ thuật hiện có, tài nguyên thiên nhiên, văn hoá và các mối quan hệ kinh tế quốc tế v.v Rõ ràng là cần có sự giải thích cụ thể hơn trong mỗi tr-ờng hợp cụ thể cũng nh- những ngành cụ thể

6- Để có cơ cấu ngành hợp lý, các chính phủ phải đánh giá đ-ợc các nguồn lực bên trong, đồng thời phải đ-ợc với các nguồn lực bên ngoàI trong điều kiện quốc tế hoá đời sống kinh tế thế giới Về điểm này, “Kinh tế học phát triển” cho rằng đối với một số quốc gia dân số ít, nhỏ bé, chính điều kiện bên ngoài mới là yếu tố quyết định cơ cấu ngành của họ

3.3 Lý thuyết về chu kỳ sống của sản phẩm

Lý thuyết “chu kỳ sống sản phẩm”, xét trong khuôn khổ một hệ thống kinh tế mở, (tức là trong đó, ngoại th-ơng là một yếu tố đ-ợc giả định), cho rằng sự tồn tại về mặt kinh tế của một sản phẩm (hay một ngành, cũng nh- vạy) trải qua 5 thời kỳ Thời kỳ thứ nhất là du nhập sản phẩm.Đây là giai đoạn sản phẩm mới sản xuất trên thị tr-ờng nội địa

Sự xuất hịên này có thể du nhập sản phẩm mới từ n-ớc ngoàI, có thể là phát minh nh-ng

điều quan trọng là sự xuất hiện này một mật giả định có tồn tại sẵn công nghệ và kỹ thuật chế tạo nó, mặt khác tạo ra nhu cầu về nó

Thời kỳ thứ hai, thay thế nhập khẩu là giai đoạn tiếp theo, khi nhu cầu về sản phẩm mới đã tăng mạnh trên thị tr-ờng trong n-ớc Bắt đầu qúa trình triển khai công nghệ và kỹ thuật sản xuất sản phẩm trong n-ớc để thay thế hàng nhập khẩu

Thời kỳ thứ ba, bành tr-ớng xuất khẩu, trong thời kỳ này, nhu cầu nội địa với sản phẩm đ-ợc đáp ứng về căn bản, đồng thời, kỹ thuật-công nghệ sản xuất sản phẩm đ-ợc

cải tiến và hoàn thiện Sản phẩm đ-ợc xuất khẩu ra n-ớc ngoài, cạnh tranh trên thị tr-ờng quốc tế với khôí l-ợng ngày càng tăng

Thời kỳ thứ t- là thời kỳ mà cả nhu cầu nội địa lẫn nhu cầu xuất khẩu đối với sản phẩm dều giảm xuống chậm Điều đó cản trở việc mở rộng sản xuất hơn nữa Bắt đầu xuất hiện dấu hiệu giảm sút năng lực cạnh tranh so với những n-ớc xuất phát muộn hơn

Thời kỳ thứ năm, nhập khẩu đảo đây là thời kỳ cuối cùng trong chu kỳ sản phẩm nội dung của thời kỳ này là sản xuất trong n-ớc bắt đầu đối mặt với cạnh tranh từ n-ớc ngoài nh- là hệ quả tất nhiên của qúa trình bành tr-ớng xuất khẩu sản phẩm (đối với n-ớc ngoài

là du nhập sản phẩm, sản xuất thay thế nhập khẩu và bắt dầu xuất khẩu) Cuộc cạnh tranh này tạo ra một số bất lợi thế cho qúa trình sản xuất trong n-ớc.Đó là bất lợi thế về thị tr-ờng về chi phí sản xuất Việc tiếp tục sản xuất sản phẩm (mở rộng công suất hay duy trì mức cũ, thậm chí thu hẹp) trở nên kém hiệu quả Trong một quãng thời gian dài, sự lựa chọn không thể tránh khỏi là chuyển sang một loại sản phẩm mới khác Để bảo đảm hiệu qua và -u thế cạnh tranh, đất n-ớc phảI thực hiện b-ớc chuyển đó và vì thế không thể không nhập khẩu trở lại loại sản phẩm tr-ớc đây nó đã từng xuất khẩu

Năm giai đoạn trên hình thành nên chu kỳ sống của sản phẩm Nó xác định tính chất yếu về kinh tế và kỹ thuật cho sự tồn tại của một ngành, một sản phẩm Đây chính là khuôn khổ lý thuyết tổng quát về qúa trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên phạm vi thế giới Trong phạm vi một n-ớc đIều này cũng đúng khi xét trong quan hệ giữa các ngành

và công ty Khi quan sát qúa trình này, ng-ời ta thấy qúa trình di chuyển cơ cấu là liên tục

và mang tính khách quan Khái niệm liên tục ở đây hàm nghĩa một sự d-ợt đuổi thật sự về sản phẩm và công nghệ-kỹ thuật giữa các n-ớc Trong cuộc d-ợt đuổi này xuất hiện hai khả năng cho những n-ớc đi sau Đó là:Thứ nhất, rút ngắn khoảng thời gian của mỗi thời

kỳ trong toàn bộ chu kỳ Thứ hai, có thể bỏ qua nhiều loại sản phẩm để chuyển nhanh sang loại sản phẩm mới

3.4 Các mô hình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên thế giới

a Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo mô hình h-ớng nội

Với mục tiêu là phát huy tính chủ động của chính phủ trong quản lý kinh tế, bảo

đảm và duy trì sự phát triển của các ngành sản xuất truyền thống của dân tộc, nhiều n-ớc trên thế giới đã thực hiện chính sách chuyển dịch cơ cấu cơ cấu kinh tế theo mô hình h-ớng nội

Mô hình h-ớng nội là chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế có xu h-ớng h-ớng nội, có chiến l-ợc đóng cửa nhiều hơn Nó khuyến khích theo h-ớng sản xuất cho thị tr-ờng trong n-ớc, nhấn mạnh việc thay thế nhập khẩu, tự túc về l-ơng thực, có thể cả các mặt hàng phi mậu dịch

Ban đầu chính phủ các n-ớc đang phát triển nhiều khi cũng lựa chọn các chính sách chuyển dịch cơ cấu nhằm thúc đảy tự lực quốc gia, đặc biệt là tăng c-ờng sản xuất l-ơng thực, các nông sản và khoáng sản mà chúng không đ-ợc nhập khẩu Các biểu thuế nhập khẩu hoặc quota nhập khẩu l-ơng thực đ-ợc thực hiện, đồng thời chính phủ cũng đánh thuế vào hàng hoá xuất khẩu nhằm nâng cao nguồn thu, và làm giảm sức thu hút của nền

nm định h-ớng xuất khẩu t-ơng đối so với nền nông nghiệp h-ớng nội

Các chính sách trên sẽ đem tới sự mở rộng cho các ngành công nghiệp nhỏ với sự trợ cấp thích hợp và dần dần khuyến khích nền công nghiệp hoá thay thế nhập khẩu Bên cạnh chính sách bảo hộ chhung, họ còn có thể thực hiện sự hỗ trợ có lựa chọn cho nền công nghiệp hoá thay thế nhập khẩu có tên là nền công nghiệp non trẻ

Chiến l-ợc đóng cửa là thực hiện công nghiệp hoá theo h-ớng thay thế nhập khẩu núp đằng sau bức t-ờng bảo hộ mậu dịch Do vậy ít tạo ra sức ép về cạnh tranh hơn, làm cho cơ cấu ít nhạy bén hơn, đông cứng hơn Ngoài ra chiến l-ợc dựa trên cơ sở bảo hộ mậu dịch và thay thế nhập khẩu có xu h-ớng kèm theo sự hối lộ và độc đoán, gây trì trệ cho quá trình phát triển, ảnh h-ởng không nhỏ đến tăng tr-ởng

b Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo mô hình h-ớng ngoại

Mô hình h-ớng ngoại là mô hình với chính sách chuyển dịch cơ cấu đ-a nền kinh tế phát triển theo h-ớng mở cửa nhiều hơn, có thể thúc đẩy th-ơng mại và các luồng t- bản

đổ vào, khuyến khích lợi nhuận giữa việc sản xuất cho thị tr-ờng trong n-ớc hay thị tr-ờng ngoài n-ớc, tạo ra khả năng sinh lãi cao hơn trong việc sản xuất hàng hoá xuất khẩu

Có hai loại hình chiến l-ợc kinh tế mở cửa đó là:

Thứ nhất, tạo các khuyến khích về giá cả một cách tực theo h-ớng có lợi cho xuất khẩu (chẳng hạn thông qua trợ cấp xuất khẩu)

Thứ hai, tạo ra sự trung lập thích hợp về giá cả giữa sản xuất trong n-ớc và thị tr-ờng n-ớc ngoài Tức là chuyển các khuyến khích theo h-ớng có lợi cho sự mở cửa

Đặc đIểm của các chính sách h-ớng ngoại ban đầu ở nhiều n-ớc đang phát triển là h-ớng vào xuất khẩu vừa phải để tăng nguồn thu cho chính phủ, nhằm nâng cao cơ sở hạ tầng để hàng hoá hỗ trợ cho xuất khẩu Mô hìn này đ-ợc thực hiện với các chính sách th-ơng mại thiên về ủng hộ sự thay thế nhập khẩu, tạo ra một biểu thuế nhập khẩu đem lại nguồn thu thích hợp mà không cần tới sự bảo hộ mạnh mẽ

Sau khi hoàn thành những giai đoạn ban đầu của việc thay thế nhập khẩu, các n-ớc

đang phát triển th-ờng chuyển sang các chính sách h-ớng ngoại đối với các ngành chế tạo máy Cách tốt nhất là quan tâm đến việc cung cấp các đầu vào cho nhà xuất khẩu trong khi cơ sở hạ tầng ch-a đáp ứng đầy đủ Tài quản lý của chính phủ ở đây là sự lựa chọn sáng suốt sự thay thế nhập khẩu có hiệu quả và đẩy mạnh xuất khẩu Xây dựng một chính sách th-ơng mại quốc tế cho phù hợp với nền kinh tế đang phát triển, nhằm phục vụ tốt nhất các mục tiêu phát triển kinh tế -xã hội củ mỗi quốc gia

Chuyển dịch cơ cấu theo mô hình h-ớng ngoại rất có ý nghĩa đối với thuế quan và các hình thức khác của chính sách bảo hộ mậu dịch, chính sách tỷ giá hối đoái và quản lý

vĩ mô trong n-ớc Vấn đề mở cửa có liên quan đến nhập khẩu và xuất khẩu hoặc tài khoản vãng lai trong cán cân thanh toán Việc quyết định h-ớng ngoại cho dù ở mức độ nào thì cũng có nhiều tác động quan trọng đến các mặt của đời sống kinh tế Nó sẽ ảnh h-ởng tới việc phân bố sản xuất giữa các mặt hàng trao đổi đ-ợc xuất hoặc nhập khẩu; tăng c-ờng

sử dụng nguồn lực và tới sự phân phối thu nhập thông qua những tác động đối với thị tr-ờng nhân tố sản xuất và thị tr-ờng sản phẩm; tới cơ cấu và tốc độ công nghiệp hoá; tới việc phân bổ đất đai và các nguồn lực khác giữa cây l-ơng thực và cây phục vụ xuất khẩu, v.v

Ưu đIểm của sự mở cửa là nó thúc đẩy qúa trình đổi mới và tăng năng suất lao động nhanh, tạo ra khả năng thích nghi của nền kinh tế; tác động tốt đến qúa trình phát triển dài hạn, có tác dụng tốt đối với sự tăng tr-ởng của GDP

Tuy nhiên, chiến l-ợc kinh tế mở của sẽ mang lại cho chính phủ n-ớc đó ít có khả năng hành động theo ý mình hơn; có tác dụng xấu tới công nghệ trong n-ớc do dựa vào t- liệu sản xuất và công nghệ nhập khẩu, đặc biệt đối với các n-ớc nhỏ có thu nhập thấp mà nền kinh tế của họ ở vào vị thế không thuận lợi Việc thực hiện chính sách thuế nhập khẩu thấp ở giai đoạn đầu có thể đem lại ảnh h-ởng xấu là tăng giá cả tiêu dùng và một số ngành sản xuất thay thế nhập khẩu Ngoài ra, khi các điều kiện quốc tế trở nên không thuận lợi thì rủi ro có thể xảy ra, đem lại không ít hậu quả xấu cho nền kinh tế-xã hội trong n-ớc

c Chuyển dịch cơ cấu theo mô hình hỗn hợp

Mô hình h-ớng về xuất khẩu lấy thị tr-ờng n-ớc ngoài làm trọng tâm phát triển công nghiệp Điều đó mang lại những lợi ích thiết thực, song cũng đòi hỏi những điều kiện rất khắt khe, mà tr-ớc hết là các sản phẩm xuất khẩu phảI có khả năng cạnh tranh trên thị tr-ờng quốc tế Đó là điều các n-ớc đang phát triển không dễ thực hiện trong giai

đoạn đầu của qúa trình công nghiệp hoá Mặt khác, việc thiên về thị tr-ờng quốc tế đôi khi đẫn tới bỏ trống thị tr-ờng nội địa cho hàng hoá n-ớc ngoài thâm nhập

Để khắc phục những tình trạng trên đây, ng-ời ta chuyển sang thực hiện mô hình hỗn hợp Mô hình này đ-ợc xây dựng trên cơ sở kết hợp các yếu tố của mô hình h-ớng nội (coi trọng thị tr-ờng trong n-ớc, phát triển sản xuất các sản phẩm trong n-ớc sản xuất

có hiệu quả thay thế nhập khẩu) và các yếu tố của mô hình h-ớng ngoại (phát huy lợi thế

so sánh để đẩy mạnh sản xuất các sản phẩm xuất khẩu, lấy yêu cầu của thị tr-ờng quốc tế làm h-ớng phấn đấu phát triển sản xuất trong n-ớc) Sự hình thành mô hình này là sự điều chỉnh trọng tâm thị tr-ờng phát triển sản xuất của mô hình h-ớng nội và mô hình h-ớng ngoại Trong sự kết hợp ấy,ng-ời ta vẫn -u tiên nhiều hơn cho h-ớng ngoại

Trong qúa trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở n-ớc ta hiện nay, Đảng ta đã định

rõ quan điểm “xây dựng nền kinh tế mở hội nhập với khu vực và thế giới, hướng mạnh về xuất khẩu, đồng thời thay thế nhập khẩu bằng những sản phẩm trong n-ớc sản xuất có hiệu quả “

3.5 Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở một số n-ớc

là n-ớc sản xuất đứng đầu thế giới về cao su,thiếc, dầu cọ và gỗ nhiệt đới và là n-ớc có khối l-ợng xuất khẩu lớn về dầu mỏ và khí tự nhiên hoá lỏng

Bằng những chính sách thiết thực nhằm thu hút vốn đầu t- n-ớc ngoàI và ngành công nghiệp, số l-ợng hàng xuất khẩu tăng nhanh, nhất là các linh kiện đIện tử, hàng tiêu

dùng đồ đIện,sản phẩm dệt và các hàng công nghiệp khác, góp phần đáng kể tăng tr-ởng kinh tế

Sau những năm 1981-1982 (suy thoáI kinh tế trên khắp thế giới), các mặt hàng xuất khẩu truyền thống của Malaixia bị giảm giá, làm giảm thu nhập và đầu t- Nhà n-ớc Malaixia đã tìm cách kích thích nền kinh tế và đẩy nhanh tăng tr-ởng công nghiệp bằng việc đầu t- vào một số cơ sở hạ tầng và công nghiệp nặng Chi tiêu Chính phủ tăng bằng cách đI vay nợ n-ớc ngoàI để mua cổ phàn của các công ty n-ớc ngoàI với mụch đích có

đIều kiện kiểm soát các công ty lớn của n-ớc ngoàI Do vậy mà nợ n-ớc ngoài của Malaixia tính đến năm 1984 đã tăng tới 15 tỷ USD Năm 1985-1986, do ảnh h-ởng có giá dầu mỏ và dầu cọ trên thế giới giảm nhanh, sản l-ợng GNP theo đầu ng-ời giảm xuống còn 1600 USD bình quân đầu ng-ời, thâm hụt lớn trong ngân sách nhà n-ớc Chính phủ

đã phảI thy đổi một số chính sách nh- bãI bỏ một vàI mục tiêu và chi tiêu và tăng tr-ởng trong kế hoạch lần thứ 5 (1986-1990), chú trọng hơn về khu vực t- nhân, t- nhân hoá một

số công ty quốc doanh và của chính phủ; Công ty vận tảI biển quốc gia và hàng không quốc gia đ-ợc bấn một phần cho các nhà đầu t- thông qua thị tr-ờng chứng khoán

Nền kinh tế Malaixia bắt đầu phục hồi từ năm 1987 liên tục đến năm 1989 nhờ sự cảI thiện về giá cả hàng hoá và tăng tr-ởng trong sản xuất công nghiệp GDP thực tế tăng 4,7%năm 1987, 9,5%năm 1988 và 7,7 %năm 1989.Hàng xuất khẩu chiếm hơn 3//4 tăng tr-ởng, dẫn tới cán cân thanh toán d- thừa, đầu t- n-ớc ngoài tăng lên, nợ n-ớc ngoài giảm Vốn là n-ớc có nguồn lực đất đai dồi dào, lực l-ợng lao động có học vấn tốt và môI tr-ờng chính trị ổn định, tiết kiệm trong n-ớc mạnh tạo đủ vốn cho đầu t-, ngoai ra với chính sách thu hút đầu t- n-ớc ngoài, khả năng tăng tr-ởng của Malaixia là có triển vọng tiếp tục và thịnh v-ợng Tuy nhiên, chính phủ Malaixia vẫn luôn phảI có những chính sách phù hợp để đề phòng những tổn th-ơng do biến động từ bên ngoàI

Trong giai đoạn này,Đài Loan một mặt chủ tr-ơng phát triển các ngành sản xuất trong n-ớc nhằm thay thế những sản phẩm phảI nhập khẩu tr-ớc đây; mặt khác, đ-a ra

một loạt các biện pháp nhằm hạn chế nhập khẩu những mặt hàng tự sản xuất đ-ợc Chính quyền Đài Loan còn áp dụng nhiều biện pháp hỗ trợ công nghiệp nộ địa nh- miễn giảm thuế kinh doanh, cho vay với lãI suất thấp và các khoản trợ cấp khác

Chiến l-ợc CNH thay thế nhập khẩu vớ các biện pháp tích cực đã đem lạI cho Đài Loan một số kết quả nhất định Giá trị sản l-ợng công nghiệp từ năm 1953-1962 tăng trung bình 11,7%/năm Công nghiệp đ-ợc mở rộng đã thu hút thêm một l-ợng lớn lao

động, từ 17%trong toàn bộ lao động đang làm việc năm 1951 tăng lên 25%năm 1964 B-ớc ngoạt đánh dấu sự phát triển của công nghiệp Đài Loan là giá trị sản xuất công nghiệp từ năm 1956 đã bắt đầu v-ợt giá trị sản xuất nông nghiệp.trong GDP

Tuy nhiên, chiến l-ợc CNH thay thế nhập khẩu kể từ đầu thập niên 60 cũng đã bộc

lộ những mặt hạn chế của nó Sản phẩm công nghiệp của Đài Loan không có khả năng cạnh tranh trên thị tr-ờng thế giới, còn tạI thị tr-ờng trong n-ớc sức mua của ng-ời dân rát hạn chế do thu nhập còn thấp Trong khi đó, việc nhập khẩu các nguyên liệu, thiết bị cần thiết cho công nghiệp hoá vẫn tiếp tục tăng lên khiến thâm hụt mậu dịch, thâm hụt ngoạI tệ vẫn tiếp tục tăng Tốc độ tăng tr-ởng của công nghiệp bắt đầu giảm vào đầu thập

kỷ 60, từ 20%năm 1955 xuống chỉ còn 9,8% năm 1961 Riêng tốc độ tăng tr-ởng của công nghiệp chế biến- một thế mạnh của dự kiến trong thập kỷ 50 cũng giảm từ 14,4%năm 1960 xuống còn 8,1% năm 1962 Để thoát khỏi tình thế bất lợi này và tìm kiếm con đ-ờng phát triển cho Đài Loan, chính phủ và các nhà kinh tế, giới kinh doanh của hòn đảo này đã chuyển chiến l-ợc CNH thay thế nhập khẩu sang CNH theo h-ớng xuất khẩu

Giai đoạn thứ 2(1964-1973) Triển khai CNH h-ớng về xuất khẩu Đài Loan đã thực hiện một b-ớc thay đổi căn bản về chiến l-ợc phát triển, về quy chế và quản lý kinh tế, thông qua một loạt cảI cách quan trọng nh- áp dụng một chế độ một tỷ giá hối đoáI Thứ hai, chính phủ ĐàI Loan áp dụng nhiều biện pháp -u đãI đối với các doanh nghiệp sản xuất theo h-ớng xuất khẩu Thứ ba, ngoàI các lỗ lực huy động nguồn lực bên trong, ĐàI Loan còn ban hành nhiều chính sách nhằm thu hút vốn và công nghệ từ bên ngoàI

Với ph-ơng châm đề ra trong giai đoạn này là “xuất khẩu để nhập khẩu”, “nhập khẩu để thúc đẩy xuất khẩu”, cả công nghiệp nhẹ và công nghiệp nặng của ĐàI Loan ở giai đoạn này đã có b-ớc phát triển mạnh mẽ, đạt mức tăng tr-ởng bình quân hàng năm là 18,5% ĐIều quan trọng hơn là tỷ trọng công nghiệp trong GDP tăng lên đáng kể, đạt 41,3% trong khi nông nghiệp đã giảm t-ơng đối, chỉ còn 15,5% Sự phát triển nhanh

chóng của công nghiệp đã góp phần thúc đẩy sự tăng tr-ởng kinh tế nhanh của ĐàI Loan GDP của ĐàI Loan giai đoạn này luôn luôn tăng trung bình là 10,1%/năm

- Giai đoạn thứ 3(1974-1990) Giai đoạn này ĐàI loan tiếp tục công cuộc CNH song

có b-ớc đIều chỉnh quan trọng về cơ cấu ngành nghề, trong đó -u tiên hàng đầu là tập trung phát triển các ngành công nghiệp có hàm l-ợng vốn và kỹ thuật cao, tuy vẫn duy trì chính sách phát triển các ngành công nghiệp nhẹ h-ớng ra xuất khẩu

Ch-ơng II

Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế

trong thời kỳ 1996-2000

Nhiệm vụ và mục tiêu chủ yếu

Tập trung sức cho mục tiêu phát triển, đạt tốc độ tăng tr-ởng kinh tế bình quân hàng năm 9-10%; dến năm 2000, GDP bình quân đầu ng-ời gấp đôI năm 1990

Phát triển toàn diện nông, lâm, ng- nghiệp, gắn với công nghiệp chế biến nông, lâm, thuỷ sản và đổi mới cơ cấu kinh tế nông thôn theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đạI hoá Tốc độ tăng gía trị sản xuất nông, lâm, ng- nghiệp bình quân hàng năm 4-4,5% Phát triển các ngành công nghiệp chú trọng tr-ớc hết công nghiệp chế biến, công nghiệp hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu; xây dựng có chọn lọc một số cơ sở công nghiệp nặng về dầu khí, than, xi măng, cơ khí, đIện tử, thép, phân bón, hoá chất, một số cơ sở công nghiệp quốc phòng Tốc độ tăng gía trị sản xuất công nghiệp bình quân hàng năm 14-15%

Phát triển các ngành dịch vụ, tập trung vào các lĩnh vực vận tảI, thông tin liên lạc, th-ơng mại, du lịch, các dịch vụ tài chính, ngân hàng, công nghệ, pháp lý Tốc độ tăng gía trị dịch vụ bình quân hằng năm 12-13 %

Đến năm 2000 tỷ trọng công nghiệp và xây dựng chiếm khoảng 34-35% trong GDP; nông, lâm, ng- nghiệp chiếm khoảng 19-20%; dịch vụ chiếm khoảng 45-46%

Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp và kinh tế nông thôn có hiệu quả Trên cơ sở bảo

đảm vững chắc nhu cầu l-ơng thực, chủ yếu là lúa, mở rộng diện tích trồng cây công nghiệp, cây ăn quả, tăng nhanh đàn gia súc, gia cầm, phát triển kinh tế biển, đảo, kinh tế rừng, khai thác có hiệu quả tiềm năng của nền nông nghiệp sinh tháI, tăng nhanh sản l-ợng hàng hoá gắn với công nghiệp chế biến và xuất khẩu

* Nhiệm vụ:

Tăng nhanh sản l-ợng l-ơng thực hàng hoá ở những vùng đồng bằng có năng suất

và hiệu quả cao Bố trí lạI mùa vụ để né tránh thien tai, chuỷên sang các vụ có năng suất cao hoặc sang các cây có hiệu quả hơn Dự kiến năm 2000, sản l-ợng l-ơng thực đạt khoảng 30 triệu tấn bình quân đầu ng-ời 360-370 kg

Phát triển mạnh các loại cây công nghiệp, cây ăn quả và rau đậu có hiệu quả kinh tế cao; Trồng cây công nghiệp kết hợp với ch-ơng trình phủ xanh đất trống, đòi trọc theo hình thức nông lâm kết hợp Đến năm 2000 đ-a tỷ trọng cây công nghiệp chiếm khoảng 45% gía trị sản phẩm ngành trồng trọt

Hình thành và phát triển các vùng chăn nuôI tập trung gắn với công nghiệp chế biến thực phẩm Đổi mới hệ thống giống có năng suất cao, chất l-ợng tốt Thực hiện ch-ơng trình lạc hoá đàn lợn, cảI tạo đàn bò, phát triển bò sữa, bò thịt và thanh toán một số bệnh nhiệt đới Phấn đấu đến năm 2000, đ-a ty trọng ngành chăn nuôI trong gía trị sản phẩm nông nghiệp lên khoảng 30-35%

Phát triển nghề nuôI trồng thuỷ hảI sản ở cả n-ớc ngọt, n-ớc lợ và n-ớc mặn Bảo vệ

và khôI phục rừng ngập mặn Chuyển một số ruộng trũng, th-ờng bị úng lụt hoặc bị nhiễm mặn, năng suất thấp sang nuôI trồng thuỷ sản Đến năm 2000 diện tích nuôI trồng thuỷ sản đạt trên 60 vạn ha

Phát triển mạnh nghề đánh bắt xa bờ thông qua việc hỗ trợ cho ng- dân vay vốn và phát triển lực l-ợng quốc doanh Sản l-ợng thuỷ hảI sản năm 2000 khoảng 1,6-1,7 triệu tấn, trong đó sản l-ợng nuôI trồng khoảng 50-55 vạn tấn; xuất khẩu thuỷ hảI sản 1-1,1tỷ USD

Trong 5 năm 1996-2000 phảI bảo vệ 9,3 triệu ha rừng hiện có và tạo thêm 2,5 triệu

ha rừng trong đó có 1 triệu ha rừng trồng mới,đ-a diện tích đất đai đ-ợc che phủ bằng rừng và cây lâu năm khác lên 40%

2 Công nghiệp

* Mục tiêu:

Đổi mới công nghệ của phần lớn doanh nghiệp Phát triển nhanh một số ngành có lợi thế, hình thành một số ngành mũi nhọn trong các lĩnh vực chế biến l-ơng thực-thực phẩm, khai thác và chế biến dầu khí, công nghiệp đIện tử và công nghệ thông tin, cơ khí chế tạo, sản xuất vật liệu

Hình thành các khu công nghiệp tập trung (bao gồm cả khu chế suất và khu công nghệ cao), tạo địa bàn thuận lợi cho việc xây dựng các cơ sở công nghiệp mới Phát triển mạnh công nghiệp nông thôn và ven đô thị ở các thành phố, thị xã, nâng cấp cảI tạo các cơ sở công nghiệp hiện có, d-a các cơ sở không có khả năng sử lý ô nhiễm ra ngoàI thành phố, hạn chế xây dựng cơ sở công nghiệp xen lẫn dân c-

* Nhiệm vụ:

Phát triển công nghiệp chế biến thực phẩm và công nghiệp hàng tiêu dùng nhằm đáp ứng nhu cầu trong n-ớc, đồng thời h-ớng mạnh về xuất khẩu, -u tiên phát triển những sản phẩm có lợi thế cạnh tranh và có hiệu quả cao

Kết hợp nhiều loạI quy mô, nhiều trình độ công nghệ thích hợp, bảo đảm chế biến phần lớn nông lâm, thuỷ sản của các vùng Đầu t- chiều sâu mở rộng công suất và đổi mới công nghệ các cơ sở hiện có, đồng thời xây dựng với một số cơ sở sản xuất với công nghệ hiện đạI

Đ-a công suất xay xát lên khoảng 15 triệu tấn thóc vào năm 2000

Đầu t- chiều sâu, mở rộng các nhà máy đ-ờng hiện có Xây dựng mới một số nhà máy có quy mô vừa và nhỏ ở những vùng nguyên liệu nhỏ, xây dựng các nhà máy có thiết

bị công nghệ tiên tiến, hiện đạI kể cả liên doạnh với n-ớc ngoàI Sản l-ợng d-ờng năm

Phát triển mạnh công nghiệp nhẹ, nhất là dệt, may, da giày, giấy, các mặt hàng thủ công mỹ nghệ Đầu t- hiện đạI hoá dây chuyền công nghệ, nâng chất l-ợng và sức cạnh tranh của sản phẩm Chuyển dần việc nhận gia công dệt may, đồ da sang mua nguyên liệu, vật liệu để sản xuất hàng xuất khẩu Khắc phục sự lạc hậu của ngành sợ, dệt; phấn

đấu đến năm 2000 sản xuất 800 triệu mét vảI, lụa gắn với việc phát triển bông và tơ tằm

Đầu t- chiều sâu các nhà máy hiện có và xây dựng mới một số nhà máy gắn với phát triển vùng nguyên liệu để đ-a sản l-ợng giấy năm 2000 lên 30 vạn tấn.Sản xuất đồ dùng kim khí, đồ dùng bằng nhựa, chất tẩu rửa, mỹ phẩm đủ cho nhu cầu trong n-ớc và cố phần xuất khẩu

Tiếp tục đẩy mạnh tìm kiếm, thăm dò khai thác dầu và khí năm 2000 đạt khoảng 20 triệu tấn dầu quy đổi, trong dố khoảng 16 triệu tấn dầu thô và 4 tỷ mết khối khí Xây dựng quy hoạch tổng thể sử dụng khí thiên nhiên khí đồng hành Hoàn thành hai công trình đ-ờng ống dẫn khí để sử dụng 4,5-5 tỷ m/ năm Xây dựng nhà máy lọc dầu số 1 (6,5 triệu tấn/ năm) Chuẩn bị xây dựng nhà máy lọc dầu số 2 hoặc mở rộng nhà máy lọc dầu

số 1) và xây dựng ngành công nghiệp hoá dầu

Tăng nhanh nguồn đIện; hoàn thành xây dựng và xây dựng gối đầu một số cơ sở phát đIện lớn để tăng thêm khoảng 3000 MW công suất huy động trong 5 năm tới và gối

đầu khoảng1000MW công suất cho sau năm 2000 Sản l-ợng đIện vào năm 2000 khoảng

30 tỉ KWh Xây dựng, cảI tạo hệ thống các trạm biến áp và đ-ờng dây tảI đIện đồng bộ với nguồn Cố chính sách và biện pháp tích cực, hữu hiệu để sử dụng đIện hợp lý, tiết kiệm

Phát triển ngành than h-ớng vào tăng công suất hiện có bằng phục hồi, cảI tạo, mở rộng một số mỏ Duy trì công suất các mỏ đang khai thác.Năm 2000 đạt khoảng 10 triệu tấn than sạch

Tăng thêm công suất phân lân đạt sản l-ợng1,2 triệu tấn vào năm 2000 Xây dựng nhà máy phân đạm số 1từ khí có công suất 60- 80 vạn tấn/ năm Xây dựng gối đầu nhà máy phân đạm số 2 có công suất t-ơng tự đ-a vào vận hành trong kế hoạch 5 năm sau

Đ-a vào sản xuất các nhà máy xi măng đang xây dựng; huy động và vay vốn để mở rộng, xây dựng mới một số nhà máy xi măng, kể cả lò đứng; liên doanh với n-ớc ngoàI xây thêm một số nhà máy Sản l-ợng xi măng năm2000 đạt khoảng 18-20 triệu tấn

Đầu t- hoàn chỉnh các day chuyền sản xuất thép hiện có, khởi công xây dựng mới một số nhà máy thép, chú trọng khâu tạo phôi Năm 2000 sản xuất 2 triệu tấn thép Kết

hợp chế tạo trong n-ớc với nhập khẩu đế trang bị một phần máy móc các dây truyền thiết

bị cho nền kinh tế và có sản phẩm xuất khẩu Tr-ớc mắt, h-ớng vào sản xuất thiết bị toàn

bộ cho công nghiệp chế biến nông sản, các loạI ph-ơng tiện vận tảI phát triển mạnh công nghiệp đóng tầu, lắp ráp và chế tạo ô tô xe máy

Xây dựng và phát triển nhanh công nghiệp đIện tử và công nghệ thông tin, chọn một

số h-ớng đI sớm vào hiện đạI phục vụ ché tạo máy và tự động hoá một số khâu có sản phẩm xuất khẩu Phát triển dịch vụ tin học, nhất là phần mềm nghiên cứu khoa học

Tăng c-ờng quản lý thị tr-ờng, h-ớng dẫn các thành phần kinh tế trong th-ơng nghiệp phát triển đúng h-ớng, đúng chính sách, pháp luật,cạnh tranh lành mạnh; chống trốn thuế, lậu thuế, l-u thông hàng giả

Tăng c-ờng vai trò đIều tiết vĩ mô của nhà n-ớc, xử lý kịp thời mọi diễn biến bất lợi của thị tr-ờng Hoàn thiện hệ thống dự trữ quốc gia, dự trữ l-u thông

Giá trị hàng hoá bán ra trên thị tr-ờng đến năm 2000 gấp 2,5 lần năm 1995, tăng bình quân hàng năm 20% (tính theo giá năm 1995)

Tăng nhanh khối l-ợng, nâng cao chất l-ợng và độ an toàn vận tảI hành khách, hàng hoá, trên tất cả các loạI hình vận tảI Nâng cao năng lực đủ sức đảm nhận tỷ lệ thị phần theo luật pháp quốc tế trong vận tảI hàng không, viễn d-ơng

Triển khai thực hiện quy hoạch tổng thể phát triển du lịch t-ơng xứng với tiềm năng

du lịch to lớn của đát n-ớc theo h-ớng du lịch văn hoá, sinh tháI, môI tr-ờng Xây dựng

các ch-ơng trình và các đIểm du lịc hấp dẫn về văn hoá, di tích ịch sử và khu danh lam thắng cảnh

II Thực trạng qúa trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế thời kỳ 1996-2000

Cơ cấu kinh tế đã có b-ớc chuyển dịch tích cực

Cơ cấu các ngành kinh tế đã có b-ớc chuyển dịch theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện

đạI hoá Tỷ trọng nông, lâm, ng- nghiệp trong GDP đã giảm từ 27,2%năm 1995 xuống còn 24,3% năm 2000; công nghiệp và xây dựng từ 28,7% tăng lên 36,6% và dịch vụ từ 44,1%năm 1995 còn 39,1% Mặc dù vây vẫn ch-a đạt đ-ợc mục tiêu đề ra trong Nghị quyết ĐạI hội VIII (cơ cấu vào năm 2000 t-ơng ứng là 19-20%, 34-35% và 45-46%)

Năm

Tốc độ tăng tr-ởng so với năm tr-ớc(%) Cơ cấu Tổng

số

Nông lâm nghiệp và thuỷ sản

Nhiều vùng sản xuất nông sản hàng hoá tập trung gắn với công nghiệp chế biến b-ớc đầu đ-ợc hình thành; sản phẩm nông nghiệp đa dạng hơn So với năm 1995, diện tích một số cây công nghiệp tăng khá:cà phê gấp 2,7 lần, cao su tăng 46%, mía tăng khoảng 35%, bông tăng 8%, thuốc lá tăng trên 18%, rừng nguyên liệu giấy tăng 66%, Một số loạI giống cây công nghiệp có năng suất cao đã đ-ợc đ-a vào sản xuất đạI trà

Giá trị sản xuất nông nghiệp trên một đơn vị đất nông nghiệp tăng từ 13,5%triệu

đồng/ha năm 1995 lên 17,5 triệu đông/ha năm 2000

Chăn nuôI tiếp tục phát triển Sản l-ợng thịt lợn hơI năm 2000 -ớc trên 1,4 triệu tấn,băng 1,4 lần so với năm 1995

Nghề nuôi, trồng và dánh bắt thuỷ sản phát triển khá Sản l-ợng thuỷ sản đánh bắt năm 2000 đạt trên 2 triệu tấn so với mục tiêu kế hoạch 1,6-1,7 triệu tấn; xuất khẩu đạt 1.475 triệu USD

Công tác trồng rừng, chăm sóc, bảo vệ rừng có tiến bộ Trong 5 năm đã trồng 1,1 triệu ha rừng tập trung, bảo vệ 9,3 triệu ha rừng hiện có, khoanh nuuoi táI sinh 700 nghìn

ha Độ che phủ rừng tăng từ 28,2% năm 1995 lên 33% năm 2000

Xuất khẩu nông, lâm, thuỷ sản năm 2000 đạt 4,3 tỷ USD, gấp hơn 1,7 lần so với năm 1995, bình quân hàng năm chiếm khoảng 30% kim ngạch xuất khẩu của cả n-ớc; đã tạo đ-ợc ba mặt hàng xuất khẩu chủ lực là gạo (đứng thứ hai thế giới), cà phê (đứng thứ ba)và hàng thuỷ sản chiếm 34%giá trị xuất khẩu toàn ngành

1.2 Cơ cấu công nghiệp

Nhịp độ tăng giá trị sản xuất công nghiệp bình quân hàng năm 13,5

Một số ngàng công nghiệp tiếp tục tổ chức và sắp xếp lạI sản xuất, lựa chọn các sản phẩm -u tiên và có lợi thế, có nhu cầu của thị tr-ờng để đầu t- chiều sâu, đổi mới công nghệ đạt chất l-ợng cao hơn, đáp ứng nhu cầu trong n-ớc và xuất khẩu

Năng lực sản xuất các sản phẩm công nghiệp chủ yếu tăng khá:năm 2000 so với năm 1995, công suất đện gấp 1,5 lần (tăng 2.715 MW); xi măng gấp 2,1 lần (tăng 8,7 triệu tấn); phân bón gấp trên 3 lần (tăng 1,5 triệu tấn); thép gấp 1,7 lần (tăng 1,0 triệu tấn); mía đ-ờng gấp hơn 5 lần (tăng hơn 60.000 tấn mía / ngày)

Sản l-ợng một số sản phẩm quan trọng tăng nhanh Năm 2000 so với năm 1995, sản l-ợng dầu thô gấp 2,1 lần; đIện gấp 1,8 lần; than sạch v-ợt ng-ỡng 10 triệu tấn, trong đó