Quan điểm biện chứng duy vật về động lực của phát triển (về mâu thuẫn biện chứng) và ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm đó trong nghiên cứu , học tập của sinh viên

Yếu tố tạo thành mâu thuẫn chinh là các mặt đối lập mà quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là một trong ba quy luật của phép biện chứng duy vật trong triết học Mác -Lên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

BÀI TẬP LỚN MÔN TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN

Đề tài: Quan điểm biện chứng duy vật về động lực của phát triển (về mâu thuẫn biện chứng) và ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm đó

trong nghiên cứu , học tập của sinh viên

Họ và tên: Trần Thị Bảo Trâm

Mã sịnh viên: 11215722

Số thứ tự: 49 Lớp tín chỉ: Triết học Mác – Lênin (121)_25

GV hướng dẫn: TS Lê Thị Hồng

Nam Định, tháng 12 năm 2021

LỜI MỞ ĐẦU

Mâu thuẫn tồn tại trong tất cả các sự vật, hiện tượng cũng như mọi lĩnh vực của đời sống, từ tự nhiên, xã hội cho đến tư duy của con người… Và trong mỗi một sự vật, không phải hình thành chỉ một mà là nhiều mâu thuẫn, xuất hiện ngay từ khi sự vật, hiện tượng xuất hiện Yếu tố tạo thành mâu thuẫn chinh là các mặt đối lập mà quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là một trong ba quy luật của phép biện chứng duy vật trong triết học Mác -Lênin và cũng là hạt nhân của phép biện chứng duy vật Quy luật này chỉ ra rằng: mâu thuẫn chính là nguồn gốc, động lực của sự vận động, phát triển Chính vì vậy, em đã lựa chọn đề tài: “Quan điểm biện chứng duy vật về động lực của phát triển (về mâu thuẫn biện chứng) và ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm đó trong nghiên cứu , học tập của sinh viên.”, bởi em nhận thấy đề tài này rất hữu ích để bản thân mình nói riêng và sinh viên nói chung

có thể vận dụng vào quá trình học tập, nghiên cứu

Em xin cảm ơn sự giảng dạy, hướng dẫn của cô Lê Thị Hồng đã giúp em rất nhiều trong việc thực hiện đề tài này Do kiến thức bản thân còn hạn chế nên không tránh khỏi những thiếu sót, em rất mong nhận được những ý kiến nhận xét của cô để em có thể củng cố thêm kiến thức của mình

Em xin trân trọng cảm ơn!

MỤC LỤC

A Cơ sở lý thuyết: Quan điểm biện chứng duy vật về động lực của phát triển

(về mâu thuẫn biện chứng) 1

I Khái niệm mâu thuẫn, tính chất chung và phân loại 1

1 Khái niệm mâu thuẫn 1

2 Các tính chất chung của mâu thuẫn 1

3 Phân loại mâu thuẫn 2

II Quy luật mâu thuẫn (quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập) 3

1 Sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 3

2 Mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực của sự phát triển 4

B Vận dụng thực tiễn: Ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm trên trong nghiên cứu, học tập của sinh viên 5

I Một số ví dụ về mâu thuẫn trong quá trình nghiên cứu, học tập của sinh viên 5

1 Mâu thuẫn trong phương pháp học tập 5

2 Mâu thuẫn giữa việc chỉ tập trung học tập với việc vừa học vừa làm 5

3 Mâu thuẫn trong việc học online 6

II Vận dụng quan điểm biện chứng duy vật về mâu thuẫn trong học tập, nghiên cứu 6

1 Phải tôn trọng mâu thuẫn 6

2 Phải đối diện với mâu thuẫn, không né tránh mâu thuẫn 7

3 Vận dụng quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập để phát triển bản thân 7

KẾT LUẬN 9

A Cơ sở lý thuyết: Quan điểm biện chứng duy vật về động lực của phát triển (về mâu thuẫn biện chứng)

I Khái niệm mâu thuẫn, tính chất chung và phân loại

1 Khái niệm mâu thuẫn

- Trong phép biện chứng duy vật, mâu thuẫn biện chứng là khái niệm dùng

để chỉ sự liên hệ, tác động theo cách vừa thống nhất, vừa đấu tranh; vừa đòi hỏi, vừa loại trừ, vừa chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập Đây là quan niệm biện chứng về mâu thuẫn, khác căn bản với quan niệm siêu hình về mâu thuẫn Theo quan niệm siêu hình, mâu thuẫn là cái đối lập phản logic, không

có sự thống nhất, không có sự chuyển hóa biện chứng giữa các mặt đối lập

- Yếu tố tạo thành mâu thuẫn biện chứng là các mặt đối lập.

Khái niệm mặt đối lập dùng để chỉ các bộ phận, các thuộc tính có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau, nhưng cùng tồn tại khách quan trong mỗi sự vật, hiện tượng của tự nhiên, xã hội và tư duy

Thí dụ: đồng hóa và dị hóa của một cơ thể sống, sản xuất và tiêu dùng trong hoạt động kinh tế của xã hội, điện tích âm và điện tích dương trong một nguyên tử, v.v

Sự tồn tại các mặt đối lập là khách quan và là phổ biến trong tất cả các sinh vật

2 Các tính chất chung của mâu thuẫn

- Mâu thuẫn có tính khách quan: Mâu thuẫn là tự nó và được sinh ra từ sự vận động đấu tranh của các mặt đối lập Nó tồn tại độc lập bên ngoài ý thức, vận động và phát triển theo những quy luật của chính nó

- Mâu thuẫn có tính phổ biến: Trong cả sự sống và tư duy, mâu thuẫn

thường xuyên nảy sinh và tự giải quyết Mâu thuẫn trong sự sống: “ Một sinh vật trong mỗi lúc vừa là nó nhưng vừa là cái khác… khi mâu thuẫn chấm dứt thì sự sống không còn nữa và cái chết xảy đến…”

- Mâu thuẫn có tính đa dạng phong phú: mỗi sự vật, hiện tượng, quá trình đều có thể bao hàm nhiều loại mâu thuẫn khác nhau, biểu hiện khác nhau trong những điều kiện lịch sử, cụ thể khác nhau Các mâu thuẫn giữ vị trí, vai trò khác nhau đối với sự tồn tại, vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng,

Đó là mâu thuẫn bên trong và bên ngoài, cơ bản và không cơ bản, chủ yếu và thứ yếu,… Trong các lĩnh vực khác nhau cũng tồn tại những mâu thuẫn với những tính chất khác nhau tạo nên tính phong phú, đa dạng trong sự biểu hiện của mâu thuẫn

3 Phân loại mâu thuẫn

- Căn cứ vào sự tồn tại và phát triển của toàn bộ sự vật, hiện tượng, có mâu

thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản Mâu thuẫn cơ bản tác động trong

suốt quá trình tồn tại của sự vật, hiện tượng; nó quy định bản chất, sự phát

triển của chúng từ khi hình thành đến lúc tiêu vong Mâu thuẫn không cơ bản

đặc trưng cho một phương diện nào đó, chỉ quy định sự vận động, phát triển của một hay một số mặt của sự vật, hiện tượng và chịu sự chi phối của mâu thuẫn cơ bản

- Căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng trong mỗi giai đoạn nhất định, có thể phân chia thành mâu

thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu Mâu thuẫn chủ yếu luôn nổi lên hàng

đầu ở mỗi giai đoạn phát triển của sự vật, hiện tượng, có tác dụng quy định đối với các mâu thuẫn khác trong cùng giai đoạn đó của quá trình phát triển

Mâu thuẫn thứ yếu là mâu thuẫn không đóng vai trò quyết định trong sự vận

động, phát triển của sự vật, hiện tượng Tuy vậy, ranh giới giữa mâu thuẫn chủ yếu, thứ yếu chỉ là tương đối, tuỳ theo tưng hoàn cảnh cụ thể, có mâu thuẫn trong điều kiện này là chủ yếu, song trong điều kiện khác lại là thứ yếu và ngược lại

- Căn cứ vào quan hệ giữa các mặt đối lập với một sự vật, hiện tượng, có

mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài Mâu thuẫn bên trong là sự tác

động qua lại giữa các mặt, các khuynh hướng đối lập nằm trong chính mỗi

sự vật, hiện tượng; có vai trò quy định trực tiếp quá trình vận động và phát

triển của sự vật, hiện tượng Mâu thuẫn bên ngoài xuất hiện trong mối liên hệ

2

giữa các sự vật, hiện tượng với nhau; tuy cũng ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của chúng, nhưng phải thông qua mâu thuẫn bên trong mới phát huy tác dụng Tuy nhiên, sự phân chia này cũng chỉ mang tính tương đối, bởi trong quan hệ này hoặc so với một số đối tượng này, nó là bên trong; nhưng trong quan hệ khác, so với một số đối tượng khác, nó lại là bên ngoài

- Căn cứ vào tính chất của lợi ích cơ bản là đối lập nhau trong mối quan hệ giữa các giai cấp ở một giai đoạn lịch sử nhất định, trong xã hội có mâu thuẫn

đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng Mâu thuẫn đối kháng là mâu thuẫn

giữa các giai cấp, tập đoàn người, lực lượng, xu hướng xã hội có lợi ích cơ

bản đối lập nhau và không thể điều hoà được Mâu thuẫn không đối kháng là

mâu thuẫn giữa các giai cấp, tập đoàn người, lực lượng, xu hướng xã hội có lợi ích cơ bản không đối lập nhau nên là mâu thuẫn cục bộ, tạm thời

II Quy luật mâu thuẫn (quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập) Quy luật mâu thuẫn chỉ ra rằng: Trong mỗi sự vật, hiện tượng hay quá trình nào đó luôn chứa đựng những mặt, những khuynh hướng đối lập nhau tạo thành những mâu thuẫn trong bản thân mình; sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập tạo thành xung lực nội tại của sự vận động và phát triển, dẫn tới sự mất đi của cái cũ và nhường chỗ cho sự ra đời của cái mới

Quy luật thống nhất và đấu tranh các mặt đối lập thể hiện bản chất, là hạt nhân của phép biện chứng duy vật, bởi nó đề cập tới vấn đề cơ bản và quan trọng nhất của phép biện chứng duy vật - vấn đề nguyên nhân, động lực của

sự vận động, phát triển

1 Sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Trong mỗi mâu thuẫn, các mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh với nhau, sự thống nhất của các mặt đối lập không tách rời sự đấu tranh giữa chúng

- Sự thống nhất giữa các mặt đối lập:

Thống nhất giữa các mặt đối lập là khái niệm dùng để chỉ sự liên hệ giữa chúng và được thể hiện ở: thứ nhất, các mặt đối lập cần đến nhau, nương tựa

vào nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại, không có mặt này thì không có mặt kia; thứ hai, các mặt đối lập tác động ngang nhau, cân bằng nhau thể hiện sự đấu tranh giữa cái mới đang hình thành với cái cũ chưa mất hẳn; thứ ba, giữa các mặt đối lập có sự tương đồng, đồng nhất do trong các mặt đối lập còn tồn tại những yếu tố giống nhau

Do sự đồng nhất này mà trong nhiều trường hợp, khi mâu thuẫn xuất hiện

và tác động ở điều kiện phù hợp, các mặt đối lập chuyển hóa vào nhau

- Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập:

Đấu tranh giữa các mặt đối lập là khái niệm dùng để chỉ sự tác động qua lại theo hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau giữa chúng và sự tác động đó cũng không tách rời sự khác nhau, thống nhất, đồng nhất giữa chúng trong một mâu thuẫn

So với đấu tranh giữa các mặt đối lập thì thống nhất giữa chúng có tính tạm thời, tương đối, có điều kiện, nghĩa là sự thống nhất đó chỉ tồn tại trong trạng thái đứng im tương đối của sự vật, hiện tượng; còn đấu tranh có tính tuyệt đối, nghĩa là đấu tranh phá vỡ sự ổn định tương đối của chúng dẫn đến sự chuyển hóa về chất của chúng

2 Mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực của sự phát triển

Sự thống nhất, đấu tranh các mặt đối lập chính là hai xu hướng tác động khác nhau mặt đối lập tạo nên mâu thuẫn Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là không thể tách rời nhau trong mâu thuẫn biện chứng

C.Mác viết: "Cái cấu thành bản chất của sự vận động biện chứng, chính là

sự cùng nhau tồn tại của hai mặt mâu thuẫn, sự đấu tranh giữa hai mặt ấy và

sự dung hợp của hai mặt ấy thành một phạm trù mới”

Khi bắt đầu xuất hiện thì mâu thuẫn chỉ là một sự khác nhau cơ bản Tuy nhiên theo khuynh hướng trái ngược nhau thì sự khác nhau này càng lớn lên

và rộng dẫn ra đến khi nào trở thành đối lập Khi hai mặt đối lập của mâu thuẫn xung đột với nhau gay gắt và khi đủ điều kiện, chúng sẽ chuyển hóa lẫn nhau Mâu thuẫn cũ mất đi, mẫu thuẫn mới được hình thành Nhờ sự giải quyết theo hướng này mà thể thống nhất mới sẽ thay thế thể thống nhất cũ hay

4

sự vật mới thay cho sự vật cũ bị mất đi Quá trình tác động, chuyển hóa giữa các sự vật được tiếp diễn, làm cho hiện tượng luôn vận động và phát triển

Do đó mâu thuẫn chính là nguồn gốc của sự vận động và sự phát triển

B Vận dụng thực tiễn: Ý nghĩa của việc nghiên cứu quan điểm trên trong nghiên cứu, học tập của sinh viên

I Một số ví dụ về mâu thuẫn trong quá trình nghiên cứu, học tập của sinh viên

1 Mâu thuẫn trong phương pháp học tập

Cụ thể là mâu thuẫn giữa phương pháp tự tìm tòi, tự nghiên cứu và phương pháp truyền thống “thầy đọc trò chép”

Với mặt thứ nhất – tự học, sinh viên có thể trở nên năng động hơn, rèn luyện tính sáng tạo, trau dồi tư duy, không ỷ lại, không phụ thuộc, tiếp thu tri thức một cách chủ động, tìm ra cách học phù hợp với bản thân Tuy nhiên, tự học có thể khiến người học mắc phải những cái sai mà mình không biết, dẫn đến đi lệch hướng

Mặt đối lập với nó, phương pháp chỉ tiếp thu kiến thức từ giảng viên giúp sinh viên nhận được kiến thức chính xác nhất, được định hướng rõ ràng, cụ thể, tiếp thu tri thức một cách có hệ thống, nhưng nó lại khiến sinh viên bị động, rập khuôn, máy móc, không phát huy được sự sáng tạo như khi tự học,

tự nghiên cứu

2 Mâu thuẫn giữa việc chỉ tập trung học tập với việc vừa học vừa làm

Việc tập trung vào học và vừa học vừa làm là hai mặt đối lập luôn tác động bài theo hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau

Sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông và bước vào đại học, nhiều sịnh viên có ý định đi làm thêm để tự lập hơn, khẳng định bản thân, thực hiện trách nhiệm với gia đình Thế nhưng, việc đi làm thêm rất dễ ảnh hưởng tới kết quả học tập của sinh viên Làm thêm khiến sinh viên không dành hết thời gian và

sự tập trung cho học tập, giảm chất lượng học tập, tệ hơn là dẫn đến tình trạng trượt môn, nợ môn

Ngược lại, việc tập trung vào học tập thay vì đi làm thêm đem lại kết quả học tập tốt nhất, nhưng lại khiến sinh viên thiếu đi các kiến thức thực tế, các

kĩ năng mềm và kinh nghiệm hữu ích cho sau này – những lợi ích mà việc đi làm thêm mang lại

3 Mâu thuẫn trong việc học online

Hiện nay, vì tình hình dịch bệnh Covid-19 phức tạp mà sinh viên không thể tham gia lớp học một cách trực tiếp mà phải thông qua hình thức học trực tuyến thông qua các nền tảng như Zoom, MS Teams ,Google Meet,

Tuy nhiên, việc học online lại gây rất nhiều khó khăn cho giảng viên cũng như sịnh viên Trong các buổi học online, rất nhiều bạn sinh viên gặp trục trặc

về kĩ thuật trong lúc học, như không bật được webcam, micro, hay bị mất kết nối giữa chừng… Những điều này tạo ra sự đứt quãng trong buổi học, làm gián đoạn sự tiếp thu của sinh viên cũng như quá trình giảng dạy của giảng viên

Hơn thế, việc thi online càng gặp phải nhiều vấn đề khi nhiều sinh viên thiếu chuẩn bị, về cả thiết bị dụng cụ lẫn kiến thức công nghệ như quên chuẩn

bị thẻ sinh viên, giấy thi hay chưa rõ cách scan bài, nộp bài,…

II Vận dụng quan điểm biện chứng duy vật về mâu thuẫn trong học tập, nghiên cứu

1 Phải tôn trọng mâu thuẫn

Quan điểm biện chứng duy vật về mâu thuẫn chỉ ra rằng mâu thuẫn biện chứng có tính khách quan Nó tồn tại độc lập bên ngoài ý thức, vận động và phát triển theo những quy luật của chính nó Áp dụng điều này vào quá trình học tập, nghiên cứu, sinh viên cần phải thừa nhận tính khách quan của mâu thuẫn trong sự vật, hiện tượng hay chính là thừa nhận và tôn trọng mâu thuẫn trong sự vật, hiện tượng

6

Hơn nữa, sinh viên cũng cần luôn luôn cố gắng tìm hiểu để phát hiện mâu thuẫn, từ đó phân tích đầy đủ các mặt đối lập để nắm bắt bản chất và khuynh hướng phát triển

Cụ thể, ví dụ cho việc tôn trọng mâu thuẫn chinh đối với sinh viên là tìm hiểu đầy đủ những môn học của nhà trường, chọn ra các môn phù hợp với định hướng, mục tiêu tương lai; vạch ra kế hoạch học tập, tham gia các hoạt động đoàn thể và thực hiện kế hoạch đó để đạt được mục tiêu bản thân

2 Phải đối diện với mâu thuẫn, không né tránh mâu thuẫn

Khi phát hiện ra mâu thuẫn, không được tránh né, bỏ qua nó mà cần đối diện với mâu thuẫn, tìm ra giải pháp để giải quyết mâu thuẫn, như thế mới có thể phát triển bản thân, có kinh nghiệm để giải quyết mâu thuẫn phát sinh sau này

Nếu bỏ qua mâu thuẫn, chấp nhận, hài lòng với thực tại không có mâu thuẫn thì sẽ không có động lực nào thúc đẩy cho sự phát triển, tiến bộ của con người

Cụ thể trong việc học tập, nghiên cứu của sinh viên, việc đối diện, không

né tranh mâu thuẫn thể hiện ở chỗ:

- Khi gặp bài giảng không hiểu, hay bài tập không giải được, không được

bỏ qua mà cần phải tìm tòi thêm các thông tin từ các nguồn bên ngoài như sách tham khảo, mạng xã hội, các trang web học thuật, diễn đàn; học hỏi và tiếp thu từ các giảng viên, các đàn anh, đàn chị hay cả những bạn học để có thể tìm ra hướng giải quyết cho vấn đề đó

- Không ngại việc học lại, học tăng cường để trau dồi kĩ năng, kiến thức của mình

- Sinh viên cũng cần chia sẻ kiến thức của mình cho những sinh viên khác Chia sẻ và học hỏi là cách tốt nhất để giải quyết các mâu thuẫn gặp phải đối với sự học của một sinh viên

…