PHÂN TÍCH TÍNH TẤT YẾU VÀ ĐẶC TRƯNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM TỪ ĐÓ ĐƯA RA THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: LÍ THUYẾT VỀ XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ ĐỘC LẬP TỰ CHỦ 1.1 Khái niệm và sự cần thiết khách quan phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Ki

ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ GIAO THÔNG VẬN TẢI

KHOA CHÍNH TRỊ - QPAN - GDTC

*****

TIỂU LUẬN HỌC PHẦN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ MAC-LENIN

Câu hỏi tiểu luận: “Phân tích tính tất yếu và đặc trưng của kinh tế thị trường định hướng xã hội ở Việt Nam? Từ đó đưa ra thực trạng và giải pháp để phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở

Việt Nam hiện nay?”

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Hồng Long

Mã sinh viên: 72DCKT20051 Lớp: 72DCKT22

Khóa: 72 (2021-2025) Giảng viên hướng dẫn: Lê Thị Huyền

HÀ NỘI – 2022

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 2

CHƯƠNG 1: LÍ THUYẾT VỀ XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ ĐỘC LẬP TỰ CHỦ 2

1.1 Khái niệm và sự cần thiết khách quan phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 2

1.2 Đặc trưng chủ yếu của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta 3

1.3 Nền kinh tế độc lập tự chủ 4

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP VỀ VIÊC XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TẠI VIỆT NAM 6

2.1 Thực trạng của nhà nước về xây dựng nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam 6

2.1.1 Thành tựu 7

2.1.2 Hạn chế 9

2.2 Giải pháp và liên hệ bản thân 10

2.2.1 Giải pháp 10

2.2.2 Liên hệ bản thân 14

KẾT LUẬN 15

TÀI LIỆU THAM KHẢO 16

MỞ ĐẦU

Từ Đại hội Đảng lần thứ VI đến Đại hội Đảng lần thứ XII, thể chế kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ngày càng được hoàn thiện và được chứng minh tính đúng đắn trên thực tế khi đã giúp đất nước ta thoát khỏi thời

kỳ khó khăn về kinh tế, đạt tốc độ tăng trưởng có lúc thuộc nhóm cao nhất thế giới Từ nước nghèo, thu nhập thấp, Việt Nam đã gia nhập nhóm nước có thu nhập trung bình, hội nhập ngày càng sâu rộng hơn với kinh tế thế giới

Trong quá trình hội nhập kinh tế, Việt Nam luôn chú trọng đổi mới trong nước, coi cải cách, hoàn thiện thể chế trong nước là cơ sở để hội nhập kinh tế thành công, đồng thời khai thác, tận dụng các thỏa thuận đã ký và có các biện pháp phòng vệ hợp lý trước những tác động tiêu cực từ hội nhập kinh tế Việc

áp dụng lí luận của chủ nghĩa Mac-lê nin vào công cuộc đổi mới đất nước là cực kì đúng đắn và quan trọng

Chính vì thế mà em đã lựa chọn vấn đề: “Phân tích tính tất yếu và đặc trưng của king tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam? Từ đó đưa ra thực trạng và giải pháp để phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay?

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: LÍ THUYẾT VỀ XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ ĐỘC LẬP

TỰ CHỦ 1.1 Khái niệm và sự cần thiết khách quan phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Kinh tế thị trường là mô hình kinh tế mà ở đó các quan hệ kinh tế đều được thực hiện trên thị trường, thông qua quá trình trao đổi mua bán Quan hệ hàng hóa - tiền tệ phát triển đến một trình độ nhất định sẽ đạt đến kinh tế thị trường Kinh tế thị trường là giai đoạn phát triển của kinh tế hàng hóa dựa trên

cơ sở phát triển của lực lượng sản xuất Trong những điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau, sự phát triển của kinh tế hàng hóa, tất nhiên, chịu sự tác động của những quan hệ xã hội nhất định hình thành nên các chế độ kinh tế - xã hội khác nhau Vì vậy, không thể nói kinh tế hàng hóa là sản phẩm của một chế độ kinh

tế - xã hội nào mà phải hiểu rằng nó là một sản phẩm của quá trình phát triển của lực lượng sản xuất xã hội loài người, nó xuất hiện và tồn tại trong nhiều

phương thức sản xuất xã hội và đến trình độ cao hơn đó là kinh tế thị trường

Ở Việt Nam, xây dựng và phát triển nền kinh tế theo cơ chế thị trường có

sự quản lí của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa đã được đặt ra từ Đại hội lần thứ VỊ Đảng Cộng sản Việt Nam (năm 4986), được chính thức ghi nhận trong Hiến pháp năm 1992 và các văn kiện của Đảng và Nhà nước Từ việc phát triển kinh tế trong cơ chế cũ - cơ chế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp trước đây với hai thành phần kinh tế là kinh tế Nhà nước và kinh tế tập thể (kinh

tế tư bản, tư nhân không được thừa nhận), đến nay, trong nền kinh tế Việt nam

đã có nhiều thành phần kinh tế cùng tồn tại và phát triển với những hình thức

sở hữu khác nhau, trong đó, đáng chú ý là sự hiện diện của thành phần tư bản

nước ngoài đang đầu tư kinh doanh tại Việt Nam Nhà nước Việt Nam khuyến khích và bảo đảm bằng hệ thống pháp luật, chính sách để các thành phần ` kinh

tế cùng có cơ hội phát triển trong một môi trường cạnh tranh lành mạnh

1.2 Đặc trưng chủ yếu của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ

nghĩa ở nước ta

Về sở hữu sẽ phát triển theo hướng còn tồn tại các hình thức sở hữu khác nhau, nhiều thành phần kinh tế khác nhau trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo Tiêu chuẩn căn bản để đánh giá hiệu quả xây dựng quan hệ sản xuất theo định hướng xã hội chủ nghĩa là thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất, cải thiện đời sống nhân dân và thực hiện công bằng xã hội nên phải từng bước xác lập và phát triển chế độ sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất chủ yếu một cách vững chắc, tránh nóng vội xây dựng ồ ạt mà không tính đến hiệu quả như trước đây

Về quản lý, trong kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phải có

sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa Nhà nước xã hội chủ nghĩa quản lý nền kinh tế bằng pháp luật, chiến lược, kế hoạch, chính sách đồng thời sử dụng

cơ chế thị trường, các hình thức kinh tế và phương pháp quản lý kinh tế thị trường để kích thích sản xuất, giải phóng sức sản xuất, phát huy tính tích cực

và hạn chế những mặt tiêu cực, khuyết tật của cơ chế thị trường, bảo vệ lợi ích của nhân dân lao động của toàn thể nhân dân

Về phân phối, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thực hiện

đa dạng hoá các hình thức phân phối "Thực hiện chế độ phân phối chủ yếu theo kết quả lao động, hiệu quả kinh tế, đồng thời theo mức đóng góp vốn cùng các nguồn 152 lực khác và thông qua phúc lợi xã hội"1 Cơ chế phân phối này vừa tạo động lực kích thích các chủ thể kinh tế nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất

kinh doanh, đồng thời hạn chế những bất công trong xã hội Thực hiện tăng trưởng kinh tế gắn liền với tiến bộ, công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển

Tính định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường nước ta còn thể hiện ở chỗ tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với phát triển văn hóa, giáo dục, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, làm cho chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của nhân dân, nâng cao dân trí, giáo dục và đào tạo con người, xây dựng và phát triển nguồn nhân lực của đất nước Chủ trương xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa thể hiện trình độ tư duy, và vận dụng của Đảng ta về quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Đây là mô hình kinh

tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

1.3 Nền kinh tế độc lập tự chủ

Độc lập, tự chủ của quốc gia đòi hỏi Việt Nam phải có một nền kinh tế độc lập, tự chủ Đó là nền kinh tế có cơ cấu kinh tế hợp lý, hiệu quả và bảo đảm

độ an toàn cần thiết; nền kinh tế phát triển bền vững và có năng lực cạnh tranh cao; cơ cấu xuất, nhập khẩu cân đối; đầu tư trực tiếp của nước ngoài trong một

số ngành kinh tế, nhất là những ngành kinh tế quan trọng, chiếm một tỷ lệ không thể chi phối được nền kinh tế; hạn chế hoặc không cho phép đầu tư nước ngoài vào những ngành nhạy cảm Nói cách khác, một nền kinh tế độc lập, tự chủ trong bối cảnh toàn cầu hoá là nền kinh tế có khả năng thích ứng cao với những biến động của tình hình quốc tế và ít bị tổn thương trước những biến động đó; trong bất cứ tình huống nào nó cũng có thể cho phép duy trì được các hoạt động bình thường của xã hội

Xây dựng kinh tế độc lập, tự chủ ở nước ta được thể hiện ở độc lập, tự chủ về đường lối phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tạo tiềm lực kinh tế, khoa học và công nghệ, cơ sở vật chất - kỹ thuật đủ mạnh; có cơ cấu kinh tế hợp lý, có hiệu quả và sức cạnh tranh cao; tập trung phát triển các ngành, lĩnh vực và sản phẩm kinh tế chủ yếu có vai trò quan trọng hàng đầu, hiệu quả… Cùng với đó, phải bảo đảm an ninh lương thực quốc gia; an toàn năng lượng, tài chính - tiền tệ, môi trường; đất nước phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, độc lập về kinh tế của một quốc gia không phải là biệt lập, khép kín, tự cung, tự cấp Tự chủ không phải là tự quyết định một cách cứng nhắc và tuyệt đối, không tính đến các quy định của các thể chế kinh tế - tài chính quốc tế, không thực hiện đúng các cam kết, luật pháp và thông lệ quốc tế Tham gia vào sân chơi quốc tế, chúng ta đã thực hiện mở cửa thị trường nội địa, chủ động thay đổi kết cấu kinh tế, đã hình thành các khu công nghiệp tập trung và hướng tới hình thành một số trung tâm kinh tế lớn để thu hút một khối lượng lớn vốn đầu tư Mặt khác, chúng ta thực hiện tự do hoá nền kinh tế theo các cam kết quốc tế, tức là chuyển giao một số quyền đáng kể từ nhà nước sang thị trường Trong điều kiện kết cấu độc lập về kinh tế thay đổi như vậy, trọng tâm của việc bảo đảm chủ quyền kinh tế là tăng cường toàn diện năng lực tự chủ kinh tế

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP VỀ VIÊC XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TẠI VIỆT NAM 2.1 Thực trạng của nhà nước về xây dựng nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam

Có thể nói, thực chất của tiến trình đổi mới ở nước ta trong 35 năm qua (tính từ Đại hội VI của Đảng năm 1986) về mặt kinh tế là việc tìm kiếm mô hình phát triển kinh tế tối ưu cho đất nước bằng việc chuyển đổi từ nền kinh tế

kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp (tồn tại trước năm 1986) sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Đi kèm với đó là sự chuyển đổi thể chế kinh tế từ thể chế của nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung dựa trên nền tảng công hữu sang thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ

nghĩa dựa trên nền tảng đa sở hữu Tiến trình đổi mới tất yếu được thực hiện bằng sự dân chủ hóa mọi mặt của đời sống kinh tế, xã hội, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa

Từ Đại hội IX của Đảng (năm 2001), Đảng ta đã chính thức xác định

mô hình kinh tế tổng quát của Việt Nam trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa

xã hội là “nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” do nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa quản lý Tinh thần đó được chính thức ghi nhận trong Hiến pháp khi Hiến pháp năm 1992 được sửa đổi, bổ sung vào năm

2001 Chủ trương có tính chiến lược này cũng được kế thừa nhất quán trong Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X, XI, XII và XIII của Đảng cũng như trong Hiến pháp năm 2013

Thực tế, trong quá trình lãnh đạo của Đảng ta, độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là sợi chỉ đỏ xuyên suốt của tiến trình cách mạng Trong

đó, vấn đề khát vọng độc lập dân tộc và phát triển luôn là nguồn mạch trong tư duy cũng như trong chỉ đạo thực tiễn của Đảng Trong thời kỳ đổi mới, khía cạnh phát triển càng trở nên nổi bật trong suốt hệ thống đường lối, chủ trương của Đảng ta Mặc dù vậy, để nhất quán về mặt tư duy và cách tiếp cận, coi việc xây dựng nền kinh tế Việt Nam độc lập, tự chủ như một nội hàm chính thức của quá trình hiện thực hóa khát vọng phát triển, để Việt Nam trở thành quốc gia giàu mạnh, phồn vinh, hạnh phúc thì đến Đại hội XIII mới được diễn đạt cụ thể

và rõ hơn cả

2.1.1 Thành tựu

Quán triệt quan điểm của Đảng và từng bước xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ trong quá trình hội nhập quốc tế, chúng ta đã được Liên Hợp quốc đưa ra khỏi nhóm nước kém phát triển, đã trở thành nước có thu nhập trung bình Việt Nam là một trong số ít nước chuyển đổi thành công từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp, sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước

mà vẫn giữ được sự ổn định chính trị - xã hội, ổn định kinh tế vĩ mô Theo số liệu của Tổng cục thống kê về tăng trưởng GDP qua các thời kỳ, thì giai đoạn

1986 - 1990 bình quân GDP chỉ đạt 4,4%/năm thì bình quân thời kỳ 1991 - 2011 đạt 7,34%/năm Đặc biệt, sau khi gia nhập WTO, Việt Nam đã duy trì tốc độ tăng trưởng cao, trong năm 2007, tốc độ tăng trưởng GDP đạt 8,46% (là mức cao nhất trong vòng 11 năm trước đó) Từ năm 2008 trở đi, do ảnh hưởng từ những biến động của nền kinh tế thế giới, tăng trưởng GDP có xu hướng giảm

Cụ thể, giai đoạn 2011 - 2013 giảm xuống còn 5,6% Tuy nhiên, năm 2014 tốc

độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam đã tăng cao trở lại, đạt 5,98% (cao hơn năm 2013 là 5,42%), đưa Việt Nam trở thành nước có tốc độ tăng trưởng GDP cao thứ 2 trên thế giới (sau Trung Quốc) Năm 2015, GDP của Việt Nam ước

tính tăng 6,68% so với năm 2014 Mức tăng trưởng kinh tế của Việt Nam năm

2015 cao hơn mục tiêu 6,2% đề ra và cao hơn mức tăng của các năm từ

2011-2014, cho thấy nền kinh tế phục hồi rõ nét Năm 2016, GDP ước tính tăng 6,21% Năm 2017, là năm đột phá của nền kinh tế Việt Nam, tăng trưởng GDP ước tính đạt đạt 6,81%, cao nhất trong 10 năm trở lại đây và vượt chỉ tiêu 6,7% Quốc hội đề ra hồi đầu năm.1

Từ chỗ hiếm lương thực, đến nay Việt Nam đã trở thành một trong những nước xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới Từ chỗ khan hiếm hàng hóa, hiện nay trên thị trường mọi thứ hàng hóa được mua bán, đáp ứng nhu cầu của nhân dân và doanh nghiệp Tốc độ tăng xuất khẩu gần như liên tục đạt 2 chữ số Quy

mô xuất khẩu bình quân đầu người tăng mạnh Việt Nam đã có trên 20 mặt hàng xuất khẩu có kim ngạch trên 1 tỷ USD và đứng thứ hạng cao trên thế giới như gạo, cà phê, hạt tiêu, hạt điều, thủy sản, dệt may, giày dép, gỗ

Một trong những thắng lợi lớn của nền kinh tế, đó là sự bố trí lại cơ cấu sản xuất, điều chỉnh lớn cơ cấu đầu tư trong sản xuất nông nghiệp; đông thời phát huy tính tự chủ của các hộ nông dân, nhờ vậy mà giải phóng được sức sản xuất, tăng nhanh sản lượng hàng hóa, nhất là lương thực - thực phẩm để xóa đói, giảm nghèo và đẩy mạnh xuất khẩu Bộ mặt nông thôn Việt Nam đã được thay đổi rõ rệt nhiều mặt, tuy chưa đều giữa các vùng

1 http://lyluanchinhtri.vn/home/index.php/nguyen-cuu-ly-luan/item/2967-xay- dung-nen-kinh-te-doc-lap-tu-chu-trong-qua-trinh-hoi-nhap-quoc-te-cua-viet-nam.html

Việt Nam đã tranh thủ được môi trường quốc tế thuận lợi để tập trung phát triển kinh tế - xã hội Thị trường không ngừng được mở rộng, nguồn vốn tài trợ và đầu tư vào Việt Nam không ngừng gia tăng Với ưu thế ổn định chính trị, lao động, vị thế địa kinh tế và môi trường đầu tư ngày càng được cải thiện, Việt Nam đang trở thành điểm đến hấp dẫn của nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và nguồn vốn gián tiếp nước ngoài (FII)

2.1.2 Hạn chế

Cơ sở vật chất kỹ thuật còn ở trình độ thấp kém Một phần do chúng ta trảI qua một thời kỳ dài kháng chiến do đó cơ sở vật chất kỹ thuật bị tàn phá bởI chiến tranh Mặt khác chúng ta xuất phát từ một nước nông nghiệp lạc hậu cộng thêm những khó khăn trong thời gian qua đã làm cho việc xây dựng còn gặp nhiều khó khăn Hiện nay bên cạnh một số lĩnh vực một số cơ sở đã được trang bị kỹ thuật và công nghệ hiện đại trong nhiều ngành kinh tế máy móc cũ

kỹ công nghệ lạc hậu Theo UNDP Việt Nam ở trình độ công nghệ lạc hậu 2/7 của thế giới, thiết bị máy móc lạc hậu 2-3 thế hệ (có lĩnh vực 4-5 thế hệ) Lao động thủ công vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số lao động xã hội Do đó năng suất, chất lượng, hiệu quả sản xuất của nước ta còn rất thấp so với khu vực và thế giới2

Kết cấu hạ tầng như hệ thống đường giao thông, hệ thống thôn tin lIên lạc, hê thống các công trình xây dựng … còn rất lạc hậu kém phát triển Mật độ đường giao thông km bằng 1% so với mức trung bình của thế giới; tốc độ truyền thông trung bình cả nước chậm hơn thế giới 30 lần Hiện nay hệ thống giao

2 http://www.dankinhte.vn/thuc-trang-nen-kinh-te-thi-truong-dinh-huong-xhcn-o-viet-nam-hien-nay/