Phân tích nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước? Vận dung vấn đề này vào nền kinh tế thị trường

NỘI DUNG Phần 1: Nội dung của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 1.1 Khái niệm chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự kết hợp sức mạnh của các t

ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ GIAO THÔNG VẬN TẢI

KHOA CHÍNH TRỊ - QPAN - GDTC

*****

TIỂU LUẬN HỌC PHẦN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ

Đề 7: “Phân tích nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới

trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước? Vận dung

vấn đề này vào nền kinh tế thị trường ”

Hà Nội - 2022

Hà Nội năm 2022

Sinh viên thực hiện : Vũ Thị Linh

Mã sinh viên : 72DCKT20084 Giảng viên hướng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

NỘI DUNG……… 4

Phần 1: Nội dung của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước……….4

1.1 Khái niệm chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước……… 4

1.2 Nguyên nhân hình thành chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ……… 4

1.3 Bản chất của chủ nghia tư bản độc quyền nhà nước…….……… 5

1.4 Những biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước………… … … 6

Phần 2: Các hình thức chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước vận dụng ở nước ta ……… 7

2.1 Liên doanh, liên kết giữa nhà nước xã hội chủ nghĩa với các chủ sở hữu tư nhân ở trong nước hoặc ngoài nước……… ……… 7

2.2 Thành lập công ty cổ phần, cổ phần hoá xí nghiệp để thành lập xí nghiệp tư bản nhà nước……… ……… 8

2.3 Đặc khu kinh tế……… ……… 8

2.4 Khu chế xuất……… ……… 9

2.5 Cho tư bản trong và ngoài nước thuê các cơ sở sản xuất kinh doanh, các tư liệu sản xuất thuộc sở hữu toàn dân ……… ……… 9

2.6 Các tổ chức hợp tác liên doanh với tư cách là hình thức kinh tế tư bản nhà nước……… 9

Phần 3 Những biểu hiện mới của độc quyền nhà nước………9

3.1 Những biểu hiện mới về cơ chế quan hệ nhân sự……… … 9

3.2 Những biểu hiện mới về sở hữu nhà nước……….……… 9

3.3Biểu hiện mới trong vai trò công cụ điều tiết kinh tế 10

Phần 4: Vận dụng vào nền kinh tế Việt Nam 10

KẾT LUẬN 12

TÀI LIỆU THAM KHẢO 13

MỞ ĐẦU

Nhờ các thành tựu to lớn của cuộc cách mạng công nghiệp, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa được ra đời, đưa con người bước một bước tiến mới trong quá trình vận động và phát triển, đúng theo quy luật, thể hiện được tính tích cực, phát triển hơn so với những hình thái kinh tế - xã hội trước đó Chủ nghĩa tư bản có vai trò

to lớn đối với sự phát triển của xã hội, nhưng chủ nghĩa tư bản cũng có những hạn chế về lịch sử không thể tự vượt qua được Những ràng buộc đó sẽ làm cho chủ nghĩa

tư bản không thể tồn tại mãi mãi Mác nhận xét: Chủ nghĩa tư bản đã tạo ra lực lượng sản xuất to lớn do các thế hệ con người đi trước sản xuất ra trong chưa đầy một thế

kỷ cầm quyền, trong quá trình vận động và phát triển đã bộc lộ nhiều mâu thuẫn, mâu thuẫn trong sản xuất, quản lý, tổ chức, Giữa trình độ xã hội hoá lực lượng sản xuất ngày càng cao với chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất có mâu thuẫn, vì vậy, để giảm bớt mâu thuẫn và hạn chế, chủ nghĩa tư bản đã thay đổi hình thức vận động ở các giai đoạn phát triển khác nhau cho phù hợp với thực tiễn Sau giai đoạn cạnh tranh tự do, chủ nghĩa tư bản phát triển lên giai đoạn cao hơn là chủ nghĩa tư bản độc quyền và sau đó là chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.Thực chất đây đều là những biện pháp mới trong quá trình phát triển, điều chỉnh lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất của chủ nghĩa tư bản nhằm thích ứng với những biến động mới của tình hình kinh tế, chính trị thế giới Cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX đến nay,chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là bước phát triển tiếp theo của chủ nghĩa tư bản độc quyền, ra đời từ Chiến tranh thế giới thứ nhất, sau đó là Anh, Pháp, Mỹ, và thịnh hành sau Chiến tranh thế giới thứ hai cho đến ngày nay Đặc điểm kinh tế của nó đang trở thành đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa tư bản ngày nay Với những ý nghĩa trên tôi xin

chọn đề tài‘‘Phân tích nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước? Vận dụng vấn đề này vào nền kinh tế thị trường’’ làm đề tài tiểu luận cho môn kinh tế chính

trị

NỘI DUNG Phần 1: Nội dung của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

1.1 Khái niệm chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự kết hợp sức mạnh của các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước tư sản thành một thiết chế về thể chế thống nhất, trong đó nhà nước tư sản bị phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền và can thiệp vào các quá trình kinh tế nhằm bảo vệ lợi ích của các tổ chức độc quyền và cứu nguy cho chủ nghĩa tư bản

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là nấc thang phát triển mới của chủ nghĩa

tư bản độc quyền (chủ nghĩa đế quốc) Nó là sự thống nhất của ba quá trình gắn bó chặt chẽ với nhau: Tăng sức mạnh của các tổ chức độc quyền, tăng vai trò can thiệp của nhà nước vào kinh tế, kết hợp sức mạnh kinh tế của độc quyền tư nhân với sức mạnh chính trị của nhà nước trong một thể thống nhất và bộ máy nhà nước phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền

1.2 Nguyên nhân hình thành chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ra đời do các nguyên nhân sau:

Một là: Sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến qui mô của nền kinh tế

ngày càng lớn, tính chất xã hội hóa của nền kinh tế ngày càng cao đòi hỏi có sự điều tiết xã hội đối với sản xuất và phân phối bằng một kết hoạch hóa tập trung từ một trung tâm là Nhà nước

Hai là: Sự phát triển của phân công lao động xã hội và bùng nổ của KHCN đã

làm xuất hiện một số ngành mà các tổ chức độc quyền tư bản tư nhân không thể hoặc không muốn kinh doanh vì đầu tư lớn, thu hồi vốn chậm và ít lợi nhuận, nhất là các ngành thuộc kết cấu hạ tầng như năng lượng, giao thông vận tải, giáo dục, nghiên cứu khoa học cơ bản Nhà nước tư sản với tư cách là người đại diện tập thể cho các nhà

tư bản phải đảm nhiệm kinh doanh những ngành đó, tạo điều kiện cho các tổ chức độc quyền tư nhân kinh doanh các ngành khác có lợi hơn

Ba là: Sự thống trị của độc quyền đã làm sâu sắc thêm sự đối kháng giữa giai

cấp tư sản với giai cấp vô sản và nhân dân lao động Nhà nước phải làm dịu những mâu thuẫn đó bằng các hình thức can thiệp khác nhau cần thiết vào mối quan hệ này

Bốn là: Sự tích tụ và tập trung tư bản cao dẫn đến mâu thuẫn giữa các tổ chức

độc quyền với nhau, mâu thuẫn giữa tư bản độc quyền với các tổ chức kinh doanh vừa và nhỏ…trở nên gay gắt cần có sự điều tiết, can thiệp của nhà nước

Năm là: Cùng với xu thế quốc tế hóa đời sống kinh tế, sự bành trướng của các

liên minh độc quyền quốc tế vấp phải những hàng rào quốc gia dân tộc và xung đột lợi ích với các đối thủ trên thị trường thế giới Tình hình đó đòi hỏi phải có sự điều tiết các quan hệ chính trị và kinh tế quốc tế của nhà nước

Sáu là: Cuộc đấu tranh với chủ nghĩa xã hội hiện thực nhằm bảo tồn và mở

rộng QHSX tư bản chủ nghĩa cũng đòi hỏi sự liên minh giữa các nhà nước và can thiệp trực tiếp của nhà nước vào đời sống kinh tế

1.3 Bản chất của chủ nghia tư bản độc quyền nhà nước

Dự đoán về sự ra đời của CNTB độc quyền nhà nước V.I.Lênin đã cho rằng: CNTB độc quyền nhà nước là sự kết hợp sức mạnh của các tổ chức độc quyền với sức mạnh của nhà nước tư sản trong một cơ chế thống nhất nhằm làm giàu cho các tổ chức độc quyền và bảo tồn quan hệ sản xuất TBCN tạo điều kiện để lực lượng sản xuất tiếp tục phát triển Định nghĩa này nói rõ bản chất của CNTB độc quyền nhà nước và nó được hiểu trên ba phương diện sau:

Một là: Liên kết với nhà nước tư sản thì sức mạnh của các tổ chức độc quyền

được nhân bội lên nhờ sự bảo trợ và nâng đỡ của nhà nước

Hai là: Liên kết với độc quyền thì vai trò kinh tế của nhà nước tư sản được mở

rộng ra và trở thành nhân tố trực tiếp quyết định sự vận động của quá trình tái sản xuất TBCN

Ba là: Để tác động có hiệu quả vào vận động của nền kinh tế, khắc phục các

cuộc khủng hoảng, mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển, giảm nhẹ các mâu thuẫn xã hội, đối kháng xã hội, giữa nhà nước và các tổ chức độc quyền phải liên kết với nhau theo một cơ chế nhất định để hình thành các thể chế và thiết chế thống nhất

Các quy luật kinh tế trong CNTB độc quyền nhà nước về bản chất là không thay đổi, song luôn có sự điều chỉnh và can thiệp của nhà nước tư sản làm cho các hình thức biểu hiện của nó ra bề mặt xã hội giảm nhẹ tính đối kháng, nhằm tạo điều kiện

và môi trường để có thể tiếp tục duy trì quan hệ sản xuất TBCN

Tuy vậy, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước không phải một chế độ kinh tế mới so với chủ nghĩa tư bản, Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước chỉ là chủ nghĩa

tư bản độc quyền có sự can thiệp, điều tiết của nhà nước về kinh tế, là sự kết hợp sức mạnh của tư bản độc quyền với sức mạnh của nhà nước về kinh tế nhằm tiếp tục duy trì và phát triển quan hệ sản xuất TBCN trong điều kiện phát triển của lực lượng sản xuất

1.4 Những biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

V.I Lênin đã từng nhấn mạnh rằng, sự liên minh về nhận thức của các ngân hàng với công nghiệp được bổ sung bằng sự liên minh về nhân sự của ngân hàng và công nghiệp với chính phủ theo kiểu: hôm nay là bộ trưởng, ngày mai là chủ ngân hàng; hôm nay là chủ ngân hàng, ngày mai là bộ trưởng

Sự kết hợp về nhân sự được thực hiện thông qua các đảng phái tư sản.Chính các đảng phái này đã tạo ra cho tư bản độc quyền một cơ sở xã hội để thực hiện sự thống trị và trực tiếp xây dựng đội ngũ công chức cho bộ máy nhà nước

Thông qua các “liên minh giới chủ”, một mặt, các đại biểu của các tổ chức độc quyền tham gia vào bộ máy nhà nước với những cương vị khác nhau; mặt khác, các quan chức và nhân viên chính phủ được cài vào các ban quản trị của các tổ chức độc quyền, nắm giữ những chức vụ trọng yếu chính thức hoặc danh dự, hoặc trở thành những người đỡ đầu các tổ chức độc quyền Sự thâm nhập vào nhau này (còn gọi là

sự kết hợp) đã tạo ra những biểu hiện mới trong mối quan hệ giữa các tổ chức độc quyền và cơ quan nhà nước từ trung ương đến các địa phương ở các nước tư bản

Phần 2: Các hình thức chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước vận dụng ở nước

ta

Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi từ nền kinh tế

kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường Những yếu tố

của mô hình kinh tế không hợp lí trước kia vẫn còn đang tồn tại và đang đòi hỏi có sự điều tiết vĩ mô của nhà nước nhằm mục đích hạn chế những khuyết điểm của cơ chế thị trường, tạo ra nhiều điều kiện thuận lợi cho quá trình phát triển kinh tế, về sản lượng, tốc độ tăng trưởng, điều hòa mâu thuẫn trong xã hội,giải quyết các mối quan

hệ quốc tế Nền kinh tế nước ta là một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu với gần 80% dân số hoạt động nông nghiệp, công nghiệp nỏ,thương nghiệp,giao thông vận tải và các dịch vụ chưa phát triển.Kinh tế tư bản nhà nước là một trong năm thành phần kinh tế cơ bản Nền kinh tế nước ta là nền kinh tế nhiều thành phần mà tồn tại tất yếu

là thành phần kinh tế tư bản tư nhân Bên cạnh đó, chính sách khuyến khích tự do mua bán trao đổi sẽ làm nảy sinh ra một tầng lớp tư sản mới Sự có mặt của nền kinh

tế tư bản nhà nước vừa là tất yếu khách quan, vừa là một sách lược kinh tế để dịnh hướng cho các thành phần kinh tế khác đi lên chủ nghĩa xã hội

2.1 Liên doanh, liên kết giữa nhà nước xã hội chủ nghĩa với các chủ sở hữu tư nhân ở trong nước hoặc ngoài nước

Thông qua sự liên doanh, liên kết giữa nhà nước và các chủ thể sở hữu ngoài quốc doanh ở trong nước, nhà nước có thể huy động được vốn, đối mới kỹ thuật và quy trình công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm Đồng thời, nhà nước cũng thực hiện được lợi nhuận, chức năng kiểm kê, kiếm soát, hướng dẫn, điều tiết sự phát triển

để thúc đẩy cải cách cơ cấu kinh tế với cơ cấu sản phẩm cho phù hợp với nhu cầu của thị trường trong nước và thế giới, cấu trúc lại nền kinh tế

Các nước trên thế giới hiện nay đều đang trên con đường tìm kiếm hình thức liên doanh kinh tế có lợi nhất Hình thức liên doanh này đã và đang có xu hướng mở rộng với nhiều nước và phá vỡ quan niệm độc quyền liên doanh

Trong liên doanh, liên kết phải tích cực chủ động tìm bạn hàng, trước hết là các tập đoàn xuyên quốc gia, kinh doanh nhiều ngành, bởi vì, những tập đoàn này có đặc trưng là rất linh hoạt, có những quan hệ bền vững với nhiều nước, có bộ máy tiêu thụ

đã được sắp đặt hoàn hảo Nhưng cũng có một số điều cần lưu ý, chẳng hạn như, trong phân công lao động thì các nước kém phát triển thường bị phân công làm những quy trình cần nhiều lao động giản đơn Các công ty liên doanh thường đầu tư

lớn vào các nước phát triển để sử dụng tiềm lực khoa học lớn ở nơi đây nhằm đón trước các thành tựu khoa học kỹ thuật

2.2 Thành lập công ty cổ phần, cổ phần hoá xí nghiệp để thành lập xí nghiệp tư bản nhà nước

Công ty cổ phần cũng như cổ phần hoá xí nghiệp không phải là vấn đề mới mẻ, như cái mới là vấn đề này được đặt trong điều kiện của nhà nước xã hội chủ nghĩa hiện nay

Trong nền kinh tế nhiều thành phầnởnước ta, công ty cổ phần được xem là một tất yếu kinh tế-sự tồn tại của nó không những chỉ là kết quả của quá trình tích tụ vốn,

mà còn là nhu cầu khách quan của việc củng có tính hiệu quả của nền kinh tế nhiều thành phần nói chung, của quốc doanh nói riêng

Cùng với việc xây dựng các công ty cổ phần là việc bán cổ phần và thu hút vốn, công ty cổ phần được thành lập trên cơ sở các xí nghiệp quốc doanh hiện hành bằng biện pháp “cổ phần hoá xí nghiệp" mà gần đây được bàn tới nhiều Thực chất cổ phần hoá xí nghiệp quốc doanh hiện nay là chuyển từ sở hữu nhà nước thành sở hữu tập thế, hỗn hợp; là làm gọn nhẹ, tối ưu thành phần kinh tế quốc doanh, tăng thành phần kinh tế tập thể, cá thể, tư nhân Nó là một giải pháp nhằm thoát khỏi tình trạng làm ăn thua lỗ của một số xí nghiệp quốc doanh

Tuy nhiên, việc chuyển thành công ty cổ phần chỉ nên diễn ra ở những ngành

mà tư nhân có khả năng về vốn và sức đầu tư như may, dệt, sành sứ, thuỷ tinh, sản xuất và chế biến nông, lâm, thuỷ sản có quy mô vừa và nhỏ, nhiều cơ sở vận tải đường bộ, đường thuỷ, thương nghiệp bán lẻ, dịch vụ

2.3 Đặc khu kinh tế

Đặc khu kinh tế là một vùng lãnh thổ quốc gia mà trên đó người ta áp dụng chế

độ đặc biệt đối với các hoạt động kinh tế đối ngoại Mục tiêu của nó là tăng cường khả năng cạnh tranh của nền sản xuất, tăng cường khả năng xuất khấu, thu hút vốn nước ngoài, tiếp nhận thông tin hiện đại và kinh nghiệm quản lý kinh tế, giảm bớt chi phí xuất nhập khẩu

2.4 Khu chế xuất

Khu chế xuất là khu công nghiệp tập trung chuyên sản xuất hàng xuất khẩu,

thực hiện các dịch vụ cho sản xuất hàng xuất khẩu và hoạt động xuất khẩu, có ranh giới địa lí xác định, do Chính phủ thành lập hoặc cho phép thành lập

2.5 Cho tư bản trong và ngoài nước thuê các cơ sở sản xuất kinh doanh,các tư liệu sản xuất thuộc sở hữu toàn dân

2.6 Các tổ chức hợp tác liên doanh với tư cách là hình thức kinh tế tư bản nhà nước

Phần 3 Những biểu hiện mới của độc quyền nhà nước

3.1 Những biểu hiện mới về cơ chế quan hệ nhân sự

Sự phát triển của trình độ dân trí và quy luật cạnh tranh trong xã hội tư bản ngày nay dẫn đến sự thay đổi về quan hệ nhân sự trong bộ máy chính quyền nhà nước.Thể chế đa nguyên trong phân chia quyền lực nhà nước trở thành phổ biến Tại các nước tư bản phát triển nhất xuất hiện cơ chế thỏa hiệp để cùng tồn tại, cùng phân chia quyền lực giữa các thế lực tư bản độc quyền không cho phép bất kỳ một thế lực

tư bản nào độc tôn, chuyên quyền ở các nước tư bản phát triển

Trong không ít trường hợp trong tâm quyền lực nhà nước lại thuộc về một thế lực trung dung có vị thế cân bằng giữa các thế lực đối địch nhau Đến lượt nó, vị thế quyền lực đó tạo nên những thể chế kinh tế, chính trị, xã hội, ôn hòa hơn, ít cực đoan hơn so với những thời kỳ trước

3.2 Những biểu hiện mới về sở hữu nhà nước

Chi tiêu ngân sách nhà nước là công việc thuộc quyền của giới lập pháp Giới hành pháp bị giới hạn, thậm chí bị quản lý chặt chẽ bằng luật Ngân sách nhà nước Chống lạm phát và chống thất nghiệp được ưu tiên Dự trữ quốc gia trở thành nguồn vốn chỉ có thể được sử dụng trong những tình huống đặc biệt ; Cổ phần của nhà nước trong các ngân hàng và công ty lớn trở thành phổ biến.Vai trò của đầu tư Nhà nước

để khắc phục những chi phí tốn kém trong nghiên cứu khoa học cơ bản, trong xây dựng kết cấu hạ tầng và giải quyết các nhu cầu mang tính xã hội ngày càng tăng lên ở các nước tư bản phát triển Nhà nước đã dùng ngân sách của mình để tạo nên những

cơ sở vật chất, gánh chịu các rủi ro lớn, còn các công ty tư nhân tập trung vào các lĩnh vực có lợi nhuận hấp dẫn Nhờ lợi thế vượt trội của mình về tiềm lực khi tham gia đấu thầu các dự án đầu tư bằng Ngân sách nhà nước cho nên các tập đoàn độc quyền lớn thường thu được lợi nhuận khổng lồ trong thực hiện các đơn đặt hàng trong các dự án đầu tư của Nhà nước

3.3 Biểu hiện mới trong vai trò công cụ điều tiết kinh tế

Độc quyền nhà nước trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa ngày nay tập trung

trong một số hạn chế lĩnh vực Về chính trị, thì các chính phủ, nghị viện tư sản hiện đại cũng được tổ chức như một công ty cổ phần tư bản chủ nghĩa Sự tham dự của các đảng đối lập kể cả Đảng cộng sản trong Chính phủ hoặc trong Nghị viện cũng chỉ đượcc chấp nhận ở mức độ chưa đe dọa quyền lực khống chế của giai cấp tư sản độc quyền Với ý nghĩa đó "đa nguyên tư sản" được tầng lớp tư sản độc quyền sử dụng vừa để làm dịu đi làn sóng đấu tranh của các tầng lớp nhân dân tiến bộ chống sự bóc lột, khống chế của tư bản lũng đoạn vừa làm suy yếu sức mạnh của các lực lượng đối lập Còn một khi thấy xuất hiện nguy cơ bị mất quyền chi phối thì ngay lập tức sẽ có giải tán chính phủ, quốc hội hoặc thiết quân luật, tình trạng khẩn cấp thậm chí đảo chính quân sự Những gì xảy ra ở Chi-lê năm 1973, nước Nga năm 1993 và rất nhiều nơi khác cho thấy rõ điều đó Viện trợ ưu đãi từ nguồn lực nhà nước có xu hướng gia tăng Viện trợ cho nước ngoài của Chính phủ trở thành một bộ phận của điều tiết kinh tế trong nước Được chỉ định thực hiện những dự án đó là một cơ hội lớn mà không có tập đoàn độc quyền nào không quan tâm Đó có thể là một phương thuốc cứu nguy trong bối cảnh hàng hóa tồn đọng, công nghệ lỗi thời hoặc thị giá cổ phiếu sụt giảm, Chỉ cần điều này thôi cũng đủ lý giải cho thực tế là trong các dự án viện trợ song phương, nước tiếp nhận chi được nhận một phần ít ỏi bằng ngoại tệ còn đa

phần là hàng hóa, công nghệ, thiết bị và chuyên gia của nước cung сấр

Phần 4: Vận dụng vào nền kinh tế Việt Nam

Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi từ nền kinh tế

kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường.Vừa là nền kinh