Phân tích nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước? Vận dụng vấn đề này vào nền kinh tế Việt Nam hiện nay

Khái niệm: Độc quyền nhà nước là kiểu độc quyền trong đó nhà nước nắm giữ vị thế độc quyền trên cơ sở duy trì sức mạnh của các tổ chức độc quyền ở những lĩnh vực then chốt của nền kinh

ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ GIAO THÔNG VẬN TẢI

KHOA CHÍNH TRỊ - QPAN - GDTC

- -

TIỂU LUẬN

HỌC PHẦN: NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ

NGHĨA MÁC–LÊNIN 1

Đề số 07: “Phân tích nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước? Vận dụng vấn đề này vào nền kinh tế Việt Nam hiện nay?”

Sinh viên thực hiện: Trần Thị Thanh Hiền

Mã sinh viên: 72DCKT20074

Lớp: 72DCKT22

Khóa: 72 (2021-2025)

Giảng viên hướng dẫn: Lê Thị Huyền

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 3

NỘI DUNG 4

I Nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước: 4

1 Khái niệm: 4

2 Nguyên nhân: 4

3 Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước: 4

4 Đặc điểm độc quyền nhà nước: 5

5 Biểu hiện mới của tư bản độc quyền nhà nước: 6

II Liên hệ, vận dụng vào nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay: 7

III Kết luận: 10

TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

LỜI MỞ ĐẦU

Nhà nước tư bản ra đời là một tất yếu của lịch sử Nhà nước tư bản đã trải qua nhiều hình thái phát triển khác nhau, trong đó có Chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước Theo V.I.Lênin: “tự do cạnh tranh để ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền” Do đó, tiếp theo giai đoạn cạnh tranh tự do, chủ nghĩa tư bản phát triển lên giai đoạn cao hơn là giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Sự ra đời phát triển của Chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước là mặt biến đổi quan trọng trong quan hệ quản lý và là đặc điểm nổi bật của chủ nghĩa tư bản đương đại Thực chất đây là những nấc thang mới trong quá trình phát triển và điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản về cả lực lượng sản xuất

và quan hệ sản xuất để thích ứng với những biến động mới trong tình hình kinh tế - chính trị thế giới cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX cho đến nay

Ở Việt Nam, từ sau đại hội VI năm 1986 của Đảng, chúng ta đã thực hiện chính sách mở cửa với mục tiêu xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Trong bối cảnh toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ, khoa học kĩ thuật, công nghệ thông tin phát triển như vũ bão, dưới sữ lãnh đạo sáng suốt của Đảng chúng ta đã vận dụng linh hoạt, thành công những lý luận về chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước trong việc điều hành nền kinh tế, xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần

Để hiểu rõ hơn về Chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước, bài tiểu luận với đề

tài “Phân tích nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai

đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước?” sẽ làm sáng tỏ vấn đề này

Thông qua đó ta thấy rõ được nền kinh tế Việt Nam hiện nay có sự thay đổi ra sao

Bài tiểu luận đã hoàn thành, tuy nhiên do tầm hiểu biết còn hạn chế nên bài tìm hiểu, phân tích của em còn nhiều thiếu sót, em rất mong nhận được đóng góp ý kiến,

bổ sung của Cô giáo để bài tiểu luận được hoàn chỉnh hơn

Em xin chân thành cảm ơn cô!

NỘI DUNG

I Nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai

đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước:

1 Khái niệm:

Độc quyền nhà nước là kiểu độc quyền trong đó nhà nước nắm giữ vị thế độc quyền trên cơ sở duy trì sức mạnh của các tổ chức độc quyền ở những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế nhằm tạo ra sức mạnh vật chất cho sự ổn định của chế độ chính trị

- xã hội ứng với điều kiện phát triển nhất định trong các thời kì lịch sử

Độc quyền nhà nước mang tính phổ biến trong nền kinh tế thị trường Để duy trì sức mạnh của mình, các quốc gia, ở các mức độ khác nhau luôn nắm giữ những vị thế độc quyền theo phạm vi nhất định Tùy theo trình độ phát triển có thể xuất hiện ở những mức độ khác nhau Trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, độc quyền nhà nước được hình thành trên cơ sở cộng sinh giữa độc quyền tư nhân, độc quyền nhóm và sức mạnh kinh tế nhà nước, sự chi phối của tầng lớp tư bản độc quyền (đặc biệt là của tư bản tài chính) đối với bộ máy nhà nước

2 Nguyên nhân:

- Do tích tự và tập trung sản xuất cao

- Sự phát triển của phân công lao động xã hội

- Sự gia tăng phân hóa xã hội

- Sự bành trướng của các tổ chức độc quyền ra quốc tế

3 Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước:

Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản là sự thống nhất của ba quá trình gắn bó chặt chẽ với nhau: tăng sức mạnh của các tổ chức độc quyền, tăng vai trò can thiệp của nhà nước vào kinh tế, kết hợp sức mạnh của nhà nước trong một cơ chế thống nhất và làm cho bộ máy nhà nước ngày càng phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền

Trong cơ cấu của độc quyền nhà nước, nhà nước cũng là một tập thể tư bản khổng lồ Nhà nước trong chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, ngoài vai trò kinh tế đối với xã hội còn có vai trò quản lý, tổ chức các xí nghiêoj thuộc khu vực kinh tế nhà nước

4 Đặc điểm độc quyền nhà nước:

4.1 Sự kết hợp về nhân sự giữa tổ chức độc quyền và nhà nước:

- Nhân sự là sự kết hợp giữa các hội chủ xí nghiệp và nhà nước

- Các hội chủ xí nghiệp trỏ thành lực lượng chính trị kinh tế:

+ Chỗ dựa cho nhà nước tư bản độc quyền

+ Tham mưu đường lối kinh tế chính trị cho nhà nước, phục vụ lợi ích của tư bản độc quyền

+ Các quan chức và nhân viên chính phủ được cài vào Ban quản trị của tổ chức độc quyền

4.2 Sự hình thành, phát triển sở hữu nhà nước:

+ Sở hữu của nhà nước tư bản độc quyền là sở hữu tập thể của giai cấp tư sản độc quyền

+ Sở hữu bao gồm những động sản, bất động sản, các xí nghiệp trong công nghiệp, giao thông, giáo dục,

+ Ngân sách nhà nước là bộ phận quan trọng nhất của sở hữu

+ Phương thức hình thành: Xây dựng xí nghiệp bằng vốn ngân sách; Quốc hữu hóa các xí nghiệp tư nhân bằng cách mua lại, mua cổ phần của các xí nghiệp tư nhân,

4.3 Độc quyền nhà nước trở thành công cụ để nhà nước điều tiết kinh

tế:

- Hệ thống điều tiết:

+ Bộ máy quản lý gắn với hệ thống chính sách

+ Công cụ điều tiết vận động nền kinh tế quốc dân

+ Hướng lợi ích cho tầng lớp tư bản độc quyền

- Chính sách điều tiết:

+ Chính sách chống khủng hoảng chu kì

+ Chống lạm phát, tăng trưởng kinh tế

+ Chính sách xã hội và kinh tế đối ngoại

- Công cụ điều tiết:

+ Ngân sách

+ Thuế

+ Hệ thống tiền tệ - tín dụng

+ Các doanh nghiệp nhà nước

+ Kế hoạch của nhà nước

+ Công cụ hành chính - pháp lý

5 Biểu hiện mới của tư bản độc quyền nhà nước:

5.1 Những biểu hiện mới về cơ chế quan hệ nhân sự:

Sự phát triển của trình độ dân trí và quy luật cạnh tranh trong xã hội tư bản ngày nay dẫn đến sự thay đổi về quan hệ nhân sự trong bộ máy chính quyền nhà nước Thể chế đa nguyên trong phân chia quyền lực nhà nước trở thành phổ biến

Trong không ít trường hợp, trọng tâm quyền lực nhà nước lại thuộc về một thế lực trung dung có vị thế cân bằng giữa các thế lực đối địch nhau Đến lượt nó vị thế quyền lực đó tạo nên những thể chế kinh tế, chính trị, xã hội, ôn hòa hơn, ít cực đoan hơn so với những thời kỳ trước

5.2 Những biểu hiện mới về sở hữu nhà nước:

Chi tiêu ngân sách nhà nước là công việc thuộc quyền của giưới lập pháp Giới hành pháp bị giới hạn, thậm chí bị quản lý chặt chẽ bằng luật ngân sách nhà nước Chống lạm pháp và chống thất nghiệp được ưu tiên Dự trữ quốc gia trở thành nguồn vốn chỉ có thể sử dụng trong những tình huống đặc biệt; cổ phần của nhà nước trong các ngân hàng và công ty lớn trở thành phổ biến

Vai trò đầu tư của đầu tư nhà nước đẻ khắc phục những chi phí tốn kém trong nghiên cứu khoa học cơ bản, trong xây dựng kết cấu hạ tầng và giải quyết các nhu cầu mang tính xã hội ngày càng tăng lên ở các nước tư bản phát triển Nhà nước đã dùng

ngân sách của mình để tạo nên những cơ sở vật chất, gánh chịu các rủi ro lớn, còn các công ty tư nhân tập trung các lĩnh vực có lợi nhuận hấp dẫn

Nhờ lợi thế vượt trội của mình về tiềm lực khi tham gia đấu thầu các dự án đầu

tư bằng ngân sách nhà nước mà các tập đoàn độc quyền lớn thường thu được lợi nhuận khổng lồ khi thực hiện các đơn đặt hàng trong các dự án đầu tư của nhà nước

5.3 Biểu hiện mới trong vai trò công cụ điều tiết kinh tế của độc

quyền Nhà nước:

Sự tham dự của các đảng đối lập kể cả đảng cộng sản trong chính phủ hoặc trong nghị viện cũng chỉ được chấp nhận ở mức độ chưa đe dọa quyền lực khống chế của giai cấp tư sản độc quyền Với ý nghĩa đó “đa nguyên tư sản’’’được tầng lớp tư sản độc quyền sử dụng vừa để làm dịu đi làn sóng đấu tranh của tầng lớp nhân dân tiến

bộ chống sự bóc lột, khống chế của tư bản lũng đoạn, vừa làm suy yếu sức mạnh của lực lượng đối lập

Viện trợ ưu đãi từ nguồn lực nhà nước có xu hướng gia tăng Viện trợ cho nước ngoài của chính phủ trở thành một bộ phận của điều tiết kinh tế trong nước

II Liên hệ, vận dụng vào nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay:

Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi từ nền kinh tế

kế hoạch tập trung sang nền kinh tế thị trường Một số yếu tố bất hợp lý của mô hình kinh tế trước đây vẫn còn tồn tại và đòi hỏi cần phải có những giải pháp cụ thể để giải quyết trong thời gian tới Một trong những vẫn đề cần giải quyết là tình trạng độc quyền của các doanh nghiệp nhà nước Sự tồn tại quá nhiều doanh nghiệp nhà nước và việc độc quyền của doanh nghiệp nhà nước trong nhiều lĩnh vực là một trong những lý

do được các luật sư Mỹ sử dụng để khẳng định Việt Nam không có nền kinh tế thị trường trong vụ kiện cá da trơn của Việt Nam Để hội nhập kinh tế thế giới cũng như đảm bảo các điều kiện gia nhập WTO trong thời gian tới và tránh thua thiệt trong thương mại quốc tế, vấn đề này cần phải hoàn thiện đẻ quy định một mức độ hợp lý cho sự độc quyền của các doanh nghiệp nhà nước, vừa phù hợp với thông lệ quốc tế, vừa đảm bảo thúc đẩy sản xuất trong nước phát triển

Thực tế ở Việt Nam hiện nay có hai loại hình độc quyền sau:

+ Loại thứ nhất là kết quả cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường Trường hợp

công ty Coca Cola như đã phân tích ở trên được coi là ví dụ về hình thức độc quyền là kết quả của cạnh tranh trên thị trường nước uống có ga ở Việt Nam Tuy thế, như đã

đề cập ở trên, nền kinh tế thị trường Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu của sự phát triển, vì vậy, cho đến nay chỉ có một vài trường hợp liên quan đến độc quyền là kết quả của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường Chắc chắn trong tương lai, loại hình độc quyền này sẽ phổ biến hơn đây là hiện tượng bình thường của bất kỳ nền kinh tế cạnh tranh nào Theo kinh nghiệm của các nước có nền kinh tế thị trường phát triển, vấn đề này sẽ được giải quyết bằng những quy định về chống độc quyền trong luật cạnh tranh như các quy định về cấm đoán tự thân, quy định về thoả thuận giá cả giữa các đối thủ cạnh tranh, tẩy chay hàng hoá, lạm dụng sức mạnh thị trường, tập trung kinh tế v.v Luật cạnh tranh của Việt Nam 5 cũng đã bao gồm các quy định này Đó

là những quy định tại chương 2 về các vấn đề thoả thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng

vị trí thống lĩnh thị trường và vị trí độc quyền, tập trung kinh tế Nếu so với các nước

có nền kinh tế thị trường phát triển thì những quy định trong Luật cạnh tranh của Việt Nam về kiểm soát độc quyền chưa thể nói là đầy đủ Tuy thế, trong điều kiện nền kinh

tế nước ta hiện nay, việc quy định như vậy là tương đối rõ ràng và thống nhất Trong tương lai, khi tính cạnh tranh của thị trường đạt ở mức độ cao hơn với nhiều hành vi cạnh tranh khác phát sinh, sự bổ sung các quy định mới về kiểm soát độc quyền sẽ là cần thiết

+ Loại thứ hai là loại hình độc quyền được coi là phổ biến nhất ở Việt Nam

hiện nay là độc quyền là kết quả của cơ chế hành chính trước đây và một số quy định của pháp luật cũng như các chính sách kinh tế hiện hành Trong nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung cao độ trước đây, chúng ta chỉ thừa nhận hình thức sở hữu nhà nước và

sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân không tồn tại trong thời gian đó Chế độ công hữu này

đã tạo ra sự độc quyền nhà nước trong tất cả các ngành kinh tế Nhà nước thành lập các xí nghiệp quốc doanh để sản xuất và cung ứng sản phẩm cho người tiêu dùng Cơ chế quản lý kinh tế bằng các mệnh lệnh hành chính đã hình thành nên các doanh nghiệp nhà nước độc quyền mà một số vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay Hơn nữa, hiện nay còn có xu hướng độc quyền nhà nước biến thành độc quyền doanh nghiệp Việc nắm giữ đường trục viễn thông quốc gia sẽ tạo lợi thế cho VNPT ngăn cản các công ty khác tham gia vào thị trường viễn thông, bởi lẽ nếu các công ty khác muốn

cung cấp dịch vụ viễn thông họ buộc phải sử dụng đường trục viễn thông quốc gia do VNPT quản lý Với lợi thế về thị phần sẵn có từ trước cùng với các quy định của pháp luật, VNPT đã tính giá dịch vụ viễn thông cung cấp cho người sử dụng cao hơn 30%

so với các nước ASEAN Tình trạng này cũng tương tự như ở Tổng công ty điện lực Việt Nam (EVN) ở nước ta đã có một số doanh nghiệp sản xuất điện nhưng chỉ EVN đ-ợc nắm giữ hệ thống truyền tải điện Trong thị trường điện lực, việc sản xuất điện có liên quan mật thiết đến việc truyền tải điện Điều này làm cho các doanh nghiệp sản xuất điện phải phụ thuộc vào EVN - một đối thủ cạnh tranh trên cùng thị trường Chính vì vậy, độc quyền của EVN đối với việc kinh doanh điện là điều không thể tránh khỏi

Nói tóm lại, viêc pháp luật quy định nhà nước nắm độc quyền đối với các

“phương tiện thiết yếu” như đường trục viễn thông quốc gia, hệ thống dây tải điện hay

các nhà ga sân bay, hệ thống đường sắt nhưng không có sự tách biệt rõ ràng các yếu tố thuộc về cạnh tranh tiềm năng và các yếu tố thuộc về độc quyền tự nhiên đã làm cho độc quyền nhà nước biến thành độc quyền doanh nghiệp Qua đó cho thấy rằng: những quy định này là không phù hợp với các quy luật của nền kinh tế thị trường và cần phải được thay đổi trong thời gian tới Không những thế, một số chính sách kinh tế thời gian qua cũng là nguyên nhân tạo ra độc quyền trong nền kinh tế nước ta Điển hình là chính sách thành lập các tổng công ty đã tạo ra sự độc quyền của một vài doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực như xây dựng, xi măng, lắp máy Để thành lập các tổng công ty này, một loạt các công ty nhỏ có cùng tính chất ngành nghề được sáp nhập theo quyết định của Chính phủ Hơn nữa, nhà nước cũng đầu tư một lượng vốn lớn vào các tổng công ty Kết quả là các công ty có một sức mạnh thị trường đáng kể trong ngành nghề mà nó kinh doanh và nhanh chóng có vị trí thống lĩnh thị trường trong lĩnh vực đó, không một doanh nghiệp nào có thể cạnh tranh với các tổng công ty nhà nước Hiện nay, Chính phủ chủ trương thành lập một số tập đoàn kinh tế nhất định Việc xây dựng các tập đoàn kinh tế là quan trọng bởi vì xét về mức độ tập trung vốn và công nghệ, hầu hết các doanh nghiệp của Việt Nam đều rất nhỏ bé so với các công ty nước ngoài, đặc biệt là các tập đoàn đa quốc gia Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, hợp tác đi cùng với cạnh tranh là điều không thể tránh khỏi Để có thể tham gia và cạnh tranh trên thị trường toàn cầu, Việt Nam rất cần thiết phải thành lập các tập đoàn

trung ương (CIEM), trước hết, sẽ có 4 tập đoàn kinh tế được thành lập trong các lĩnh vực điện, ga và khí đốt, viễn thông và xây dựng Theo chính sách này, các tập đoàn kinh tế được thành lập dựa trên việc sáp nhập các công ty nhỏ thành công ty lớn hơn

Về mặt lý thuyết cũng như thực tế của luật cạnh tranh, việc sáp nhập chỉ bị cấm trong trường hợp làm giảm đáng kể cạnh tranh hoặc đi ngược lại với lợi ích công cộng, liên quan đến các vấn đề như lợi ích khách hàng, giải quyết việc làm và tăng trưởng xuất khẩu Ngược lại, nếu việc sáp nhập mà có nhiều khả năng mang lại hiệu quả kinh tế vượt qua sự hạn chế cạnh tranh, nó sẽ không bị cấm Theo Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (CIEM), trước hết, sẽ có 4 tập đoàn kinh tế được thành lập trong các lĩnh vực điện, ga và khí đốt, viễn thông và xây dựng Theo chính sách này, các tập đoàn kinh tế được thành lập dựa trên việc sáp nhập các công ty nhỏ thành công ty lớn hơn Về mặt lý thuyết cũng như thực tế của luật cạnh tranh, việc sáp nhập chỉ bị cấm trong trường hợp làm giảm đáng kể cạnh tranh hoặc đi ngược lại với lợi ích công cộng, liên quan đến các vấn đề như lợi ích khách hàng, giải quyết việc làm và tăng trưởng xuất khẩu Ngược lại, nếu việc sáp nhập mà có nhiều khả năng mang lại hiệu quả kinh

tế vượt qua sự hạn chế cạnh tranh, nó sẽ không bị cấm Trong trường hợp các tập đoàn kinh tế của Việt Nam, việc tránh xung đột giữa độc quyền là kết quả của sáp nhập và lợi ích công cộng là rất cần thiết Khi các tập đoàn kinh tế được thành lập bởi Chính phủ thì sẽ rất dễ dàng cho các doanh nghiệp này có được vị trí thống lĩnh thị trường và sức mạnh thị trường đáng kể so với các doanh nghiệp khác Chính vì thế, nếu không có những quy định cụ thể chính sách này có thể tạo ra vị trí độc quyền cho các tập đoàn kinh tế Thêm vào đó, do hình thức sở hữu mà một số chính sách của nhà nước cũng

có ưu đãi hơn cho các doanh nghiệp nhà nước Vì vậy, doanh nghiệp nhà nước được hưởng một số lợi thế khi tiến hành hoạt động kinh doanh trên thị trường so với các thành phần kinh tế khác Cụ thể là, trong một số trường hợp nhất định, nhà nước trực tiếp hoặc gián tiếp bảo đảm cho các khoản nợ của doanh nghiệp, ưu đãi về quyền sử dụng đất, miễn thuế trong một số trường hợp, được chỉ định ngân hàng cho vay vốn hoặc được vay vốn với lãi suất ưu đãi Vì thế, có thể nói rằng: ở một chừng mực nhất định, chính sách kinh tế đã trở thành rào cản tạo ra độc quyền trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam

III Kết luận: