Sáng tạo tác phẩm longform trên báo mạng điện tử vnexpress (khảo sát sáng tạo tác phẩm longform trên báo mạng điện tử vnexpress từ tháng 12017 đến tháng 42018)

Từ những vấn đề này, tác giả lựa chọn khảo sát, tìm hiểu quá trình sáng tạo tác phẩm của tờ báo mạng điện tử Vnexpress, một trong những cơ quan báo chí đi đầu, lựa chọn báo chí longform

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

TRƯƠNG THỊ KIM OANH

SÁNG TẠO TÁC PHẨM LONGFORM

TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VNEXPRESS

(KHẢO SÁT SÁNG TẠO TÁC PHẨM LONGFORM TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VNEXPRESS TỪ THÁNG 1/2017 ĐẾN THÁNG

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

TRƯƠNG THỊ KIM OANH

SÁNG TẠO TÁC PHẨM LONGFORM

TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VNEXPRESS

(KHẢO SÁT SÁNG TẠO TÁC PHẨM LONGFORM TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VNEXPRESS TỪ THÁNG 1/2017 ĐẾN THÁNG

4/2018)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH: BÁO CHÍ

MÃ SỐ: 1.01.01 CHUYÊN NGÀNH: ĐA PHƯƠNG TIỆN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: TH.S NGÔ BÍCH NGỌC

HÀ NỘI, THÁNG 5-2018

Khóa luận đã được chỉnh sửa theo khuyến nghị của Hội đồng chấm khóa luận tốt nghiệp

Hà Nội, ngày 31 tháng 5 năm 2018

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

PGS TS Nguyễn Thị Trường Giang

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Khóa luận tốt nghiệp được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của Th.s Ngô Bích Ngọc (Khoa Phát thanh – Truyền hình, Học viện Báo chí và Tuyên truyền) Tài liệu

và số liệu trích dẫn trong đề tài hoàn toàn trung thực và đáng tin cậy Nếu sai, tôi xin tự chịu trách nhiệm

Tác giả

Trương Thị Kim Oanh

LỜI CẢM ƠN

Được sự phân công của Khoa Phát thanh - Truyền hình và sự gợi ý của Ths Ngô Bích Ngọc, tôi đã lựa chọn thực hiện đề tài: “Sáng tạo tác phẩm longform trên báo mạng điện tử Vnexpress” làm đề tài cho khóa luận tốt nghiệp

Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến Th.s Ngô Bích Ngọc, người đã gợi ý đề tài và theo dõi, chỉ bảo tận tình trong suốt quá trình tôi thực hiện khóa luận

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Phóng viên Phạm Khánh Huy – Báo điện

tử Bộ thông tin và truyền thông đã luôn ở bên, giúp đỡ lúc tôi gặp khó khăn trong công tác nghiên cứu

Đặc biệt, tôi xin trân trọng cảm ơn nhà báo Hoàng Phương, phóng viên Thanh Lam, báo điện tử VnExpress và anh Trần Hà Trung, trưởng phòng kỹ thuật Công ty cổ phần giải pháp Cổng thông tin Media Gateway Corporation MGC – Đơn vị độc quyền khai thác quảng cáo Thiếu niên Tiền phong Online

và Hoa học trò Online là những người đã cung cấp cho tôi nhiều thông tin thực tế về quy trình sáng tạo longform trên báo mạng điện tử nói chung tại Việt Nam

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn đến toàn thể thầy, cô giáo đã tận tình hướng dẫn, giảng dạy trong suốt quá trình tôi theo học tại Học viện Báo chí

và Tuyên truyền

Lựa chọn một đề tài mới, tôi hy vọng khóa luận sẽ là một đóng góp nhỏ cho công tác nghiên cứu lý luân báo chí trong nước cũng như giúp ích cho những người thực sự muốn sản xuất longform báo mạng điện tử Tuy nhiên,

vì thời gian nghiên cứu có hạn nên khóa luận không thể tránh khỏi những sai

sót nhất định Tôi rất mong nhận được sự cảm thông, chia sẻ và góp ý của quý thầy cô, giáo và toàn thể bạn đọc để khóa luận được hoàn chỉnh hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 18, tháng 05, năm 2018

Sinh viên thực hiện

Trương Thị Kim Oanh

Ảnh 1.3: Ảnh chụp màn hình dự án “Snow Fall” của New York Times

Ảnh 1.4: Ảnh chụp màn hình tác phẩm “Out in the Great Alone” trên ESPN Grantland

Ảnh 1.5: Ảnh chụp màn hình tác phẩm “His saving Grace” đăng trên tờ Chicago Tribune

Ảnh 1.6: Ảnh chụp video vòng lặp biểu cảm của nhân vật trong tác phẩm Trials: A Desperate Fight to save Kids and change Sciences

Ảnh 1.7: Ảnh chụp yếu tố Video vòng lặp dạng tràn màn hình trong tác phẩm Trials: A Desperate Fight to save Kids and change Sciences

Ảnh 1.8: Ảnh chụp một đoạn trong video tự động phát về cuộc sống hàng ngày của nhân vật Russell Baze trong tác phẩm “The Jockey”

Ảnh 1.9: Ví dụ minh họa về yếu tố bản đồ được sử dụng trong tác phẩm “A game of shark and minnow”

Ảnh 1.10: Ảnh chụp màn hình ví dụ về video đính kèm ở bên phải văn bản ghi lại câu chuyện do nhân vật Saugstad kể lại trong dự án “Snow Fall”

Ảnh 2.1: Ảnh chụp màn hình gói tin tức “Sự kiện nổi bật thế giới 2014” của VnExpress

Ảnh 2.2: Các bài viết dạng longform với hai hình thức xuất hiện là interactive và longform

Ảnh 2.3: Hình ảnh ông Năm trong tác phẩm “Rác đô thị Việt Nam - 60 năm trông chờ 'tiếng chổi tre'”, đăng tải ngày 17/04/2018” trên Vnexpress

Ảnh 2.4: Ảnh chụp màn hình tác phẩm “Lựa chọn nghiệt ngã của người suy thận Việt Nam” được đăng tải ngày 03/05/2018 trên Vnexpress

Ảnh 2.5: Ảnh chụp màn hình tác phẩm “Phận dân Việt ‘mười ba bến nước’

Ảnh 2.9: Hình minh họa chuỗi ảnh ghép trong tác phẩm “Rác đô thị Việt Nam - 60 năm trông chờ 'tiếng chổi tre' đăng tải ngày 17/04/2018

Ảnh 2.10: Ảnh chụp màn hình câu quote trong tác phẩm “Cuộc tương phùng sau 15 năm thảm họa ITC ở Sài Gòn” đăng tải ngày 27/10/2017

Ảnh 2.11: Ảnh chụp màn hình tác phẩm “Gương mặt thật của Thần chết” Ảnh 2.12: Ảnh chụp màn hình yếu tố hình họa động trong tác phẩm “Bộ mặt thật của thần chết”

Ảnh 2.13: Ảnh chụp màn hình tác phẩm “Đường Lâm, nơi người dân sống mòn trên di sản” dài 2386 chữ nhưng chỉ sử dụng 2 yếu tố đa phương tiện là ảnh

và câu quote Ảnh 2.14: Ảnh chụp một đoạn tác phẩm “#Taam9: Kẻ ôm trọn cô đơn của thế gian”

Ảnh 2.15: Ảnh chụp video đính kèm ảnh của tác phẩm “Một thập kỷ thanh xuân tươi đẹp” cùng SNSD xuất bản tháng 3 năm 2018 trên Hoa học trò Online

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

2.1 Tỉ lệ trung bình độ dài các tác phẩm longform của Vnexpress (%)

2.2 Tần suất xuất hiện từng yếu tố đa phương tiện trong 50 tác phẩm longform trên Vnexpress

3.1 Pageviews của các tác phẩm longform sử dụng yếu tố ảnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 12

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SÁNG TẠO TÁC PHẨM LONGFORM TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ 24

1.1 Khái niệm 24

1.1.1 Sáng tạo tác phẩm báo chí 24

1.1.2 Sáng tạo tác phẩm báo mạng điện tử 27

1.1.3 Longform 29

1.1.4 Sáng tạo longform 40

1.2 Đặc điểm báo chí longform 42

1.2.1 Nội dung 42

1.2.2 Hình thức 43

1.2 Quy trình sáng tạo longform trên báo mạng điện tử 45

1.3.1 Xác định đề tài 46

1.3.2 Thu thập và xử lý thông tin 47

1.3.3 Lập dàn bài 49

1.3.4 Viết và trình bày tác phẩm 51

1.3.5 Tự biên tập và chỉnh sửa 65

1.3.6 Truyền thông cho tác phẩm 65

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SÁNG TẠO TÁC PHẨM LONGFORM TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VNEXPRESS HIỆN NAY 68

2.1 Longform trên báo mạng điện tử Vnexpress 68

2.1.1 Giới thiệu về báo mạng điện tử Vnexpress 68

2.1.2 Lịch sử và quá trình phát triển của tác phẩm Digital Longform trên báo mạng điện tử Vnexpress 71

2.2 Khảo sát sáng tạo tác phẩm longform trên báo mạng điện tử Vnexpress 73

2.2.1 Xác định đề tài, lên ý tưởng thực hiện 75

2.2.2 Thu thập thông tin, tài liệu 79

2.2.3 Viết tác phẩm 81

2.2.4 Lựa chọn hình thức trình bày 86

2.2.5 Biên tập tổng thể tác phẩm 88

2.3 Đánh giá chung về thành công, hạn chế trong quy trình sáng tạo tác phẩm longform của Vnexpress 88

2.3.1 Thành công 89

2.3.2 Hạn chế 97

CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP ĐỐI VỚI SÁNG TẠO TÁC PHẨM LONGFORM TRÊN VNEXPRESS NÓI RIÊNG VÀ BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ NÓI CHUNG 112

3.1 Những vấn đề đặt ra 112

3.1.1 Sự nhận thức về sáng tạo longform 112

3.1.2 Điều kiện tài chính, cơ sở vật chất 113

3.1.3 Điều kiện nhân lực 114

3.2 Giải pháp đối với vấn đề sáng tạo longform trên Vnexpress và báo mạng điện tử nói chung 115

3.2.1 Nâng cao chất lượng nội dung tác phẩm 115

3.2.2 Nâng cao hình thức thể hiện tác phẩm 117

KẾT LUẬN 123

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 125

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Không sở hữu vẻ ngoài “già dặn” như báo in, cũng không phải len lỏi chinh phục trái tim bao thế hệ thính giả như “làn sóng ngầm phát thanh”, báo mạng điện tử dù “sinh sau đẻ muộn” nhưng có chất “hiện đại” riêng biệt, chiếm ưu thế trong hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng

Từ khi ra đời và phát triển, báo mạng điện tử đã không ngừng khẳng định được thế mạnh cũng như vị trí của mình, đưa sứ mệnh báo chí “nằm ngoài định luật của sự băng hoại” (Từ dùng của Saltycov – Nhà văn Nga), chinh phục được

sự hài lòng của đông đảo công chúng

Kết quả này thể hiện ở quá trình không ngừng chuyển mình trong thời đại công nghệ báo chí số Ở đó, báo mạng điện tử đã ứng dụng công nghệ thông tin cùng với đa dạng phương thức truyền thông, hướng tới sự xuất hiện của các xu hướng báo chí “phi truyền thống” Và một trong những sự cải biến mới, gây tiếng vang lớn cho loại hình báo chí hiện đại này là báo chí digital longform (Digital Longform Journalism)

Longform là thể loại báo chí dài, đã có lịch sử phát triển từ thế kỷ 19 ở một

số nước phương Tây với tên gọi khác là báo chí văn học (Literary Journalism) Tuy nhiên, phải đến năm 2012, sau khi tác phẩm đa phương tiện “Snow Fall” (Tuyết rơi) đăng tải trên tờ New York Times được trình làng, nhiều người mới ngỡ ngàng với diện mạo cực kỳ mới mẻ cho sự quay trở lại của báo chí longform, hay còn gọi là digital longform journalism

Tác phẩm báo chí đa phương tiện “Snow Fall” do phóng viên John Branch thực hiện về cơn bão tuyết Tunnel Creek 2012 được đăng tải vào ngày 20 tháng

12 năm 2012 trên tờ New York Times Bài báo được biết đến là một dự án đặc

biệt của tòa soạn, được xây dựng với nội dung dài hơn 3000 chữ, gồm sáu phần thông tin được triển khai với sự kết hợp tổng hòa của các yếu tố gồm chữ viết, hình ảnh, yếu tố đồ họa tương tác, định dạng video kiểu mới cùng với các hiệu ứng chuyển tiếp vô cùng tinh tế

Cách cải biến độc đáo, phá vỡ những nguyên tắc truyền thống của bài báo mạng điện tử về cả nội dung lẫn hình thức, “Snow Fall” được giới chuyên gia đánh giá cao sau khi đạt đến con số 3,5 triệu lượt theo dõi và tương tác ngay trong tuần đầu tiên ra mắt Đặc biệt, tác phẩm longform này còn xuất sắc giành được giải Pulitzer năm 2013 về lĩnh vực báo chí có cách trình bày sáng tạo Sau “Snow fall” của NewYork Times, một loạt các cơ quan báo chí khác đã trình bày sản phẩmtheo kết cấu tương tự Đáng kể đến như bài “The short happy life of Serengeti Lions” (Cuộc sống ngắn ngủi của những chú sư tử vùng Serengeti) do David Quammen và nhiếp ảnh gia Michael Nichols thực hiện, đăng tải năm 2013 trên tờ National Geographic, hay “The Reykjavik Confessions” (Lời thú tội của Reykjavik) do Simon Cox cùng nhiều đồng tác giả khác thực hiện, đăng tải năm 2014 trên BBC,… Đây được xem như là những ví

dụ điển hình cho sự bùng nổ của xu hướng phát triển báo mạng điện tử kiểu mới này

Khá phổ biến và thu hút sự chú ý của công chúng thế giới từ năm 2012, tuy nhiên, digital longform chỉ mới xuất hiện ở Việt Nam vài năm trở lại đây, trên những ấn phẩm như: Vnexpress, Vietnamplus, Zing news, Hoa học trò Oniline… hay các trang tin tổng hợp như Kenh14, Tiin, Soha,…

Mặc dù khá muộn nhưng công chúng Việt Nam đã chính thức được tiếp cận với báo chí digital longform bằng chính những sự kiện, nội dung thông tin mang tính quốc gia Bên cạnh đó, nhiều hội thảo báo chí hay các buổi nói chuyện về

nghề báo được tổ chức cũng đã truyền tải thông tin về xu hướng phát triển mới này

Xét về khía cạnh sáng tạo tác phẩm, Học viện Báo chí và Tuyên truyền là một trong những đơn vị đi đầu, đưa báo chí longform vào chương trình đào tạo

từ năm 2018 Tuy nhiên, nhìn chung, trong các chương trình giảng dạy ở Việt Nam những năm gần đây, hầu như sinh viên báo chí hay các phóng viên, nhà báo nói chung đều chưa được trang bị nhiều kiến thức về sáng tạo tác phẩm longform

mà chỉ chủ yếu thông quá trình tự tìm hiểu và đúc rút

Từ những vấn đề này, tác giả lựa chọn khảo sát, tìm hiểu quá trình sáng tạo tác phẩm của tờ báo mạng điện tử Vnexpress, một trong những cơ quan báo chí

đi đầu, lựa chọn báo chí longform là xu hướng phát triển mới trong kỷ nguyên báo chí số, để đến những thông tin cơ bản về báo chí longform trên thế giới và ở Việt Nam, về sáng tạo tác phẩm longform ở Việt Nam nói chung và Vnexpress nói riêng, từ đó, rút ra những bài học kinh nghiệm nhằm nâng cao chất lượng cho các trang báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay

Với những khác biệt về cách sử dụng tên gọi báo chí digital longform trên thế giới và ở Việt Nam, để thống nhất cách gọi và thuận lợi cho nghiên cứu, trong bài này, tác giả sẽ sử dụng thuật ngữ báo chí longform với ý nghĩa là báo chí digital longform tức báo chí dạng dài kỹ thuật số

2 Lịch sử nghiên cứu của đề tài

Sáng tạo báo chí là một đề tài muôn thuở, được nhiều nhà nghiên cứu khoa học tìm hiểu Đặc biệt, đối với những sản phẩm báo chí trong xu hướng phát triển mới, cụ thể là báo chí longform lại càng là một lĩnh vực được nhiều người quan tâm Đã có các công trình khoa học cùng một vài khóa luận tốt nghiệp, luận

văn thạc sỹ có liên quan, nghiên cứu và tìm hiểu về báo chí longform Cụ thể như:

- Bài nghiên cứu "The Multimodality of Digital Longform Journalism" (Sự

đa dạng của báo chí dạng dài kỹ thuật số) của tác giả Hiippala Tuomo

xuất bản 2017 trong cuốn Digital Journalism (Báo chí kỹ thuật số), đăn bản online trên tạp chí Taylor & Francis and Routledge đã đưa đến một cái nhìn toàn diện và chi tiết về những yếu tố được sử dụng để làm nên tính đa dạng của báo chí longform trong thời đại công nghệ báo chí số

- Bài nghiên cứu, "The digital animation of literary journalism” (Tạm dịch:

Chuyển động kỹ thuật số của Báo chí văn học) của Nhóm tác giả gồm

Susan Jacobson (Giáo sư bộ môn Truyền thông, trường Đại học Quốc tế Florida ở Hoa Kỳ), Jacqueline Marino (Phó giáo sư Khoa Báo chí Truyền thông đại chúng trường Đại học Kent Stage, Hoa Kỳ), Robert E.Gutsche Jr (Giảng viên bộ môn Truyền thông, trường Đại học Quốc tế Florida, Hoa Kỳ) xuất bản năm 2016 trong Giáo trình Journalism của Đại học Báo chí

và truyền thông đại chúng, Đại học quốc tế Florida Mỹ.Thông qua việc khảo sát 50 tác phẩm longform, bài nghiên cứu đã chứng minh Báo chí digital longform là làn sóng mới mẻ của báo chí văn học

- Bài viết “How to produce a longform stories” (Phương pháp sáng tạo một

câu chuyện dài) của tác giả Kasia Kovacs xuất bản năm 2016 trên trang

thông tin của Viện Báo chí Hoa Kỳ đã chia sẻ về một vài lưu ý trong quy trình sản xuất báo chí longform để thu hút người đọc

- “How to engage readers with digital longform journalism” (Cách thu hút

người đọc đối với Báo chí dạng dài kỹ thuật số) cũng của tác giả Kasia

Kovacs, xuất bản năm 2016 trên trang thông tin của Viện Báo chí Hoa Kỳ

Bài viết đã giải thích những lý do, những yếu tố nào của báo chí digital longform giúp thu hút sự chú ý, quan tâm của độc giả

- Bài tổng hợp“5 great examples of innovative long-form journalism

online” (5 ví dụ điển hình của báo chí longform kiểu mới) và “The future

of journalism: incorporating long-form content into digital” (Tương lai của nền báo chí: sự kết hợp chặt chẽ của nội dung dài với kỷ nguyên số)

của cùng tác giả Em Kintze đăng trên trang blog Content Insights Cô là một cây viết tự do, chuyên về lĩnh vực truyền thông kỹ thuật số và phóng

sự đời sống

- “The Best Online Storytelling and Journalism of 2014” (Báo mạng điện tử

và những cách kể chuyện trực tuyến hay nhất năm 2014) của tác giả Josh Strarns

- “Flash Journalism – How to create a multimedia News package” (Báo chí

đa phương tiện – Làm sao để tạo ra một gói tin tức đa phương tiện) của

tác giả Mindy McAdams, giảng viên Khoa Báo chí – Đại học Florida - Mỹ (NXB: Focal Press/Elsevier, xuất bản tháng 4/2005)

- “Báo mạng điện tử - Đặc trưng và phương pháp sáng tạo”, tác giả

Nguyễn Trí Nhiệm, Nguyễn Thị Trường Giang đồng chủ biên (NXB Chính trị Quốc gia, năm 2014) Một số nội dung đề cập đến trong cuốn sách như: Đặc trưng cơ bản của báo mạng điển tử;quy trình sản xuất báo mạng điển tử; cách viết cho báo mạng điện tử;hình ảnh, âm thanh, video trên báo mạng điện tử là những vấn đề liên quan mật thiết đến đề tài nghiên cứu của khóa luận

- “Gói tin tức đa phương tiện trên báo mạng – khái niệm, đặc điểm và phân

loại” của Th.S Ngô Bích Ngọc, đăng tải trên Tạp chí Lý luận chính trị &

Truyền thông (2017) Bài nghiên cứu của Th.S Ngô Bích Ngọc đã đề cập

đến một vài khía cạnh liên quan đến báo chí longform, xem longform là một loại của Gói tin tức đa phương tiện trên báo mạng điện tử

- “Xu hướng sản xuất gói tin tức đa phương tiện trên báo mạng điện tử hiện

đại”, của Th.s Ngô Bích Ngọc, đăng tải trên Tạp chí Lý luận chính trị &

Truyền thông (số tháng 8/2014) Bài viết của tác giả đã đưa đến một xu hướng sản xuất báo chí mới dựa trên khảo sát chung về việc sử dụng gói tin tức của tờ báo điện tử hàng đầu thế giới, Thời báo Niu-Oóc (The New York Times)

- “Gói tin tức (news package) trên báo mạng điện tử(khảo sát báo

vnexpress, tuổi trẻ online, thời báo washington, thời báo niu-oóc năm 2014)” (Trương Thị Thu Hường, 2015, Khóa luận tốt nghiệp đại học, Học

viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội)

- “Vấn đề sử dụng gói tin tức của báo điện tử The Guardian trong việc đưa

tin về sự kiện Olympic Rio 2016 và Bầu cử tổng thống Mỹ 2016” (Hoàng

Hương Giang, 2016, Khóa luận tốt nghiệp đại học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội)

- “Mega story” và những câu chuyện trực tuyến của tác giả Vũ Thanh Hòa,

đăng ngày 29 tháng 6 năm 2017 trên Làm báo online của Hội nhà báo Việt Nam

- “Xu hướng phát triển của báo chí trong kỷ nguyên kỹ thuật số” của

PGS.TS Nguyễn Thị Trường Giang, đăng tải ngày 21 tháng 9 năm 2017 trên tờ Làm báo online của Hội nhà báo Việt Nam

- Nhà báo Lê Quốc Minh – Tổng Biên tập báo điện tử VietnamPlus: Chuyên

sâu, thú vị, toàn diện… là cách “giữ chân” độc giả, bài phỏng vấn của tác

giả Hằng Nga, đăng ngày 10 tháng 2 năm 2017 trên Diễn đàn trao đổi nghiệp vụ của trang tin điện tử Hội nhà báo Việt Nam

Rõ ràng, nhìn vào số lượng những tài liệu trong và ngoài nước, chúng ta

dễ dàng nhận thấy sự chênh lệch về các tài liệu nghiên cứu cụ thể, chi tiết về báo chí longform Nếu như, chỉ với các từ khóa “longform journalism” sẽ cho

ra rất nhiều bài viết, công trình nghiên cứu,… của nước ngoài về kiểu báo chí mới này Thì trong khi đó, ở Việt Nam lại không tìm thấy tài liệu nghiên cứu trực diện nào về báo chí longform

Theo như quá trình tìm kiếm của tác giả, hầu hết, những thông tin liên quan đến báo chí longform ở Việt Nam chỉ dừng lại ở bài phỏng vấn, các bài viết, bài nghiên cứu liên quan, sách có thông tin gần tiếp cận đến đề tài,… mà chưa có công trình nghiên cứu lý luận chung trực tiếp về báo chí longform hoặc đi sâu vào khía cạnh phương pháp sáng tạo tác phẩm

Chưa có cơ sở lý luận về báo chí longform bằng tiếng Việt, nhưng điều đáng nói là một vài năm trở lại đây, với việc bắt kịp xu hướng phát triển của báo chí trong kỷ nguyên số, nhiều cơ quan báo mạng điện tử ở Việt Nam đã bắt đầu sản xuất tác phẩm longform với những thành công đáng kể Điều này lại càng đặt ra thách thức cho những người mới vào nghề hay những cơ quan báo chí khác phải không ngừng thay đổi, cạnh tranh

Tóm lại, trong khi các công trình nghiên cứu nước ngoài chưa được dịch thuật sang Tiếng Việt, ở Việt Nam lại không nhiều kết quả tìm hiểu, nghiên cứu,… tạo ra những khó khăn, trở ngại cho thế hệ phóng viên, nhà báo trẻ có mong muốn tìm hiểu về cơ sở lý luận báo chí longform nói chung và sáng tạo tác phẩm longform nói riêng, trước khi họ va chạm thực tế Do đó, việc xây dựng một tài liệu nghiên cứu cụ thể về sáng tạo tác phẩm báo chí longform lúc này là việc làm vô cùng cấp bách

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận về sáng tạo tác phẩm longform trên báo mạng điện tử Vnexpress, nhận thức rõ vai trò, vị trí của thể loại mới này trong thời đại công nghệ báo chí số ở Việt Nam và thế giới, khóa luận tiến hành khảo sát, phỏng vấn về sáng tạo tác phẩm longform của các phóng viên, nhà báo

tờ Vnexpress sau quá trình đã thực hiện và được công chúng đón nhận

Qua quá trình đánh giá, phân tích những thế mạnh, hạn chế của tác phẩm báo chí longform nói chung cũng như phương pháp sáng tạo tác phẩm longform nói riêng của Vnexpress, khóa luận đi đến việc đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng và tăng cường hơn nữa việc sử dụng báo chí longform trên báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu, đề tài thực hiện những nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về báo chí longform Khóa luận sẽ đề cập đến

các vấn đề lý thuyết cơ bản liên quan đến báo chí longform, từ lịch sử, khái niệm, đặc điểm, thế mạnh, hạn chế,…

- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về sáng tạo báo chí, sáng tạo báo mạng

điện tử và sáng tạo tác phẩm báo chí longform trên báo mạng điện tử Khóa luận

sẽ đề cập đến các vấn đề lý thuyết cơ bản liên quan đến sáng tạo tác phẩm về quy trình sáng tạo, phương pháp sáng tạo: nội dung, hình thức

- Khảo sát, nghiên cứu quy trình sáng tạo tác phẩm longform của tờ báo Vnexpress trên cơ sở so sánh với quy trình sáng tạo tác phẩm longform của Hoa học trò Online Qua quá trình khảo sát, phỏng vấn, nghiên cứu và tìm hiểu tác

phẩm longform, khóa luận rút ra các nội dung cơ bản về quy trình sản xuất, sáng tạo báo chí longform ở Việt Nam

- Đề xuất một số cách thức để khắc phục hạn chế, nâng cao chất lượng sản xuất, phát triển báo chí longform Trên cơ sở tìm hiểu những thế mạnh, hạn chế

trong việc sản xuất các tác phẩm longform trên báo mạng điện tử hiện nay, khóa luận sẽ đề xuất một số biện pháp nhằm khắc phục hạn chế, nâng cao chất lượng các tác phẩm longform; các giải pháp để longform xuất hiện phổ biến hơn trên báo mạng điện tử

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên của đề tài này là “Sáng tạo tác phẩmlongform trên báo mạng điện tử”

Bên cạnh đó, VnExpress cũng là tờ báo đi đầu trong việc ứng dụng các kỹ thuật làm báo hiện đại, chú trọng phát triển báo chí đa phương tiện, nhất là video và đồ họa

Vốn là tờ báo mạng điện tử đầu tiên tại nước ta xây dựng các dự án đa phương tiện từ năm 2014, VnExpress đã có rất nhiều tác phẩm longform chất lượng,hấp dẫn, chinh phục được sự hài lòng của công chúng

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài dựa trên cơ sở lý luận Chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ chí Minh

về báo chí Các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước ta về công tác tư tưởng và báo chí Quan điểm này được vận dụng trong quá trình khảo sát, nghiên cứu phương pháp sáng tạo tác phẩm longform của tờ báo Vnexpress

Bên cạnh đó, khóa luận có sự tham khảo từ các cuốn sách, các công trình nghiên cứu đã được công bố, xuất bản, đăng tải trên các website, tạp chí trong và ngoài nước (tất cả các cuốn sách, công trình nghiên cứu đã liệt kê ở phần phụ lục

và lịch sử nghiên cứu đề tài)

Ngoài ra đề tài còn lấy cơ sở lý luận về báo chí, lý thuyết truyền thông làm nền tảng để đánh giá vai trò, tác động của báo chí longform đối với lĩnh vực báo chí nói riêng và đời sống xã hội nói chung

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, đề tài sử dụng chủ yếu các phương pháp:

- Phương pháp nghiên cứu văn bản: Dùng để xem xét, phân tích thông tin

trong các tài liệu có đề cập hoặc liên quan ít nhiều đến báo chí longform, từ đó rút ra những thông tin cần thiết, phục vụ cho mục đích nghiên cứu của đề tài

- Phương pháp phân tích nội dung: Dùng để phân tích nội dung các tác

phẩm báo chí, những câu trả lời thu được qua quá trình phỏng vấn sâu Từ kết quả phân tích đó để rút ra phương pháp sáng tạo tác phẩm long-form của các tờ báo mạng điện tử trong nước và thế giới

- Phương pháp phỏng vấn sâu: không chỉ nhà báo, phóng viên, biên tập

viên của Vnexpress mà còn có kỹ thuật viên của Hoa học trò Online để thu thập

những kinh nghiệm trong quá trình sáng tạo tác phẩm longform, thuận lợi, khó khăn trong quá trình thực hiện, hiệu quả của tác phẩm longform so với các thể loại báo chí khác

- Phương pháp thống kê: Dùng để thống kê tài liệu, con số, sự kiện, dữ liệu

thu được trong quá trình khảo sát

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Được dùng để phân tích, đánh giá và

tổng hợp những kết quả nghiên cứu nhằm đưa ra những luận cứ, luận điểm khái quát

6 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của đề tài

6.1 Ý nghĩa lý luận

Đề tài có thể được xem là một trong những công trình đầu tiên tại Việt Namnghiên cứu một cách hệ thống các vấn đề về sáng tạo tác phẩm longform trên báo mạng điện tử Vì vậy, đề tài có ý nghĩa trong việc đóng góp, bổ sung một phần vào hệ thống lý luận báo chí Việt Nam nói chung,các vấn đề lý thuyết liên quan đến lịch sử, khái niệm, đặc điểm, quy trình sáng tạo, cách thức nâng cao chất lượng của tác phẩm longform nói riêng

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của đề tài bước đầu có ý nghĩa trong việc đánh giá quá trình nghiên cứu của người thực hiện.Quan trọng hơn, nó có thể được sử dụng như một tài liệu tham khảo trong quá trình đánh giá, nâng cao chất lượng, hiệu quả việc sản xuất, sáng tạo tác phẩm longform của các tờ báo mạng điện tử tại Việt Nam nói chung

7 Kết cấu khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, nội dung chính của khóa luận bao gồm 3 chương sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận về sáng tạo tác phẩm longform trên báo mạng điện

tử

Chương 2:Thực trạng sáng tạo tác phẩm longform trên báo mạng điện tử

Vnexpress

Chương 3:Những vấn đề đặt ra và đề xuất giải pháp đối với sáng tạo tác

phẩm longform trên báo mạng điện tử nói chung và Vnexpress nói riêng

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SÁNG TẠO TÁC PHẨM LONGFORM TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ

1.1 Khái niệm

1.1.1 Sáng tạo tác phẩm báo chí

Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Oanh, trong một sản phẩm báo chí sự góp mặt của nhiều tác phẩm (tờ báo, chương trình phát thanh, chương trình truyền hình), mỗi tác phẩm báo chí ra đời là sự sáng tạo của nhà báo (hoặc của một nhóm nhà báo) trong quá trình phản ánh hiện thực khách quan [17]

Trên cơ sở đó, sáng tạo tác phẩm báo chí là một khâu nằm trong quy trình sản xuất ra sản phẩm báo chí Để sáng tạo ra tác phẩm ấy, nhà báo lại cần tuân thủ theo một trình tự gọi là quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí

Theo Từ điển tiếng Việt, quy trình là “trình tự phải tuân theo để tiến hành một công việc nào đó” [15, tr811] Còn theo Từ điển tiếng Anh của Đại học Oxford – Anh, quy trình được hiểu là “một loạt những điều được thực hiện để đạt được một kết quả cụ thể” [18, tr.350]

Hoạt động báo chí với tư cách là một hoạt động truyền thông đại chúng cũng có những quy trình nhất định trong quá trình sáng tạo ra mỗi tác phẩm báo chí nằm trong quy trình sản xuất sản phẩm

Trong bài viết “Quy trình sáng tạo tác phẩm - đặc trưng và ứng dụng cho các loại hình sản phẩm báo chí” đăng trên tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông số tháng 9/2013, tác giả TS Nguyễn Ngọc Oanh đã định nghĩa về “quy trình sáng tạo” của tất cả các loại hình báo chí bằng việc đưa ra nhận định: “Quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí là khung cơ bản, định dạng trình tự, cách thức phối hợp thực hiện các kỹ năng tác nghiệp của nhà báo [17]

Có thể thấy, tùy vào tính chất riêng, mỗi loại hình báo chí sẽ có một quy trình sáng tạo tác phẩm với các bước khác nhau Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu vẫn thương đưa các loại hình về cùng một quy trình chung

Trong cuốn Cơ sở Lý luận Báo chí, PGS.TS Nguyễn Văn Dững đã đưa ra quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí gồm có 6 bước như sau:

Một là nắm bắt tình hình thực tiễn đang hoạt động

Hai là phát hiện chủ đề, đề tài cho bài viết

Ba là tiếp cận nguồn tin, thu thập dữ liệu - thông tin, viết

Bốn là biên tập lên trang

Năm là tổ chức phát hành, lên sóng

Sáu là theo dõi, xử lý phản hồi [2, tr.271]

Đây được xem là một quy trình khá toàn diện với việc khái quát 6 bước sáng tạo từ tiền kỳ đến hậu kỳ là theo dõi, xử lý phản hồi

Trong cuốn “Lao động nhà báo – Lý thuyết và kỹ năng cơ bản”, tác giả Lê Thị Nhã nhận định: “Làm ra mỗi tác phẩm báo chí, phóng viên thường trải qua một quy trình sáng tạo nhất định Quy trình đó gồm các khâu sau:

Xem việc nắm bắt thực tế, xử lý phản hồi là những điều hiển nhiên, quy trình của tác giả Lê Thị Nhã đưa ra khá ngắn gọn và rõ ràng

Trong bài viết “Đạo đức của nhà báo trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí”, đăng trên Tạp chí người làm báo điện tử, theo TS Hà Huy Phượng:

Các nhà báo chuyên nghiệp đều phải tuân thủ các bước tiến hành cơ bản trong quy trình sáng tạo một tác phẩm báo chí là: Nghiên cứu, thâm nhập thực tiễn, phát hiện đề tài; Thu thập thông tin, dữ liệu; Thể hiện tác phẩm; Tự biên tập tác phẩm; Tổ chức tác phẩm trên sản phẩm báo chí, phát tán thông tin; Theo dõi, nắm bắt và xử lý thông tin phản hồi [19]

Cũng với 6 bước, tuy nhiên, quy trình của TS Hà Huy Phượng khá chi tiết

từ việc nghiên cứu thực tế đến khâu phản hồi Quan điểm này khá đầy đủ hơn so với những quan điểm trước Tuy nhiên, các khâu chi tiết được nâng lên thành một công đoạn chính chưa có sự cân đối

Còn theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Oanh:

“Dù sáng tạo tác phẩm thuộc loại hình báo chí nào, nhà báo cũng cần tuân thủ một quy trình chung, bao gồm 6 bước: (1) tìm hiểu và nghiên cứu thực tế; (2) xác định chủ đề - đề tài - tư tưởng chủ đề; (3) thu thập

và khai thác thông tin; (4) thể hiện tác phẩm về nội dung và hình thức; (5) duyệt, đăng báo, xuất bản, phát hành, phát sóng và (6) lắng nghe thông tin phản hồi” [17]

Có thể thấy, đây là quy trình khá logic, hoàn thiện dựa trên việc tiếp thu những quan điểm trước đó

Tóm lại,“quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí là khung cơ bản gồm các bước được phối hợp thực hiện bằng các kỹ năng tác nghiệp của nhà báo: (1) tìm hiểu và nghiên cứu thực tế; (2) xác định chủ đề - đề tài - tư tưởng chủ đề; (3) thu thập và khai thác thông tin; (4) thể hiện tác phẩm về nội dung và hình thức; (5) duyệt, đăng báo, xuất bản, phát hành, phát sóng và (6) lắng nghe thông tin phản hồi

1.1.2 Sáng tạo tác phẩm báo mạng điện tử

Là loại hình ra đời muộn hơn các loại hình báo chí khác, báo mạng điện tử đã không ngừng kế thừa và phát huy những yếu tố tích cực của các loại hình có trước, khẳng định ưu thế vượt trội của mình trong việc tích hợp các yếu tố đa phương tiện, cung cấp thông tin liên tục, nhanh nhạy đến độc giả

Báo mạng điện tử “là một loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web, phát hành trên mạng internet” [13, tr.94 – tr.116]

Do vậy, trong quy trình sản xuất sản phẩm báo mạng điện tử, các bước tiến hành phụ thuộc nhiều vào những yếu tố kỹ thuật như việc thiết kế các giao diện, các phần mềm quản lý và xuất bản thông tin trên mạng Những yếu tố này tác động trực tiếp đến quy trình sáng tạo tác phẩm

Trong cuốn “Báo mạng điện tử - Đặc trưng và phương pháp sáng tạo” của TS Nguyễn Trí Nhiệm và PGS.TS Nguyễn Thị Trường Giang có viết:

“Quy trình sản xuất báo mạng điện tử gồm: (1) lập kế hoạch tuyên truyền, (2) sáng tạo tác phẩm, (3) tổ chức duyệt nội dung, (4) xuất bản lên mạng internet, (5) tiếp nhận, theo dõi và xử lý phản hồi) Trong đó, sáng tạo tác

phẩm vẫn là khâu then chốt, quan trọng nhất trong quy trình sản xuất báo mạng điện tử” [13, tr.94 – tr.116]

Là một khâu then chốt trong quy trình sản xuất báo mạng điện tử, sáng tạo tác phẩm được nhiều nhà lý luận cũng nhà phóng viên, nhà báo chú trọng nghiên cứu hoặc tuân thủ

Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Oanh, các bước cơ bản trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo mạng điện tử bao gồm 8 bước sau đây:

Một là, Tìm hiểu và nghiên cứu thực tế

Hai là, Chọn đề tài, chủ đề, tư tưởng chủ đề cho tác phẩm

Ba là, Thu thập thông tin, tổng hợp tư liệu, liên hệ với những người

liên quan để phỏng vấn, ghi âm hoặc tiến hành quay phim tại thực địa, thẩm định thông tin liên quan (sử dụng các phương pháp khai thác và thu thập thông tin báo chí)

Bốn là, Xem lại và xử lý các dữ liệu đã thu thập được (lựa chọn)

Năm là, Chuẩn định dạng các file văn bản, âm thanh, hình ảnh

Sáu là, Lựa chọn hình thức thể hiện tác phẩm hiệu quả nhất có thể và

tiến hành thể hiện tác phẩm (thể loại)

Bảy là, Duyệt và xuất bản (bao gồm duyệt nội dung và kỹ thuật)

Tám là, Lắng nghe thông tin phản hồi qua các kênh khác nhau

Quy trình sáng tạo được tác giả đưa ra gồm 8 bước, tuy nhiên, có những bước quá cụ thể thể hóa vài tiểu tiết, tạo cảm giác phức tạp, rối khi tiếp nhận Trong cuốn “Báo mạng điện tử - Đặc trưng và phương pháp sáng tạo” của TS Nguyễn Trí Nhiệm và PGS.TS Nguyễn Thị Trường Giang đưa ra quy trình sáng tạo tác phẩm báo mạng điện tử gồm các bước:

Một là, Xác định chủ đề, đề tài

Hai là, Thu thập và xử lý thông tin, tài liệu

Ba là, Lập dàn bài

Bốn là, Viết, xử lý hình ảnh, audio,…

Năm là, tự biên tập và chỉnh sửa

Có thể nói, đây là một trong những quy trình ngắn gọn, thể hiện rõ các bước cần thiết, quan trọng để sáng tạo ra tác phẩm báo mạng điện tử nói chung Mỗi nhà báo, trong quá trình tác nghiệp, cần tuân thủ hầu hết các bước sáng tạo tác phẩm để có được kết quả tốt

1.1.3 Longform

1.1.3.1 Khái niệm

Từ năm 2012, sau khi dự án “Snow fall” của New York Times trình làng, nhiều người đặt ra câu hỏi rằng, liệu “báo chí longform” là gì?

Hiện nay, trên thế giới cũng như ở Việt Nam, có nhiều thuật ngữ được dùng

để nói về báo chí longform thời kỳ công nghệ số như: longform journalism (báo chí dạng dài), longform storytelling, (câu chuyện kể dài), mega story (siêu tác phẩm), digital longform journalism (báo chí dạng dài kỹ thuật số), e-magazine

Để thống nhất tên gọi và thuận lợi trong quá trình nghiên cứu, ở khóa luận này, tác giả lựa chọn thuật ngữ báo chí longform với ý nghĩa báo chí digital longform tức báo chí dạng dài kỹ thuật số để nghiên cứu

Theo từ điển bách khoa toàn thư Wikipedia, báo chí dạng dài được định

nghĩa “là xu hướng báo chí nói đến những bài báo có dung lượng dài khoảng

1.000 đến 20.000 từ, nội dung tác phẩm đậm tính văn học phi hư cấu và tính thường thuật” [36]

Định nghĩa này đề cập đến vấn đề dung lượng tác phẩm và tính văn học của nội dung bài viết Tuy nhiên, cách giải thích này vẫn chưa thể hiện đủ để hình dung toàn vẹn về báo chí longform

Trong lời giới thiệu bài nghiên cứu “The multimodality of digital long-form

journalism”( Tính đa dạng của báo chí dạng dài kỹ thuật số), tác giả Tuomo

Hiipala có viết:

Báo chí digital longform là thể loại mà các yếu tố như: ngôn ngữ viết, hình ảnh, video ngắn, biểu đồ, đồ họa kết hợp với nhau dựa trên các phương thức chuyển tiếp tinh tế, tạo thành một câu chuyện liền mạch hấp dẫn [35]

Định nghĩa này của Tuomo Hiipala là một cách hiểu khá hoàn chỉnh, đề cập đến đặc điểm tuyến tính của tác phẩm cũng như đề cập đến các yếu tố cấu thành một tác phẩm digital longform Tuy nhiên, theo tác giả, đây vẫn chưa hẳn là một khái niệm thể hiện trọn vẹn những đặc điểm, tính chất của kiểu báo chí mới này

Trong công trình nghiên cứu “The digital animation of literary journalism”

(Chuyển động thời kỷ nguyên số của báo chí văn học), ba tác giả Susan

Jacobson, Jacqueline Marino và Robert E.Gutsche Jr giải thích rằng,

“Báo chí longform được xem như là tên gọi khác của báo chí văn học Longform được mô tả là một bài viết chuyên sâu, có ít nhất 2000 chữ

về một vấn đề cụ thể Bài viết này thu hút độc giả bằng cách kết hợp nhuần nhuyễn các yếu tố đa phương tiện gồm: văn bản, hình ảnh, biểu

đồ, video tự động,mô phỏng đồ họa, trên cùng một giao diện web

Bên cạnh đó, thể loại này còn sử dụng các phương pháp văn học để giữ chân độc giả ở lại lâu hơn” [30]

Những kết luận của nhóm tác giả trong bài nghiên cứu trên cho thấy, Susan Jacobson, Jacqueline Marino và Robert E.Gutsche Jr không chỉ đề cập về mặt hình thức, như dung lượng tác phẩm, các yếu tố đa phương tiện cấu thành tác phẩm longform, mà còn nói về phương pháp sáng tạo tác phẩm longform như phương pháp văn học

Trong một nghiên cứu khác mang tên “Can We Snowfall This?”, nhóm tác giả David Dowling và Travis Vogan cũng nhìn nhận longform dưới góc hiệu quả

mà nó mang lại Nhóm tác giả nhận định rằng,

“Tác phẩm long-form được ví như một “thùng chứa tri thức” cỡ lớn, trong đó, sự kết hợp của các yếu tố truyền thông đa phương tiện đưa người đọc chìm đắm trong câu chuyện, giữ chân họ ở lại lâu hơn thay

vì bị phân tán tư tưởng bởi những liên kết bên ngoài” [31]

Có thể thấy, những khái niệm liên quan đến báo chí longform đều xuất hiện

và được rút ra ở các kết quả, công trình nghiên cứu của nước ngoài Ở Việt Nam, hầu như rất ít các bài viết, sản phẩm đề cập về báo chí longform

Trong bài báo “Mega story và những câu chuyện trực tuyến”, đăng tải ngày

29 tháng 6 năm 2017 trên Tạp chí người làm báo điện tử, tác giả Vũ Thanh Hòa lấy tác phẩm “Snow Fall” là một ví dụ của kiểu báo chí “Mega story” Không sử dụng thuật ngữ longform journalism hay digital longform journalism, tác giả sử dụng khái niệm “mega story” với cách hiểu:

“Mega Story” là “siêu tác phẩm báo chí’ hay thể loại báo chí hiện đại trong thời đại công nghệ kỹ thuật số, viết ở dạng dài và được thể hiện theo phong cách văn bản phi truyền thống có thể bao gồm âm thanh,

video, hình ảnh, dữ liệu và nhiều phương tiện truyền thông có liên quan khác, tạo cho công chúng một môi trường thực tại ảo sống động

để trải nghiệm và tương tác với tác phẩm báo chí [6]

Trong cuốn “Một số xu hướng mới của báo chí truyền thông hiện đại”, nhóm tác giả Phan Văn Kiền, Phan Quốc Hải, Phạm Chiến Thắng và Nguyễn Đình Hậu, có định nghĩa,

“Long-form là khái niệm xuất phát từ báo in ở các nước phương Tây, dành cho những tác phẩm dài hơi và không đơn thuần là tường thuật tin tức Các kiểu bài long-form được thực hiện dựa trên những nguyên tắc về thông tin và công sức trong quá trình thực hiện, đồng thời, người viết phải nghiên cứu chuyên sâu về các chủ đề, đề tài trong một thời gian dài” [14, tr.57]

Còn đối với nhà báo Hoàng Phương, một trong những câu viết longform nổi bật của Vnexpress hiện nay, “longform là dạng bài kể một câu chuyện về một vấn đề sâu, dài, từ đó, vẽ nên một bức tranh, một vấn đề lớn của cả xã hội” [Phỏng vấn sâu 1]

Có thể thấy, mặc dù không sử dụng thuật ngữ “digital longform journalism”, tuy nhiên, các khái niệm của các tác giả Việt Nam đều đề cập đến hai khía cạnh của thể loại báo chí mới này gồm: yếu tố đa phương tiện và quá trình lao động báo chí của tác giả

Mỗi định nghĩa, mỗi khái niệm của các tác giả ở nhiều nơi trên thế giới về báo chí longform đều có ý nghĩa lý luận nhất định đối với việc nghiên cứu Dựa trên hệ thống cơ sở dữ liệu thu thập được và qua quá trình phân tích, đối chiếu, tác giả xin đưa ra định nghĩa riêng về “Báo chí longform”

“Báo chí longform thời đại công nghệ báo chí số là tác phẩm báo chí trực tuyến mới, có dung lượng dài, tường thuật tuyến tính về một chủ đề, sự kiện phức tạp,về một nhân vật, nhóm người tiêu biểu bằng việc sử dụng kết hợp liền mạch các yếu tố đa phương tiện như hình ảnh, biểu đồ, video, mô phỏng đồ họa, quote, thông qua sự chuyển tiếp đa dạng trên cùng một giao diện trang đơn”

1.1.3.2 Lịch sử ra đời của longform

• Thế giới

Năm 2012, ngay sau khi siêu tác phẩm “Snow Fall” của tờ báo The New York Times gây tiếng vang lớn trong làng báo chí trên khắp thế giới, nhiều người cho rằng, đây chính là thời điểm mở đầu cho sự xuất hiện của báo chí longform

Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cùng khẳng định rằng, báo chí longform thế

kỷ 21 là sự nổi dậy mới từ báo chí dạng dài hay báo chí văn học dạng dài (longform literary journalism) trong lịch sử [30]

Đầu tiên, phải kể đến bài viết “The short history of longform journalism” (Sơ lược lịch sử của báo chí longform) đăng tải ngày 17 tháng 12 năm 2013 trên Inaglabol,tác giả Isabelle MEURET khẳng định: “Longform không mất đi mà là đang thay đổi Đó không chỉ là sự thay đổi về độ dài câu chữ mà còn là sự mới

mẻ về nhân vật đa phương tiện, những trải nghiệm tuyệt vời phục vụ người dùng” [29]

I.Meuret khẳng định rằng, báo chí longform đã xuất hiện vào cuối thế kỷ 19

ở Mỹ với dạng báo chí văn học John Hartsock và Norman Sims, hai chuyên gia đầu ngành về báo chí văn học ở Mỹ đã xác định hình thức báo chí này trong các nghiên cứu của họ

Trong “The Literary Journalist” (Nhà báo văn học), Norma Sims viết:

“Khác với báo chí chính thống (tức báo chí có tính cập nhật, thông tin nhanh, khách quan), báo chí văn học phản ánh cuộc sống bằng cả yếu

tố hiện thực lẫn nghệ thuật Vừa đề cao tính chính xác trong quá trình xây dựng nhân vật, thể hiện sự xả thân, đầu tư hết mình cho tác phẩm, thể hiện tiếng nói cá nhân của tác giả nhưng cũng có yếu tố nghệ thuật,

ẩn dụ với những hình ảnh biểu tượng ý nghĩa” [32, tr.2]

Tác giả I.Meuret cũng đồng quan điểm khi cho rằng:

“Việc sử dụng các công cụ văn học không có nghĩa là bản thân nhà báo tự tạo ra tin tức và giả tạo hiện thực Báo chí văn học cũng như những thể loại báo chí khác, yêu cầu đưa tin dựa trên hiện thực khách quan với quá trình xác minh và kiểm chứng thông tin” [29]

Đầu thế kỷ 20, dựa trên nền tảng phát triển của internet, những tác phẩm báo chí văn học dài có nội dung phản ánh tin tức, câu chuyện không chỉ dừng lại

ở phần văn bản và hình ảnh đơn giản, mà còn kết hợp văn bản, hình ảnh, video qua các phương tiện truyền thông, Điều này đã giúp cho báo chí văn học dài ngày càng chiếm vị trí trong lòng độc giả

Các thể loại báo chí văn học dài ở phương Tây thời kỳ này gồm: phóng sự, tường thuật, với những tên tuổi tiêu biểu như: Joan Didion, Gay Talese, và Hunter S Thompson, Richard West, John McPhee,…

Cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21, báo chí văn học dạng dài vẫn là một thể loại được nhiều nhà báo, phóng viên lựa chọn sáng tạo Đặc biệt, nếu so với những thể loại báo chí truyền thống có tính chất cập nhật, đưa tin nhanh, thì báo chí văn học dài vẫn luôn nhận được nhiều sự yêu mến của độc giả

Ngày 16, tháng 11 năm 1997, tờ báo mạng The Philadelphia Inquirer đã

đăng tải siêu tác phẩm “Black Hawk Down” (Diều hâu gãy cánh) của nhà báo

Mark Bowden (Hoa Kỳ) - một trong những tên tuổi đã gây tiếng vang lớn trong giới báo chí thế giới Bằng việc nghiên cứu hồ sơ quân đội Hoa Kỳ, phỏng vấn những chiến binh của Liên minh Quốc gia Somali và lính đặc nhiệm, biệt kích của quân đội Hoa Kỳ tham gia trận đấu Mogadishu năm 1993 tại Somali, xem những cảnh quay lịch sử được ghi lại bằng máy bay giám sát, nghe những bản ghi âm được ghi lại bằng vô tuyến, Mark Bowden đã xuất bản thành công loạt 29 bài tường thuật dài trên tờ báo mạng điện tử Philadelphia Inquirer để kể về trận đấu Mogadishu Bằng việc kết hợp giữa văn bản, video và audio, tác phẩm của Mark Bowden đã tường thuật hấp dẫn từng giây phút của trận đấu, thu hút hàng trăm ngàn lượt xem Với tác phẩm báo chí dạng dài “Black Hawk Down”, Mark Bowden đã giành giải Series báo chí hay nhất trên báo mạng điện tử tại “The Editor and Pulisher Award”

(Ảnh 1.1: Ảnh chụp màn hình tác phẩm “Black Hawk Down” đăng trên The The

Philadelphia Inquirer)

Tuy nhiên, nếu truy cập vào từng chương (chapter) của tác phẩm, ta dễ dàng thấy, các yếu tố đa phương tiện của “Black Hawk Down” đều được gắn trong một đường link với tác dụng đính kèm, giải thích bổ sung Phần lớn diện tích tác

phẩm đều là văn bản, người đọc sẽ phải thông qua các đường link để điều hướng đến các nội dung mà họ muốn nghe, xem

(Ảnh 1.2: Ảnh chụp màn hình chương (chapter) 1 của tác phẩm “Black Hawn

Down”)

Năm 2012, “Snow fall” xuất hiện, trong đó, tái hiện câu chuyện có nội dung lớn được kể tuyến tính dưới sự kết hợp liền mạch các yếu tố đa phương tiện trong cùng một giao diện web Khác với “Black Hawn Down”, các yếu tố đa phương tiện trong “Snow Fall” không phải được sử dụng thông qua đường link đính kèm, mà nó xuất hiện liền mạch trong tác phẩm bằng nhiều cách chuyển tiếp hiện đại, thể hiện một khía cạnh nội dung quan trọng, góp phần thể hiện nội dung lớn của tác phẩm

Sự xuất hiện mới lạ và hấp dẫn của tác phẩm digital longform đầu tiên này

đã kéo theo sự ra đời của hàng loạt tác phẩm theo định dạng “Snow Fall” trên nhiều ấn phẩm, tờ báo mạng điện tử trên khắp thế giới Thực trạng này đã mở ra một xu hướng sáng tạo tác phẩm mới trên báo mạng điện tử, đó chính là dạng tác phẩm báo chí kỹ thuật số dạng dài hay ngắn gọn là báo chí longform

(Ảnh 1.3: Ảnh chụp màn hình dự án “Snow Fall” của New York Times)

Nhiều người hoài nghi rằng, báo chí longform thế kỷ 21 nên được hiểu là gì

và liệu đây có phải là làn sóng mới của báo chí văn học dạng dài

Để chứng minh điều này, nhóm tác giả gồm: Susan Jacobson (Giáo sư bộ môn Truyền thông, trường Đại học Quốc tế Florida ở Hoa Kỳ), Jacqueline Marino (Phó giáo sư Khoa Báo chí Truyền thông đại chúng trường Đại học Kent Stage, Hoa Kỳ), Robert E.Gutsche Jr (Giảng viên bộ môn Truyền thông, trường Đại học Quốc tế Florida, Hoa Kỳ) đã có những kết luận thuyết phục trong công trình “The digital animation of literary journalism” (Tạm dịch: Chuyển động kỹ thuật số của báo chí văn học) Trong đó, thông qua việc phân tích 50 tác phẩm báo chí longform được xuất bản trên các tờ báo mạng điện tử từ tháng 8 năm

2012 đến tháng 12 năm 2013, ba tác giả khẳng định,“96% trên tổng số 50 tác phẩm dạng dài kỹ thuật số, kế thừa các kỹ thuật văn học của thời kỳ báo chí văn học trong quá trình sáng tạo tác phẩm longform hiện đại” [30]

Có thể nói, kế thừa sự hình thành và phát triển của báo chí văn học cũng như áp dụng những nền tảng hiện đại của thời đại công nghệ số, báo chí

longform thế kỷ 21 là sự giao thoa hoàn hảo với những “đỉnh cao” về cả nội dung và hình thức so với tác phẩm báo mạng điện tử truyền thống

Đặc điểm của báo chí văn học lúc bấy giờ đúng như Nguyễn Công Hoan viết:

“Báo ra đời nhiều dần là miếng đất tốt cho việc gieo hạt văn chương Trước kia, những truyện dài tôi đăng trên các báo hàng tuần, không phải tôi đã viết xong cả truyện, mà chính là tôi đã viết từng hồi để gửi ngay đăng vào từng kỳ Việc viết dần từng hồi là tôi bắt chước lối làm việc phổ biến của anh em viết truyện trên báo hồi bấy giờ Vũ Trọng Phụng cũng thế Ngô Tất Tố cũng thế Chỉ khi nào in thành sách mới sửa chữa lại toàn truyện” [1]

Rõ ràng, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng hay Ngô Tất Tố là những cây viết có đóng góp to lớn cho báo chí văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX với những tác phẩm đăng báo có độ dài vượt hẳn so với những tin tức thông thường Tuy nhiên, nếu so với các nước khác trên thế giới, các tác phẩm có hình thức dài, đăng trên các tờ báo hay tạp chí ở Việt Nam không đề cao tính thông tin và hiện thực khách quan mà chỉ là mối quan hệ hỗ trợ chặt chẽ giữa hai khái niệm báo chí và văn chương

Cuối thế kỷ XX, hòa nhập xu thế mới của thế giới, tờ báo mạng trực tuyến đầu tiên của Việt Nam ra đời, là tờ tạp chí “Quê hương điện tử” của Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài trực thuộc Bộ Ngoại giao Sau đó, hàng loạt tờ báo mạng điện tử ra đời, như: Vietnamnet, Nhân dân, Thanhnien Online, Tuoitre Online, Vnexpress, Dan tri, Lao Dong,…

Đầu thế XX, từ những mô hình đơn giản, các tờ báo trực tuyến ở Việt Nam dần khẳng định vị thế của mình khi cho ra đời nhiều tác phẩm báo chí chất lượng, uy tín Đây cũng là thời điểm báo in lẫn báo mạng điện tử cho ra đời những tác phẩm báo chí dài, như phóng sự chân dung dài kỳ, phóng sự điều tra,…

Năm 2012, khi siêu tác phẩm “Snow fall” xuất hiện trên tờ báo The New York Times, digital longform journalism tức báo chí kỹ thuật số dạng dài trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý của những người làm báo trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam

Nhiều nhà báo, phóng viên đã tham gia các hội thảo, nghiên cứu trên thế giới về xu hướng báo chí mới Năm 2014, các tờ báo mạng điện tử ở Việt Nam bắt đầu manh nha những dự án đa phương tiện đầu tiên như Vnexpress, Thanh niên,… Tuy nhiên, giai đoạn đó, những người tham gia sáng tạo tác phẩm không gọi đó là báo chí longfom Nguyên Trưởng ban Inphographics – Báo điện tử VnExpress, nhà báo Nguyễn Đình Chính cho rằng, những tác phẩm “phi truyền thống” xuất hiện trên trang hồi đó là Dự án truyền thông đa phương tiện – Multilmedia project” [8]

Đến cuối năm 2016, đầu năm 2017, sau quá trình tiếp nhận xu hướng, xây dựng hệ thống quản lý nội dung, lập trình web phù hợp với thể loại báo chí mới, nhiều cơ quan báo mạng điện tử cũng như trang thông tin điện tử ở Việt Nam

đồng loạt trình làng dạng báo chí longform như Vnexpress, VietnamPlus, Hoa học trò Online, Thanh niên, Tuổi trẻ, Lao động, các trang tin điện tử như Kenh14, Soha, Tiin,

Phát triển mạnh mẽ với tần suất xuất hiện ngày càng nhiều, tuy nhiên, ở Việt Nam vẫn chưa có sự thống nhất về tên gọi cũng như cách hiểu thống nhất

về thể loại báo chí mới này Vnexpress, Vietnamplus, Zing News gọi đó là longform, Hoa học trò Online, Dân việt, Kenh14.vn gọi đó là E-magazine; Tiin.vn gọi đó là Mega story

1.1.4 Sáng tạo longform

Cũng như các thể loại báo chí khác trên báo mạng điện tử, để sáng tạo tác phẩm longform, các nhà báo hiện đại cũng cần tuân thủ một quy trình sáng tạo Tuy nhiên, với đặc điểm là một tác phẩm có dung lượng dài, tường thuật tuyến tính về một chủ đề, sự kiện phức tạp,về một nhân vật, nhóm người tiêu biểu bằng việc sử dụng kết hợp liền mạch các yếu tố đa phương tiện như hình ảnh, biểu đồ, video, mô phỏng đồ họa, quote, thông qua sự chuyển tiếp đa dạng trên cùng một giao diện trang đơn, do vậy, quy trình sáng tạo báo chí longform gồm nhiều công đoạn phức tạp hơn so với các thể loại khác, đòi hỏi sự đầu tư của cả một tập thể từ phía tòa soạn lẫn đội ngũ thực hiện

Theo tài liệu hướng dẫn làm báo đa phương tiện của các giảng viên đại học Báo chí Berkeyley, Mỹ, cuốn “Mutilmedia storytelling: Learn the secrets from experts (Cách sản xuất gói tin tức đa phương tiện – Học hỏi bí kíp từ các chuyên gia) của tác giả Jane Stevens, quy trình sản xuất một bài báo đa phương tiện kiểu longform gồm các bước:

Một là, Lựa chọn đề tài