“Phân tích nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước? Vận dụng vấn đề này vào nền kinh tế Việt Nam hiện nay

ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ GIAO THÔNG VẬN TẢI KHOA CHÍNH TRỊ - QPAN - GDTC ***** TIỂU LUẬN HỌC PHẦN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN Câu hỏi tiểu luận: “Phân tích nguyên nhân, bản chất, đặc điể

ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ GIAO THÔNG VẬN TẢI

KHOA CHÍNH TRỊ - QPAN - GDTC

*****

TIỂU LUẬN HỌC PHẦN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN

Câu hỏi tiểu luận: “Phân tích nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước? Vận dụng vấn đề này vào nền kinh tế Việt Nam hiện nay?”

HÀ NỘI – 2022

Sinh viên thực hiện : Trần Phương Anh

Mã sinh viên : 72DCKT20083

Giáo viên hướng dẫn : Lê Thị Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 2

I Nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 2

1 Khái niệm chủ nghĩa tư bản độc quyền 2

2 Nguyên nhân hình thành độc quyền nhà nước 2

3 Bản chất của độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản 3

4 Đặc điểm độc quyền nhà nước 3

a) Sự kết hợp về nhân sự giữa tổ chức độc quyền và nhà nước 3

b) Sự hình thành, phát triển của sở hữu nhà nước 4

5 Biểu hiện mới của tư bản độc quyền nhà nước 5

a) Biểu hiện mới trong cơ chế quan hệ nhân sự 5

b) Biểu hiện mới về sở hữu nhà nước 5

c) Biểu hiện mới trong vai trò điều tiết kinh tế 6

II Nền kinh tế Việt Nam hiện nay 6

1 Thực trạng nền kinh tế thị trường của Việt Nam hiện nay 6

2 Một số hình thức độc quyền ở Việt Nam 9

3 Điều kiện vận dụng độc quyền nhà nước để phát triển nền kinh tế Việt Nam 11

KẾT LUẬN 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

MỞ ĐẦU

Độc quyền là hiện tượng các hãng cam kết lại, thỏa thuận cùng nhau quy định mức giá và sản phẩm làm ra, chia nhau thị trường hoặc cùng nhau vạch ra các quyết định kinh doanh Điều này sẽ dẫn đến hình thành giá cả độc quyền và lợi nhuận độc quyền Độc quyền sẽ làm hạn chế rất nhiều về cạnh tranh và phát triển nền kinh tế Nguyên nhân hình thành độc quyền có thể là do sự phát triển của lực lượng sản xuất, cạnh tranh không lành mạnh đem lại, do khủng hoảng và sự phát triển của hệ thống tín dụng đem lại

Trong nền kinh tế thị trường, cạnh tranh tất yếu dẫn đến độc quyền Theo V.LLênin, độc quyền trong chủ nghĩa tư bản có năm đặc điểm kinh tế cơ bản Các đặc điểm này trong điều kiện hiện nay có những biểu hiện mới Trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa độc quyển phát triển đến một trình độ nhất định sẽ xuất hiện độc quyền nhà nước Độc quyền nhà nước có vai trò quan trọng đối vuói

sự ổn định của nhà nước tư sản Chủ nghĩa tư bản có vai trò rất lớn trong quá trình phát triển của xã hội, nhưng chủ nghĩa tư bản cũng có những giới hạn lịch sử không thể tự vượt qua được Những giới hạn đó sẽ làm cho chủ nghĩa tư bản không thể tồn tại vĩnh viễn

Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi từ nền kinh

tế kế hoạch tập trung sang nền kinh tế thị trường Một số mô hình nền kinh tế còn

có nhiều tồn tại và cần có những giải pháp cụ thể để giải quyết Trong số, vấn đề cần được giải quyết là tình trạng độc quyền của các doanh nghiệp nhà nước Sự tồn tại của quá nhiều doanh nghiệp, trong đó có nhiều doanh nghiệp làm không hiệu quả Một số độc quyền nhà nước dường như biến thành độc quyền doanh nghiệp do chưa có sự phân định rõ ràng

Tôi chọn đề tài tiểu luận về “Phân tích nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước? Vận dụng vấn đề này vào nền kinh tế Việt Nam hiện nay”

để làm rõ độc quyền là gì? Độc quyền sẽ ảnh hưởng thế nào đến nền kinh tế của Việt Nam?

NỘI DUNG

I Nguyên nhân, bản chất, đặc điểm và những biểu hiện mới trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

1 Khái niệm chủ nghĩa tư bản độc quyền

Độc quyền là sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, có khả năng thâu tóm việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa, có khả năng định ra giá cả độc quyền, nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao

Độc quyền nhà nước là kiểu độc quyền trong đó nhà nước nắm giữ vị thế độc quyền trên cơ sở duy trì sức mạnh của các tổ chức độc quyền ở những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế nhằm tạo ra sức mạnh vật chất cho sự ổn định của chế

độ chính trị - xã hội ứng với điều kiện phát triển nhất định trong các thời kỳ lịch

sử

Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản là sự thống nhất của ba quá trình gắn bó chặt chẽ với nhau: tăng sức mạnh của các tổ chức độc quyền, tăng vai trò can thiệp của nhà nước vào kinh tế, kết hợp sức mạnh của độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước trong một cơ chế thống nhất và làm cho bộ máy nhà nước ngày càng phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền

2 Nguyên nhân hình thành độc quyền nhà nước

Do tích tụ và tập trung sản xuất cao: Tích tụ và tập trung vốn càng lớn thì tích

tụ và tập trung sản xuất càng cao, sinh ra những cơ cấu kinh tế to lớn đòi hỏi phải

có một sự điều tiết từ một trung tâm đối với sản xuất và phân phối

Sự phát triển của phân công lao động xã hội đã làm xuất hiện một số ngành mới

có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội, nhưng các tổ chức độc quyền

tư nhân không thể hoặc không muốn đầu tư, do vốn đầu tư lớn, thu hồi vốn chậm

và ít lợi nhuận, nhất là các ngành thụộc kết cấu hạ tầng như năng lượng, giao thông vận tải, giáo dục, nghiên cứu khoa học cơ bản, Vì vậy, nhà nước phải đứng ra đảm nhận phát triển các ngành đó, tạo điều kiện cho các tổ chức độc quyền tư nhân kinh doanh các ngành khác có lợi hơn

Sự gia tăng phân hóa xã hội: Sự thống trị của độc quyền đã làm gia tăng sự phân hóa giàu nghèo, làm sâu sắc thêm sự mâu thuẫn giai cấp trong xã hội Trong

điều kiện như vậy đòi hỏi “nhà nước phải có những chính sách xã hội để xoa dịu những mâu thuẫn xã hội”, như các chính sách trợ cấp thất nghiệp, điều tiết thu nhập quốc dân, phát triển phúc lợi xã hội, → Nhà nước phải đại biểu cho toàn

xã hội về quản lý sản xuất

Sự kết hợp giữa các nhà nước tư sản để điều tiết quan hệ chính trị, kinh tế quốc tế: Cùng với xu hướng quốc tế hoá đời sống kinh tế, sự bành trướng của các liên minh độc quyền quốc tế vấp phải những hàng rào quốc gia dân tộc và xung đột lợi ích với các đối thủ trên thị trường thế giới Tình hình đó đòi hỏi phải có sự điều tiết các quan hệ chính trị và kinh tế quốc tế, trong đó không thể thiếu vai trò của nhà nước

3 Bản chất của độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản

Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản hình thành nhằm phục vụ lợi ích của các tổ chức độc quyền tư nhân và tiếp tục duy trì, phát triển chủ nghĩa tư bản

→ Nhà nước phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền

Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản là sự thống nhất của ba quá trình gắn bó chặt chẽ với nhau: tăng sức mạnh của các tổ chức độc quyền, tăng vai trò can thiệp của nhà nước vào kinh tế, kết hợp sức mạnh của độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước trong một cơ chế thống nhất và làm cho bộ máy nhà nước ngày càng phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền → Bảo vệ lợi ích của tư bản độc quyền

Trong cơ cấu của độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản, “nhà nước đã trở thành một tập thể tư bản khổng lồ” Nhà nước cũng là chủ sở hữu những doanh nghiệp, là nhà tư bản tập thể, và nhà nước ấy càng chuyển nhiều lực lượng sản xuất thành tài sản của nó bao nhiêu thì nó lại càng biến thành nhà tư bản tập thể thực sự bấy nhiêu

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là một quan hộ kinh tế - chính trị - xã hội chức không phải một chính sách trong giai đoạn độc quyền chủ nghĩa tư bản

4 Đặc điểm độc quyền nhà nước

a) Sự kết hợp về nhân sự giữa tổ chức độc quyền và nhà nước

Sự kết hợp về nhân sự được thực hiện thông qua các đảng phái Chính các đảng phái này đã tạo cho tư bản độc quyền một cơ sở xã hội để thực hiện sự thống trị

và trực tiếp xây dựng đội ngũ công chức cho bộ máy nhà nước Đứng đằng sau các đảng phái này là một lực lượng có quyền lực rất hùng hậu, đó chính là các Hội chủ xí nghiệp Các Hội chủ này hoạt động thông qua các đảng phái của giai cấp

tư sản, cung cấp kinh phí cho các đảng, quyết định về mặt nhân sự và đường lối chính trị, kinh tế của các đảng, tham gia vào việc thành lập bộ máy nhà nước ở các cấp Thông qua các Hội chủ, một mặt các đại biểu của các tổ chức độc quyền tham gia vào bộ máy nhà nước với những cương vị khác nhau; mặt khác, các quan chức và nhân viên chính phủ được “cài cắm” vào ban quản trị của các tổ chức độc quyền, giữ những chức vụ trọng yếu chính thức hoặc danh dự hoặc trở thành những người đỡ đầu cho các tổ chức độc quyền Sự thâm nhập lẫn nhau này (còn gọi là sự kết hợp) đã tạo ra những biểu hiện mới trong mối quan hệ giữa các tổ chức độc quyền và cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương

b) Sự hình thành, phát triển của sở hữu nhà nước

Sở hữu độc quyền nhà nước là sở hữu tập thể của giai cấp tư sản, của tư bản độc quyền có nhiệm vụ ủng hộ và phục vụ lợi ích của tư bản độc quyền nhằm duy trì sự tồn tại, phát triển của chủ nghĩa tư bản Sở hữu nhà nước bao gồm: những động sản và bất động sản cần cho hoạt động của bộ máy nhà nước, những doanh nghiệp nhà nước trong công nghiệp và trong các lĩnh vực kết cấu hạ tầng kinh tế

xã hội như: giao thông vận tải, giáo dục, y tế, bảo hiểm xã hội,

Sở hữu nhà nước thực hiện được các chức năng cơ bản sau:

Thứ nhất, mở rộng sản xuất tư bản chủ nghĩa, bảo đảm địa bàn rộng lớn cho

sự phát triển của chủ nghĩa tư bản

Thứ hai, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho việc di chuyển tư bản của các tổ chức độc quyền đầu tư vào các ngành sản xuất kinh doanh khác nhau, chuyển từ những ngành ít lãi sang những ngành kinh doanh có hiệu quả hơn một cách dễ dàng, thuận lợi

Thứ ba, làm chỗ dựa cho sự điều tiết kinh tế tư bản chủ nghĩa theo những chương trình nhất định

Cùng với sự phát triển của sở hữu nhà nước thì thị trường nhà nước cũng hình thành và phát triển Sự hình thành thị trường nhà nước thể hiện ở việc nhà nước chủ động mở rộng thị trường trong nước bằng việc bao mua sản phẩm hoặc mua, đặt hàng của các doanh nghiệp độc quyền thông qua những hợp đồng được ký kết Các hợp đồng này đảm bảo cho các độc quyền tư nhân kiếm được một khối lượng lợi nhuận lớn và ổn định, vì tỷ suất lợi nhuận của việc sản xuất các loại hàng hoá

đó cao hơn hẳn tỷ suất lợi nhuận thông thường

5 Biểu hiện mới của tư bản độc quyền nhà nước

a) Biểu hiện mới trong cơ chế quan hệ nhân sự

Do sự phát triển của trình độ dân trí và quy luật cạnh tranh trong xã hội tư bản dẫn đến những thay đổi về quan hệ nhân sự trong bộ máy chính quyền nhà nước như sau:

- Thể chế đa nguyên trong phân chia quyền lực nhà nước trở thành phổ biến

- Trong nhiều trường hợp, trọng tâm quyền lực nhà nước thuộc về một thế lực trung dung có vị thế cân bằng giữa các thế lực đối nghịch nhau

b) Biểu hiện mới về sở hữu nhà nước

- Ngân sách nhà nước: Việc chi tiêu ngân sách nhà nước được quy định trong luật ngân sách nhà nước làm cho giới hành pháp bị giới hạn, thậm chí bị quản lý chặt chẽ; Vấn đề chống lạm phát, chống thất nghiệp được ưu tiên; Dự trữ quốc gia thành nguồn vốn chỉ sử dụng trong những tình huống đặc biệt; Cổ phần của nhà nước trong các ngân hàng và các công ty lớn trở thành phổ biến

Nhà nước tư sản hiện đại là nhân tố quyết định sự ổn định kinh tế vĩ mô thông qua thu – chi ngân sách, kiểm soát lãi suất, trợ cấp và trợ giá, kiểm soát tỷ giá hối đoái, mua sắm công… Trong những điều kiện nhất định, ngân sách nhà nước còn được dùng để cứu những tập đoàn lớn khỏi nguy cơ phá sản

Tại một số nước, định hướng ưu tiên cho các vấn đề xã hội trong chi tiêu ngân sách nhà nước được luật pháp hóa Trong số đó có phần chi cho các hoạt động bảo vệ môi trường, an sinh xã hội Nhờ đó, ở những nước phát triển có môi trường xanh và sạch hơn… Nhưng đó không phải là sự thức tỉnh của giai cấp tư sản, mà

thực ra chỉ là thành quả của cuộc đấu tranh bền bỉ nhiều năm của nhân dân tiến

bộ ở những nơi đó mà thôi

- Vai trò đầu tư của nhà nước: Nhà nước đầu tư trong nghiên cứu khoa học cơ bản, trong xây dựng kết cấu hạ tầng, trong giải quyết các nhủ cầu mang tính xã hội ngày càng tăng…, nhà nước tạo nên những cơ sở vật chất, gánh chịu những rủi ro lớn để các công ty tư nhân tập trung vào các lĩnh vực có lợi nhuận hấp dẫn Nhờ lợi thế vượt trội của mình về tiềm lực khi tham gia đấu thầu các dự án đầu

tư bằng ngân sách nhà nước mà các tập đoàn độc quyền thường thu được lợi nhuận khổng lồ khi thực hiện các đơn đặt hàng trong các dự án đầu tư của nhà nước

c) Biểu hiện mới trong vai trò điều tiết kinh tế

- Các chính phủ, nghị viện tư sản hiện đại được tổ chức như một công ty cổ phần tư bản chủ nghĩa “Đa nguyên tư sản” được sử dụng để làm dịu đi làn sóng đấu tranh của các tầng lớp nhân dân tiến bộ Sự tham gia của các đảng đối lập chỉ được chấp nhận ở mức độ chưa đe dọa quyền lực của giai cấp tư sản độc quyền

- Viện trợ ưu đãi từ nguồn lực nhà nước có xu hướng gia tăng Viện trợ cho nước ngoài của chính phủ trở thành một bộ phận điều tiết kinh tế trong nước, đó

có thể là phương án cứu nguy cho hàng hóa tồn đọng, công nghệ lỗi thời hoặc thị giá cổ phiếu sụt giảm… Điều này lý giải cho việc trong các dự án song phương, nước tiếp nhận chỉ được một phần ít ỏi ngoại tệ, còn đa phần là hàng hóa, công nghệ, chuyên gia của nước cung cấp Vì thế, được chỉ định thực hiện những dự án này là một cơ hội lớn cho các tập đoàn độc quyền

II Nền kinh tế Việt Nam hiện nay

1 Thực trạng nền kinh tế thị trường của Việt Nam hiện nay

Sau rất nhiều thăng trầm trong lịch sử, đến nay có thể khẳng định rằng nền kinh tế Việt Nam là một nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa đang phát triển Tuy nhiên còn phụ thuộc lớn vào nông nghiệp, du lịch, xuất khẩu thô các nguồn

tư vốn của nước ngoài

Hiện nay, Nhà nước vẫn thực hiện việc điều chỉnh giá cả kiểu hành chính với một số mặt hàng thiết yếu như yêu cầu các công ty, doanh nghiệp điều chỉnh mức

đầu tư, giá cả xăng dầu, kiểm soát nguyên vật liệu xây dựng như sắt, thép, xi măng,

Năm 2021 là năm đầu tiên triển khai việc nghiên cứu, học tập, quán triệt và tổ chức thực hiện Nghị quyết Đại hội toàn quốc lần thứ XIII của Đảng trong bối cảnh tình hình trong nước và thế giới có những diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó lường, nhất là phải chịu ảnh hưởng nặng nề bởi đại dịch COVID-19 với những biến chủng mới Kinh tế thế giới phục hồi nhưng không đồng đều, chưa bền vững; lạm phát tăng nhanh; thị trường tài chính, tiền tệ biến động mạnh, tiềm ẩn nhiều rủi ro Ở trong nước, bên cạnh những thuận lợi, đất nước ta cũng phải chống đỡ với khó khăn, thách thức rất lớn do đợt dịch COVID-19 lần thứ tư với biến chủng Delta có tốc độ lây lan nhanh, nguy hiểm hơn, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ, tính mạng của người dân và các mặt của đời sống kinh tế-xã hội nước

ta

Trong bối cảnh khó khăn chồng chất khó khăn đó, Chính phủ, chính quyền các địa phương và toàn hệ thống chính trị đã cùng với toàn Đảng, toàn dân, toàn quân

ta nỗ lực phấn đấu, hoàn thành ở mức cao nhất các mục tiêu, nhiệm vụ đã đề ra, đạt được nhiều kết quả quan trọng, khá toàn diện trên các lĩnh vực Đáng chú ý là Việt Nam đã ứng phó, kiềm chế, kiểm soát được dịch bệnh, từng bước chuyển sang trạng thái "Thích ứng an toàn, linh hoạt, kiểm soát hiệu quả dịch COVID-19."

Đợt dịch thứ tư bùng phát ở những địa bàn đông dân cư đã dẫn đến sự quá tải cục bộ hệ thống y tế ở thời điểm vaccine khan hiếm và chưa có thuốc đặc trị Chúng ta đã chứng kiến nhiều mất mát, đau thương ở đợt bùng dịch này nhưng dưới sự lãnh đạo sát sao, đúng đắn của Đảng, sự quản lý, điều hành ráo riết, cụ thể của Nhà nước, toàn hệ thống chính trị và đồng bào, chiến sỹ cả nước ta đã vào cuộc một cách đồng bộ, quyết liệt trong phòng, chống dịch; hạn chế tối đa thiệt hại và kiềm chế được dịch bệnh; tích cực thực hiện các chính sách an sinh xã hội

và hỗ trợ người dân, doanh nghiệp gặp khó khăn

Quan trọng hơn cả là Việt Nam đã nỗ lực duy trì, phục hồi và thúc đẩy phát triển kinh tế với nhiều điểm sáng tích cực Nền kinh tế nước ta tiếp tục được đánh

giá là nền kinh tế phát triển ổn định, có sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài Mặc dù tăng trưởng kinh tế quý 3 âm 6% do đợt bùng phát dịch lần thứ tư, nhưng sang quý 4 đã đạt mức tăng 5,22%, cao hơn cùng kỳ năm 2020 (4,61%),

và cả năm ước tăng 2,58% Thu ngân sách nhà nước vẫn tăng 16,4%, cao hơn mức tăng 11,3% của năm 2020 Tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa năm 2021 đạt mức kỷ lục 668,5 tỷ USD, tăng 22,6% so với năm 2020 (đưa Việt Nam trở thành 1 trong 20 nước có nền kinh tế đứng đầu thế giới về thương mại); cán cân thương mại duy trì xuất siêu năm thứ 6 liên tiếp, đạt khoảng 4 tỷ USD Thị trường tiền tệ, tín dụng, tỉ giá ổn định; mặt bằng lãi suất bình quân giảm; dự trữ ngoại hối tiếp tục được củng cố, tăng trên 10% Tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội tương đương 34,4% GDP, tăng 1,2% so với năm 2020 Nông nghiệp tiếp tục giữ được vai trò là trụ đỡ của nền kinh tế, bảo đảm an ninh lương thực quốc gia; xuất khẩu nông sản đạt 48,6 tỷ USD Một số tổ chức tín dụng yếu kém, dự án, doanh nghiệp chậm tiến độ, kém hiệu quả, thua lỗ, kéo dài đang từng bước được xử lý Đã khởi công xây dựng một số công trình, dự án đường bộ cao tốc; tiếp tục đẩy mạnh triển khai nhiều dự án kết cấu hạ tầng quan trọng quốc gia

Một tín hiệu lạc quan nữa là trong khó khăn, chúng ta vẫn tiếp tục quan tâm phát triển các lĩnh vực văn hóa, xã hội Hội nghị Văn hóa toàn quốc được tổ chức rất thành công, đã đề ra nhiều nhiệm vụ, giải pháp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc được dư luận rộng rãi trong cả nước hoan nghênh và đồng tình, ủng hộ Các cơ chế, chính sách nhằm hỗ trợ người dân, doanh nghiệp bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh đã được triển khai đồng bộ, có hiệu quả thiết thực, góp phần tích cực tiếp tục bảo đảm an sinh xã hội và đời sống nhân dân

Đặc biệt, quốc phòng, an ninh tiếp tục được củng cố, tăng cường, nâng cao hiệu quả; chủ quyền quốc gia, môi trường hòa bình, ổn định tiếp tục được giữ vững, tạo thuận lợi cho phát triển đất nước Trật tự, an toàn xã hội được bảo đảm

Xử lý linh hoạt, hiệu quả và phù hợp các tình huống phức tạp trên biển và tuyến biên giới Tăng cường các biện pháp bảo đảm an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội; tập trung trấn áp các loại tội phạm; bảo đảm an ninh, an toàn các sự kiện