Phân tích quan điểm của triết học mác – lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên hiện nay

giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”.1 Trong định nghĩa trên bao gồm các nội dung cơ bản:  Vật chất là thực tại khách q

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

- - 

BÀI TẬP LỚN

Môn: Triết học Mác – Lênin

Đề tài: Phân tích quan điểm của triết học Mác – Lênin về mối quan hệ biện

chứng giữa vật chất và ý thức Liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan

hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên hiện nay

GVHD: TS Nguyễn Thị Lê Thư

Họ Tên: Trần Thị Huyền Trang

Mã SV: 11218709 Lớp: LLNL1105 (221)_13

HÀ NỘI - 2022

MỤC LỤC

Lời mở đầu………4

A, Vật chất và ý thức

I, Vật chất

1.1, Khái niệm……….… 5

1.2, Phương thức tồn tại của vật chất………

….5

1.3, Hình thức tồn tại của vật chất……… 5

chất……… 5

Vận động và đứng im của vật chất………

6

Vật chất vận động trong không gian và thời gian………6

1.4, Ví dụ về vật chất……… 7

II, Ý thức

2.1, Nguồn gốc của ý thức……… 7

thức……… 7

2.3, Kết cấu của ý thức……… 8

thức……….8

B, Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Liên hệ

I, Phân tích quan điểm của Triết học Mac – Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

1.1, Vật chất quyết định ý thức……… 9

Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức………

9

Thứ hai, vật chất quyết định nội dung của ý thức……….9

Thứ ba, vật chất quyết định bản chất của ý thức……….10

Ví dụ cho khía cạnh thứ hai và thứ ba……….10

Thứ tư, vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức……….10

chung……….11

1.2, Ý thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất……… 11

Thứ nhất, tính độc lập tương đối của ý thức………

11

Thứ hai, sự tác động của ý thức đối với vật chất phải thông qua hoạt động thực tiễn của con người……… 11 Thứ ba, vai trò của ý thức thể hiện ở chỗ nó chỉ đạo hoạt động, hành động

người………12 Thứ tư, xã hội càng phát triển thì vai trò của ý thức ngày càng to lớn…… 13

II, Ý nghĩa phương pháp luận………

13

III, Liên hệ và đánh giá

3.1, Sự cần thiết của áp dụng phương pháp luận biện chứng trong đời sống……….14

3.2, Vận dụng phương pháp luận biện chứng… ……….14

Trong lựa chọn ngành học, định hướng nghề nghiệp……….14

yêu……… 15

3.3, Ví dụ cụ thể về bản thân………16

Tài liệu tham khảo……….……… 17

Lời mở đầu

Từ khi con người bắt đầu xuất hiện trên trái đất, tiếp đó ý thức cùng tư duy con người xuất hiện và dần phát triển, cho đến hiện nay khi xã hội – nền văn minh loài người đã đạt đến bước đỉnh cao, trải qua cả trăm nghìn năm lịch sử Cùng với

đó triết học đã dần được hình thành từ rất sớm và phát triển cùng biến đổi gắn liền với quá trình phát triển và thay đổi của con người Trong mỗi một giai đoạn lịch sử, lại có những tư tưởng, đảng phái triết học khác nhau ra đời rồi lụi tàn, những lý luận, tư tưởng triết học đó có đúng cũng có sai, nhưng nhìn chung chính là xoay quanh những quy luật, bản chất chung nhất của thế giới và sự vận động thế giới, cho đến những năm 40 của thế kỷ XIX, Triết học Mac – Lênin ra đời và đưa đến những quan điểm, lý luận khái quát và đầy đủ nhất về các vấn đề của triết học Cho

dù là các vấn đề cùng bản chất, quy luật phát triển từ thời kì đầu của loài người đến thế giới hiện đại bây giờ đều không thế tránh ra khỏi những tư tưởng cùng quy luật của Triết học Mac – Lênin Thế giới xung quanh có vô vàn sự vật và hiện tượng phong phú và đa dạng Nhưng dù phong phú và đa dạng đến đâu thì cũng quy về hai lĩnh vực: vật chất và ý thức cùng mối quan hệ giữa chúng Đây cũng là vấn đề

cơ bản nhất của mọi triết học, cho dù là các đảng phái trước Mac – Lênin cho đến Triết học của Mac – Lênin Với mong muốn tìm hiểu thêm về vấn đề này, tôi đã chọn đề tài: “Phân tích mối quan hệ giữa vật chất và ý thức liên hệ vào đời sống sinh viên hiện nay.” Mà trước hết, ta sẽ tìm hiểu về vật chất và ý thức để có thể hiểu hơn về mối quan hệ giữa chúng

A, Vật chất và ý thức

I, Vật chất

1.1, Khái niệm

V.I Lênin đã đưa ra định nghĩa về vật chất như sau: “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm

giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”.(1)

Trong định nghĩa trên bao gồm các nội dung cơ bản:

 Vật chất là thực tại khách quan – cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức

và không lệ thuộc vào ý thức

 Vật chất là cái mà khi tác động vào các giác quan con người thì đem lại cho con người cảm giác

 Vật chất là cái mà ý thức chẳng qua chỉ là sự phản ánh của nó

1.2, Phương thức tồn tại của vật chất

Phương thức tồn tại của vật chất là vận động, trong đó:

 Vận động là mọi sự biến đổi nói chung

 Vận động là một thuộc tính cố hữu của vật chất, không thể có vật chất không vận động và cũng không thể có vận động tồn tại bên ngoài vật chất Nguồn gốc của vận động là ở chính bên trong sự vật (là mâu thuẫn nội tại của chính sự vật)

1.3, Hình thức tồn tại của vật chất

Hình thức vận động của vật chất rất đa dạng, được biểu hiện ra với các quy

mô, trình độ và tính chất hết sức khác nhau, việc khám phá và phân chia chúng gắn liền với sự phát triển nhận thức của con người, được chia thành 5 hình thức cơ bản:

(1) V I Lênin (1980), Toàn tập, t 18, Sđd Tr 151.

 Cơ học: Sự dịch chuyển vị trí trong không gian

 Vật lý: Sự vận động của các phân tử và các hạt cơ bản

 Hóa học: Sự tương tác, hòa hợp và phân giải các chất

 Sinh học: Quá trình liên quan đến sự sống (đồng hóa, dị hóa, trao đổi chất,…)

 Xã hội: Sự tương tác, quá trình vận động, phát triển của lịch sử nhân loại Vận động xã hội là hình thức vận động đặc trưng cho con người

Vận động và đứng im của vật chất

+) Sự vận động không ngừng của vật chất không những không loại trừ mà trái lại còn bao hàm trong đó sự im lặng tương đối

+) Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, đứng im chỉ có tính tạm thời, chỉ xảy ra trong một mối quan hệ, trong một hình thức vận động nào đó Hơn nữa đứng im chỉ là sự biểu hiện của một trạng thái vận động – vận động trong thăng bằng, trong sự ổn định tương đối Nói tóm lại, đứng im chỉ là tương đối, vận động mới là tuyệt đối

Vật chất vận động trong không gian và thời gian

V I Lênin viết “Trong thế giới không có gì ngoài vật chất đang vận động và vật chất đang vận động không thể vận động ở đâu ngoài không gian và thời gian”.(2)

hay Duy vật biện chứng xem không gian và thời gian là hình thức tồn tại của vật chất vận động, trong đó:

 Không gian là xét về mặt quảng tính, sự cùng tồn tại, trật tự, kết cấu và

sự tác động lẫn nhau Gồm có không gian trong tự nhiên (mối liên hệ

về vị trí) và không gian trong xa hội (mối liên hệ giữa người với người, người với vật)

 Thời gian là xét về độ dài diễn biến, sự kế tiếp của các quá trình, giai đoạn phát triển của sự vật, hiện tượng

(2) V I Lênin (1980), Toàn tập, t 18, Sđd Tr 209.

1.4, Ví dụ về vật chất

Con người, con vật, cây cối, tài nguyên thiên nhiên, hay vật chất nhân tạo như phương tiện giao thông, vật dụng gia đình, nhà cửa,… đều là ví dụ về vật chất

II, Ý thức

2.1, Nguồn gốc của ý thức

Quan điểm của duy vật biện chứng về ý thức: “Ý niệm chẳng qua chỉ là vật chất được đem truyền vào trong đầu óc con người và được cải biến đi ở trong đó”.(3)

Ý thức gồm có nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội

 Tự nhiên: ý thức xuất phát từ sự hình thành bộ não con người, hình thành dưới sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau như hoàn cảnh, giáo dục,… Nói chung nguồn gốc là bộ não người với thuộc tính phản ánh và tất cả sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan

 Xã hội: là hành vi lao động, hành vi ứng xử cùng ngôn ngữ của con người Lao động tác động đến ý thức con người cần phải làm gì và làm như thế nào, có ảnh hưởng lớn đến việc hình thành suy nghĩ con người Hành vi ứng xử giữa người với người là yếu tố tác động sâu sắc đến việc hình thành, thay đổi ý thức Ngôn ngữ là tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức, không có ngôn ngữ sinh ra, ý thức cũng sẽ không tồn tại

Nguồn gốc xã hội quyết định sự hình thành của ý thức, thông qua lao động cải tạo thế giới khách quan, con người ngày càng nhận thức sâu sắc về thế giới

2.2, Bản chất của ý thức

Theo chủ nghĩa duy vật biện chứng, bản chất của ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào đầu óc con người một cách năng động, sáng tạo

(3) C.Mác và Ph.Ăngghen (1993), Toàn tập, t 23, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội tr 35.

Vật chất là hiện thực khách quan, còn ý thức là hiện thực chủ quan phản ánh của thế giới khách quan Sự phản ánh đó là năng động và sáng tạo vì nó phải thay đổi để đáp ứng nhu cầu thực tiễn ngày càng nâng cao của con người và là sản phẩm của thực tiễn xã hội, mang tính xã hội

Từ nguồn gốc và bản chất cho thấy: ý thức là hình thức phản ánh cao nhất riêng có của óc người về hiện thực khách quan trên cơ sở thực tiễn xã hội – lịch sử

2.3, Kết cấu của ý thức

Ý thức có hai cách phân chia, khi xem xét về ý thức với các yếu tố hợp thành, xét theo các lớp cấu trúc của ý thức, thì ý thức gồm có

 Tri thức (hiểu biết nhất định của ta về sự vật, hiện tượng) là nhân tố cơ bản, cốt lõi nhất, mang tính quyết định và là phương thức tồn tại của ý thức

 Tình cảm (là những rung động biểu thị thái độ với sự vật, hiện tượng)

là một trong những động lực quan trọng của hoạt động con người

 Ý chí (khả năng phát huy những năng lực của bản thân)

Khi xem xét ý thức theo chiều sâu của thế giới nội tâm con người, ý thức được phân chia theo các cấp độ: Tự ý thức, tiềm thức và vô thức

2.4, Ví dụ về ý thức

Khi con người tham gia lao động sản xuất, đã ngày càng ý thức được việc tăng năng suất lao động mà lại giảm bớt khó khăn cho người lao động, và từ đó phát minh, cải tạo cùng thay đổi ngày càng nhiều trong công cuộc lao động, sản xuất

Sự ý thức của con người về bản thể bên ngoài và tâm hồn bên trong cùng việc đi vào sâu hơn những khía cạnh về tâm hồn, tâm lý con người

Sự phản ánh hiện thực khách quan, sự vật, con vật cùng hiện tượng trong thế giới vật chất sau đó cải biến sáng tạo thành những câu chuyện tưởng tượng, thần thoại hay cổ tích và lưu truyền qua nhiều đời

B, Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Liên hệ

I, Phân tích quan điểm của Triết học Mac – Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức.

Mối quan hệ vật chất và ý thức là “Vấn đề cơ bản của mọi triết học, đặc biệt

là của triết học hiện đại” Theo quan điểm Triết học Mac – Lênin, vật chất và ý(4)

thức có mối quan hệ biện chứng, trong đó xét đến cùng vật chất quyết định ý thức, còn ý thức tác động tích cực trở lại vật chất

1.1, Vật chất quyết định ý thức

Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức

Vì ý thức xuất hiện gắn liền với sự xuất hiện của con người, mà con người là kết quả của cả một quá trình tiến hóa cùng phát triển của tự nhiên, của thế giới vật chất, hay con người là do thế giới vật chất sinh ra

Vật chất là tính thứ nhất, tồn tại khách quan, độc lập với ý thức; ý thức là tính thứ hai, tồn tại phụ thuộc vào sự phản ánh hiện thực khách quan của bộ não con người – dạng vật chất có tổ chức cao nhất

Do đó, phải có sự vận động của thế giới vật chất trong tự nhiên cũng như trong xã hội thì mới có sự ra đời của ý thức

Thứ hai, vật chất quyết định nội dung của ý thức

Ý thức là kết quả của sự phản ánh hiện thực khách quan vào đầu óc con người, hay nói cách khác, có thế giới hiện thực vận động, phát triển theo những quy luật khách quan của nó, được phản ánh vào ý thức thì mới có nội dung của ý thức Khi thế giới khách quan thay đổi, nội dung ý thức cũng biến đổi theo

Sự phát triển của hoạt động thực tiễn cả về bề rộng và chiều sâu là động lực mạnh mẽ nhất quyết định tính phong phú và độ sâu sắc nội dung của ý thức con người

(4) C.Mac và Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, t 21, Nxb CTQG, Hà Nội tr 403.

Thứ ba, vật chất quyết định bản chất của ý thức

Phản ánh và sáng tạo là hai thuộc tính không thể tách rời trong bản chất của

ý thức, thế giới vật chất được phản ánh vào bộ não người và được sáng tạo, cải biến

trong đó Vì vậy chính thực tiễn, thế giới vật chất là cơ sở để hình thành bản chất của ý thức

* Ví dụ cho khía cạnh thứ hai và thứ ba:

VD1)Khi ta gặp một người nào đó lần đầu tiên, ta sẽ ghi nhớ những đặc điểm

về ngoại hình cũng như tính cách của người đó, đây là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ não người; rất lâu sau gặp lại người đó có những thay đổi về cả vẻ ngoài và bên trong, khi đó những “nội dung của ý thức” mà trước đó ta nhận thấy

về người đó cũng sẽ thay đổi theo

VD2)Những tưởng tượng hay câu truyện thần thoại của con người xuất phát

từ việc những đặc điểm về con vật, sự vật hay những hiện tượng tự nhiên được phản ánh vào bộ não người rồi từ đó con người cải biến và sáng tạo thành những điều không có thật trong thế giới vật chất

Thứ tư, vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức

Mọi sự tồn tại, phát triển của ý thức đều gắn liền với quá trình biến đổi của vật chất Vật chất thay đổi thì sớm hay muộn ý thức cũng phải thay đổi theo Thế giới vật chất luôn vận động do đó con người cũng phát triển từ đó ý thức, tư duy con người cũng phát triển theo cả về nội dung lẫn hình thức phản ánh của nó

Điển hình: trong xã hội nguyên thủy, con người sống theo bầy đàn và phụ thuộc vào tự nhiên thì ý thức và tư duy cũng đơn sơ; xã hội và sản xuất ngày càng phát triển, ý thức con người cũng ngày càng mở rộng, con người không chỉ ý thức được hiện tại mà còn cả quá khứ và dự kiến được cả tương lai, cùng với đó là biết xây dựng, sản xuất dần không phụ thuộc quá nhiều vào tự nhiên và dự đoán được

cả tự nhiên như thời tiết, thiên tai; khi xã hội xuất hiện chế độ tư hữu, ý thức chính trị, pháp luật cũng dần thay thế cho ý thức quần cư, cộng đồng thời nguyên thủy

Ngoài ra, vật chất còn là điều kiện, chất liệu hiện thực hóa ý thức, không có

vật chất, ý thức sẽ không thể được hiện thực hóa hay thể hiện ra ngoài, ví dụ: các họa sĩ, nhà văn hay kiến trúc sư cần giấy bút, công cụ,… để thể hiện ý tưởng của mình

Trong đời sống xã hội, vật chất quyết định ý thức được thể hiện ở vai trò của kinh tế đối với chính trị, đời sống vật chất đối với đời sống tinh thần, tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội

Ví dụ chung cho “vật chất quyết định ý thức”

VD1) Bộ não con người là vật chất, khi bộ não bị tổn thương thì ý thức con người cũng bị ảnh hưởng

VD2) Trong tháp nhu cầu Maslow, những nhu cầu về ăn uống, thỏa mãn về thế giới vật chất phải được đáp ứng trước con người mới hướng đến những nhu cầu

về mặt tinh thần, và điều kiện để thực hiện phần lớn những nhu cầu đó cũng là vật chất

VD3) Hay như đã trình bày ở trên, cùng sự phát triển của xã hội, ý thức con người về sự phân chia giai cấp trong xã hội từ thời sản xuất mới xuất hiện cho đến thời hiện đại đều phụ thuộc rất nhiều vào kinh tế, vật chất thực tế

Vật chất và ý thức là hai hiện tượng đối lập nhau về bản chất, nhưng về mặt nhận thức luận, sự đối lập đó chỉ là tương đối, điều này được thể hiện qua mối quan

hệ giữa vật chất đặc biệt – bộ óc người và thuộc tính của chính nó

1.2, Ý thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất

Thứ nhất, tính độc lập tương đối của ý thức thể hiện ở chỗ ý thức là sự phản

ánh thế giới vật chất vào đầu óc con người nhưng khi ra đời rồi ý thức lại có quy luật vận động, phát triển riêng không phụ thuộc máy móc vào vật chất và có tác động trở lại thế giới vật chất

Thứ hai, sự tác động của ý thức đối với vật chất phải thông qua hoạt động thực tiễn của con người Nhờ các hoạt động thực tiễn, ý thức có thể làm biến đổi

những điều kiện, hoàn cảnh của vật chất Con người dựa trên những tri thức về thế giới khách quan mà đề ra những mục tiêu, phương hướng cùng biện pháp và cả ý chí quyết tâm để hoàn thành mục tiêu, tri thức cùng ý chí đó quyết định chính đến

sự thành bại của hành động