TỪ QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ HỢP VỚI TRÌNH độ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT, LÀM RÕ VAI TRÒ NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG CUỘC CÁCH mạng 4 0

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN KHOA NGOẠI NGỮ KINH TẾ Giảng viên hướng dẫn : TS.NGHIÊM THỊ CHÂU GIANG ĐỀ TÀI: TỪ QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ HỢP VỚI TRÌNH ĐỘ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

KHOA NGOẠI NGỮ KINH TẾ

Giảng viên hướng dẫn : TS.NGHIÊM THỊ CHÂU GIANG

ĐỀ TÀI: TỪ QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ HỢP VỚI TRÌNH ĐỘ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT, LÀM RÕ VAI TRÒ NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG CUỘC CÁCH

MẠNG 4.0

Hà Nội, tháng 5 năm 2022

MỤC LỤC

I, QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ HỢP VỚI LỰC LƯỢNG SẢN

XUẤT 3

1.1 Các khái niệm cơ bản 3

a) Lực lượng sản xuất 3

b) Quan hệ sản xuất 5

1.2 Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lưc lượng sản xuất 6

Vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đối với quan hệ sản xuất: 7

Sự tác động trở lại của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất: 8

II, VAI TRÒ CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 10

2.1 Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 10

a) Tổng quan 10

b) Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 11

2.2 Vai trò của người lao động trong cách mạng công nghiệp 4.0 16

2.3 Lao động Việt Nam trong cách mạng công nghiệp 4.0 18

III, KẾT LUẬN 19

I, QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ HỢP VỚI LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT

1.1 Các khái niệm cơ bản

a) Lực lượng sản xuất

Lực lượng sản xuất là sự kết hợp giữa người lao động với tư liệu sảnxuất, tạo ra sức sản xuất và năng lực thực tiễn làm biến đổi các đối tượngvật chất của thế giới tự nhiên theo nhu cầu nhất định của con người và xãhội Về cấu trúc, lực lượng sản xuất được xem xét trên cả hai mặt, đó làmặt kinh tế - kỹ thuật (tư liệu sản xuất) và mặt kinh tế - xã hội (người laođộng) Đây là sự thể hiện năng lực thực tiễn cơ bản nhất – năng lực hoạtđộng sản xuất vật chất của con người

Người lao động là con người có tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng laođộng và năng lực sáng tạo nhất định trong quá trình sản xuất của xã hội.Người lao động là chủ thể sáng tạo, đồng thời là chủ thể tiêu dùng mọi cuacải vật chất xã hội Đây là nguồn lực cơ bản, vô tận và đặc biệt của sảnxuất

Tư liệu sản xuất là điều kiện vật chất cần thiết để tổ chức sản xuất,bao gồm tư liệu lao động và đối tượng lao động Đối tượng lao động lànhững yếu tố vật chất của sản xuất mà lao động con người dùng tư liệu sảnxuất tác động lên, nhằm biến đổi chúng sao cho phù hợp với mục đích sửdụng của con người Tư liệu lao động là những yếu tố vật chất của sảnxuất mà con người dựa vào đó để tác động lên đối tượng lao động nhằmbiến đổi đối tượng lao động thành sản phẩm đáp ứng yêu cầu sản xuất củacon người Tư liệu lao động gồm công cụ lao động và phương tiện laođộng Phương tiện lao động là những yếu tố vật chất của sản xuất, cùng

với công cụ lao động mà con người sử dụng để tác động lên đối tượng laođộng trong quá trình sản xuất vật chất Công cụ lao động là những phươngtiện vật chất mà con người trực tiếp sử dụng để tác động vào đối tượng laođộng nhằm biến đổi chúng và tạo ra của cải vật chất phục vụ nhu cầu cảcon người và xã hội Công cụ lao động giữ vai trò quyết định đến năngsuất lao động và chất lượng sản phẩm Ngày nay trong điều kiện cuộc cáchmạng 4.0, công cụ lao động được tin học hóa, tự động hóa và trí tuệ hóacàng có vai trò đặc biệt quan trọng Công cụ lao động là yếu tố động nhất,cách mạng nhất trong lực lượng sản xuất, là nguyên nhân sâu xa cảu mọibiến đổi kinh tế xã hội trong lịch sử, là thước đo trình độ tác động, cải biến

tự nhiên của con người và là tiêu chuẩn để phân biệt các thời đại kinh tếkhác nhau

Đặc trưng chủ yếu của lực lượng sản xuất là mối quan hệ giữangười lao động và công cụ lao động Trong lực lượng sản xuất, người laođộng là nhân tố hàng đầu giữ vai trò quyết định Sở dĩ như vậy là vì ngườilao động là chủ thể sáng tạo và sử dụng công cụ lao động Suy cho cùng,các tư liệu sản xuất chỉ là sản phẩm của lao động của con người, đồng thờigiá trị và hiệu quả thực tế của các tư liệu sản xuất phụ thuộc vào trình độ

sử dụng của người lao động Cùng với người lao động, công cụ lao động

là yếu tố cơ bản, quan trọng không thiếu được, đặc biệt, trình độ phát triểncủa công cụ lao động là một nhân tố quyết định năng suất lao động xã hội

Sự phát triển của lực lượng sản xuất là phát triển ở cả tính chất vàtrình độ Tính chất của lực lượng sản xuất nói lên tính chất cá nhân hoặctính chất xã hội hóa trong việc sử dụng tư liệu sản xuất Trình độ của lựclượng sản xuất được thể hiện ở trình độ công cụ lao động; trình độ tổ chứclao động xã hội; trình độ ứng dụng khoa học vào sản xuất; trình độ, kỹ

năng, kinh nghiệm của người lao động và đặc biệt là trình độ phân cônglao động xã hội Trong thực tế, tính chất và trình độ phát triển của lựclượng sản xuất là không tách rời nhau.

b) Quan hệ sản xuất

Quan hệ sản xuất là tổng hợp các quan hệ kinh tế - vật chất giữangười với người trong quá trình sản xuất Đây chính là mối quan hệ vậtchất quan trọng nhất – quan hệ kinh tế trong các mối quan hệ vật chất giữangười với người Quá trình sản xuất vật chất chính là tổng thể các yếu tốtrong một trong một quá trình thống nhất, gồm sản xuất, phân phối, traođổi và tiêu dùng của cải vật chất Quan hệ sản xuất bao gồm: quan hệ về

sở hữu đối với tư liệu sản xuất, quan hệ trong tổ chức quản lý và trao đổihoạt động với nhau, quan hệ về phân phối sản phẩm lao động

Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất: là quan hệ giữa tập đoàn người

trong việc chiếm hữu, sử dụng các tư liệu sản xuất xã hội Đây là quan hệquy định địa vị kinh tế - xã hội của các tập đoàn trong sản xuất, từ đóquyết định quan hệ của quản lý và phân phối Quan hệ sở hữu tư liệu sảnxuất là quan hệ xuất phát, cơ bản, trung tâm của quan hệ sản xuất, luôn cóvai trò quyết định các quan hệ khác Bởi vì, lực lượng xã hội nào nắmphương tiện vật chất chủ yếu của quá trình sản xuất sẽ quyết định việcquản lý quá trình sản xuất và phân phối sản phẩm

Quan hệ về tổ chức quản lý sản xuất: là quan hệ giữa các tập đoàn

người trong việc tổ chức sản xuất và phân công lao động Quan hệ này cóvai trò quyết định trực tiếp đến quy mô, tốc độ, hiệu quả của nền sản xuất;

có khả năng đẩy nhanh hoặc kìm hãm sự phát triển của nền sản xuất xã

hội Ngày nay, khoa học tổ chức quản lý hiện đại có tầm quan trọng đặcbiệt trong nâng cao hiệu quả quá trình sản xuất.

Quan hệ về phân phối sản phẩm lao động: là quan hệ giữa các tập

đoàn người trong việc phân phối sản phẩm lao động xã hội, nói lên cáchthức và quy mô của cải vật chất mà các tập đoàn người được hưởng Quan

hệ này có vai trò đặc biệt quan trọng, kích thích trực tiếp lợi ích conngười, là “chất xúc tác” kinh tế thúc đẩy tốc độ, nhịp điệu sản xuất, làmnăng động hóa toàn bộ đời sống kinh tế xã hội Hoặc ngược lại, nó có thểlàm trì trệ, kìm hãm quá trình sản xuất

Các mặt trong quan hệ sản xuất có mối quan hệ hữu cơ, tác độngqua lại, chi phối ảnh hưởng lẫn nhau Trong đó quan hệ về sở hữu tư liệusản xuất giữ vai trò quyết định bản chất và tính chất của quan hệ sản xuất.Quan hệ sản xuất hình thành một cách khách quan, là quan hệ đầu tiên, cơbản chủ yếu, quyết định mọi quan hệ xã hội

1.2 Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của

lưc lượng sản xuất

Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sảnxuất quy định sự vận động và phát triển của các phương thức sản xuấttrong lịch sử Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai mặt của mộtphương thức sản xuất có tác động biện chứng, trong đó lực lượng sản xuấtquyết định quan hệ sản xuất, còn quan hệ sản xuất tác động trở lại to lớnđối với lực lượng sản xuất Nếu quan hệ sản xuất phù hợp với trình độphát triển của lực lượng sản xuất thì thúc đẩy lực lượng sản xuất pháttriển, ngược lại, nếu không phù hợp sẽ kìm hãm sự phát triển của lực

lượng sản xuất Đây là quy luật cơ bản nhất của sự vận động và phát triển

Sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lựclượng sản xuất là đòi hỏi khách quan của nền sản xuất Lực lượng sản xuấtvận động phát triển không ngừng sẽ mâu thuẫn với sự “đứng im” tươngđối của quan hệ sản xuất Quan hệ sản xuất từ chỗ là “hình thức phù hợp”,

“tạo địa bàn” phát triển của lực lượng sản xuất trở thành “xiềng xích” kìmhãm sự phát triển của lực lượng sản xuất Đòi hỏi tất yếu của nền sản xuất

xã hội là phải xóa bỏ quan hệ sản xuất cũ, thiết lập quan hệ sản xuất mớiphù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất đã phát triển C Mác đã nêu

tư tưởng về vai trò của sự phát triển lực lượng sản xuất đối với việc thayđổi các quan hệ xã hội: “Những quan hệ xã hội đều gắn liền với mật thiết

với những lực lượng sản xuất Do có những lực lượng sản xuất mới, loàingười thay đổi phương thức sản xuất của mình, và do có sự thay đổi trongphương thức sản xuất, cách kiếm sống của mình, loài người thay đổi tất cảnhững mối quan hệ xã hội của mình Cái cối xay quay bằng tay đưa lại xãhội có lãnh chúa, các cối xay chạy bằng hơi nước đưa lại xã hội có nhà tưbản công nghiệp.”

Lực lượng sản xuất quyết định sự ra đời của một kiểu quan hệ sảnxuất mới trong lịch sử, quyết định đến nội dung và tính chất của quan hệsản xuất Con người bằng năng lực nhận thức và thực tiễn, phát hiện với

và giải quyết mâu thuẫn, thiết lập sự phù hợp mới, làm cho quá trình sảnxuất phát triển đạt đến một nấc thang cao hơn

Sự tác động trở lại của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất:

Do quan hệ sản xuất là hình thức xã hội của quá trình sản xuất cótính độc lập tương đối nên tác động mạnh mẽ trở lại đối với lực lượng sảnxuất Vai trò của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất được thựchiện thông qua sự phù hợp biện chứng giữa quan hệ sản xuất với trình độphát triển của lực lượng sản xuất

Sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sảnxuất là đòi hỏi khách quan của nền sản xuất Đó là trạng thái trong đó quan

hệ sản xuất là “hình thức phát triển” của lực lượng sản xuất và “tạo địa bànđầy đủ” cho lực lượng sản xuất phát triển Sự phù hợp bao gồm kết hợpđúng đắn giữa các yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất; sự kết hợp đúngđắn giữa các yếu tố cấu thành quan hệ sản xuất, sự kết hợp đúng đắn giữalực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất Sự phù hợp bao gồm cả việc tạođiều kiện tối ưu cho việc sử dụng và kết hợp giữa người lao động và tư

liệu sản xuất; tạo điều kiện hợp lý cho người lao động sáng tạo trong sảnxuất và hưởng thụ thành quả vật chất, tinh thần của lao động.

Nếu quan hệ sản xuất “đi sau” hay “vượt trước” trình độ phát triển của lựclượng sản xuất đều là không phù hợp Sự phù hợp sẽ quy định mục đích,

xu hướng phát triển của nền sản xuất xã hội; hình thành hệ thống động lựcthúc đẩy sản xuất phát triển; đem lại năng suất, chất lượng, hiệu quả củanền sản xuất

Sự tác động của của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuấtdiễn ra theo hai chiều hướng, đó là thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triểncủa lực lượng sản xuất Khi quan hệ sản xuất phù hợp với lực lượng sảnxuất thì nền sản xuất phát triển đúng hướng, quy mô sản xuất được mởrộng; những thành tựu khoa học công nghệ được áp dụng nhanh chóng,người lao động nhiệt tình hăng hái sản xuất, lợi ích của người lao độngđược đảm bảo và thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển Ngược lại nếuquan hệ sản xuất không phù hợp sẽ kìm hãm, thậm chí phá hoại lực lượngsản xuất Tuy nhiên, sự kìm hãm đó chỉ diễn ra trong những giới hạn, vớinhững điều kiện nhất định

Trạng thái vận động của mâu thuẫn biện chứng giữa lực lượng sảnxuất và quan hệ sản xuất diễn ra là từ phù hợp với không phù hợp, rồi đến

sự phù hợp mới ở trình độ cao hơn Con người bằng năng lực nhận thức vàthực tiễn phát hiện và giải quyết mâu thuẫn, thiết lập sự phù hợp mới làmcho quá trình sản xuất phát triển đạt tới một nấc thang cao hơn C.Máckhẳng định: “Tới một giai đoạn phát triển nào đó của chúng, các lực lượngsản xuất vật chất của xã hội mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất hiệncó… trong đó từ trước tới nay các lực lượng sản xuất vẫn phát triển Từchỗ là các hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, những quan hệ ấy

trở thành những xiềng xích của các lực lượng sản xuất, những quan hệ ấytrở thành những xiềng xích của các lực lượng sản xuất Khi đó bắt đầu thờiđại một cuộc cách mạng xã hội

Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lựclượng sản xuất là quy luật phổ biến tác động trong toàn bộ tiến trình lịch

sử nhân loại Sự tác động biện chứng giữa lực lượng sản xuất với quan hệsản xuất làm cho lịch sử xã hội loài người là lịch sử kế tiếp nhau của cácphương thức sản xuất, từ phương thức sản xuất cộng sản nguyên thủy quaphương thức sản xuất chiếm hữu nô lệ, phương thức sản xuất phong kiến,phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và đang phát triển đến phươngthức cộng sản chủ nghĩa

Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, do những điều kiện khách quan vàchủ quan quy định, quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ pháttriển của lực lượng sản xuất có những đặc điểm, tác động riêng Sự phùhợp giữa quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng đòi hỏi tấtyếu thiết lập chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu Phương thức sảnxuất xã hội chủ nghĩa dần dần loại trừ đối kháng xã hội Sự phù hợp khôngdiễn ra “tự động”, đòi hỏi trình độ tự giác cao trong nhận thức và vận dụngquy luật Quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuấttrong xã hội xã hội chủ nghĩa có thể bị “biến dạng”do nhận thức và vậndụng không đúng quy luật

II, VAI TRÒ CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0

2.1 Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0

a) Tổng quan

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư là sự kết hợp của công nghệ trongcác lĩnh vực vật lý, công nghệ số và sinh học, tạo ra những khả năng sảnxuất hoàn toàn mới và có tác động sâu sắc đến đời sống kinh tế, chính trị,

xã hội của thế giới Có thể khái quát bốn đặc trưng chính của Cách mạngcông nghiệp lần thứ tư:

Một là, dựa trên nền tảng của sự kết hợp công nghệ cảm biến mới, phân

tích dữ liệu lớn, điện toán đám mây và kết nối internet vạn vật sẽ thúc đẩy

sự phát triển của máy móc tự động hóa và hệ thống sản xuất thông minh.

Hai là, sử dụng công nghệ in 3D để sản xuất sản phẩm một cách hoàn

chỉnh nhờ nhất thể hóa các dây chuyền sản xuất không phải qua giai đoạnlắp ráp các thiết bị phụ trợ - công nghệ này cũng cho phép con người cóthể in ra sản phẩm mới bằng những phương pháp phi truyền thống, bỏ quacác khâu trung gian và giảm chi phí sản xuất nhiều nhất có thể

Ba là, công nghệ nano và vật liệu mới tạo ra các cấu trúc vật liệu mới ứng

dụng rộng rãi trong hầu hết các lĩnh vực

Bốn là, trí tuệ nhân tạo và điều khiển học cho phép con người kiểm soát từ

xa, không giới hạn về không gian, thời gian, tương tác nhanh hơn và chínhxác hơn

b) Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0

Với lực lượng sản xuất: Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay

đổi cách thức sản xuất, chế tạo và có ảnh hưởng mạnh mẽ đối với mọi yếu

tố cấu thành của lực lượng sản xuất

Thứ nhất, với đối tượng lao động, nhờ ứng dụng công nghệ trong cách

mạng công nghiệp lần thứ tư, tài nguyên và nhiên liệu, nguyên liệu đãphong phú hơn, giàu có hơn trong đó có nhiều loại có hàm lượng tri thứcngày càng lớn hơn Nếu căn cứ theo những yếu tố đầu vào của nền kinh tếcông nghiệp dựa vào tài nguyên thiên nhiên thì nguồn lực tự nhiên đangngày càng khan hiếm và cạn kiệt do con người khai thác quá nhiều Tuynhiên, khoa học công nghệ phát triển vượt bậc đã giúp con người phát hiện

ra nhiều thuộc tính mới của tài nguyên thiên nhiên, nhiều vật liệu trước kiatưởng chừng không có ích lại trở thành những vật có ích lớn và nhiều vậttính có ích lại được nhân lên gấp bội với sự xuất hiện của nhiều ngành sảnxuất mới nên giúp tạo ra đối tượng lao động mới, phong phú và giàu cóhơn

Thứ hai, đối với tư liệu lao động (công cụ lao động và phương tiện sản

xuất), cách mạng công nghiệp lần thứ tư tạo ra nhiều công cụ lao độngmới và đưa đến sự thay thế từng bước các tư liệu lao động truyền thốngbằng các tư liệu lao động hiện đại dựa trên thành tựu của khoa học côngnghệ hiện đại tập trung ở lĩnh vực công nghệ sinh học, vật liệu mới vàcông nghệ thông tin Cách mạng công nghiệp 4.0 tạo ra các công cụ laođộng và phương tiện sản xuất mới với những máy móc tiêu hao ít nhiênliệu, năng lượng, thải ra ít phế thải, không gây ô nhiễm môi trường, tạonên nền sản xuất phát triển bền vững Những máy móc, công nghệ mớichứa đựng lượng thông tin cực kỳ lớn cho phép sản xuất với năng suất,chất lượng sản phẩm đặc biệt cao Tư liệu sản xuất chính sẽ chuyển từ chủyếu từ vật chất sang phi vật chất, tức là lợi thế về tài nguyên thiên nhiên vàchi phí lao động phổ thông thấp sẽ ngày càng mất ưu thế, sản xuất sẽ có xuhướng dịch chuyển từ các nước có nhiều lao động phổ thông và tài nguyên