Phân tích quan điểm của triết học Mác Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức. Liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên hiện nay( trong lựa chọn ngành học, định hướng nghề nghiệp, trong tình bạ

Untitled BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN VIỆN NGÂN HÀNG TÀI CHÍNH BÀI TẬP LỚN Môn Triết học Mác Lênin Đề 1 Phân tích quan điểm của triết học Mác Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên hiện nay( trong lựa chọn ngành học, định hướng nghề nghiệp, trong tình bạn, tình yêu, ) GV hướng dẫn Hà Nội, 2022 1 Contents BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 4 TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN 4 4 GV.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

VIỆN NGÂN HÀNG- TÀI CHÍNH

BÀI TẬP LỚN Môn: Triết học Mác-Lênin

Đề 1: Phân tích quan điểm của triết học Mác- Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên hiện nay( trong lựa chọn ngành học, định hướng nghề nghiệp, trong tình bạn, tình yêu,…)

GV hướng dẫn:

Hà Nội, 2022

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 4 TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN 4

4

GV hướng dẫn: 4

MỞ ĐẦU 6

NỘI DUNG 7

1 Vật chất và Ý thức 7

1.1 Phạm trù vật chất 7

2 Quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức 10

2.1 Vật chất quyết định ý thức 10

2.2 Ý thức cS tTnh độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất 11

3 Ý nghĩa phương pháp luận chung 12

4 Liên hệ thực tiễn 13

5

MỞ ĐẦU

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức chính là vấn đề c? bản của mọi triết học đặc biệt

là của triết học hiện đại ngày nay Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là mối quan hệ biện chứng, gắn bB khăng khít, chặt chẽ với nhau, trF thành một trong những lý luận quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển của chủ nghĩa Mác Lênin Theo đB Đảng và nhà nước ta đã thành công đi theo con người của chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưFng Hồ Chí Minh, vận dụng thực tiễn những nghiên cứu và lý luận vào việc đưa ra những quyết sách một cách chân thực, khách quan Lấy những lý luận, chứng minh đB làm c? sF, nền tảng cho các hoạt động của đất nước, Việt Nam đã áp dụng thành công mối liên hệ giữa vật chất

và ý thức vào mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị cũng như trong công cuộc xây dựng và đổi mới nền kinh tế của quốc gia, đem lại những chuyển biến và giá trị rõ rệt

Là một sinh viên học tập tại Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc củng cố thêm kiến thức về Triết học Mác Lê-nin và áp dụng vào đời sống là điều tất yếu

Do đB, em tin rằng đề tài “Phân tích quan điểm của triết học Mác- Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên hiện nay( trong lựa chọn ngành học, định hướng nghề nghiệp, trong tình bạn, tình yêu,…)” cần được nghiên cứu sâu h?n với sự thiết thực của nB khi áp dụng vào quá trình rèn luyện của em Tuy nhiên, do trình độ của em còn rất cB hạn nên không thể tránh khỏi những thiếu sBt trong quá trình viết tiểu luận, rất mong nhận được

sự đBng gBp của Cô!

NỘI DUNG

1 Vật chất và Ý thức

1.1 Phạm trù vật chất

* Theo Ph.angghen, để hiểu một cách đúng đắn về quan niệm của vật chất, cần phải

cB sự phân biệt rõ ràng giữa vật chất với tính cách là một phạm trc của triết học, nB không chỉ là một sáng tạo của tư duy con người trong quá trình phản ánh hiện thực mà còn là kết quả của “con đường trừu tượng hoá” của tư duy con người về các sự vật, hiện tượng, tức vật chất với tính cách là vật chất, với bản thân các sự vật, hiện tượng cụ thể của thế giới vật chất Vì vậy việc đồng nhất vật chất với một hay một số dạng biểu hiện cụ thể của vật chất

là một điều không thể

V.I Lênin đã đưa ra định nghĩa về vật chất như sau: “Vật chất là một phạm trc triết học dcng để thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chhp lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” Định nghĩa của Lênin về vật chất mang một ý nghĩa to lớn, gBp phần không nhỏ trong sự phát triển của chủ nghĩa duy vật và nhận thức khoa học Đây cB thể xem là một định nghĩa hoàn thiện về vật chất mà cho đến thời điểm hiện tại được các nhà khoa học hiện đại coi là một định nghĩa kinh điển Định nghĩa đã khái quát những nội dung sau:

 Thứ nhất, vật chất là thực tại khách quan, là cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và không lệ thuộc vào ý thức, cho dc con người cB nhận thức được hay không thì vật chất vẫn tồn tại

 Thứ hai, vật chất là cái mà khi tác động trực tiếp hay gián tiếp vào các giác quan con người thì đem lại cho con người cảm giác, ý thức của con người là sự phản ánh đối với vật chất, còn vật chất là cái được ý thức phản ánh

 Thứ ba, vật chất là cái mà ý thức chjng qua chỉ là sự phản ánh của nB

* Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, vận động là phư?ng thức tồn tại của vật chất còn không gian, thời gian là những hình thức tồn tại của vật chất Dựa vào những thành tựu khoa học của thời đại mình, Ph.angghen đã chia vận động của vật chất thành năm hình thức c? bản: c? học, vật lý, hoá học, sinh học và xã hội

Việc phân chia các hình thức vận động c? bản cB ý nghĩa vô ccng quan trọng trong việc phân chia đối tượng và định ra mối quan hệ giữa các ngành khoa học, đồng thời cũng tiết lộ ra các nguyên lý đặc trưng trong sự tư?ng quan giữa các hình thức vận động của vật chất Sự vận động không ngừng của vật chất không làm loại trừ mà trái lại còn ẩn chứa trong đB sự đứng im tư?ng đối Chiếu theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, đứng im là trạng thái ổn định về chất của sự vật, hiện tượng trong các mối quan hệ và điều kiện cụ thể, nB là hình thức biểu hiện cho sự tồn tại thật sự của các sự vật, hiện tượng và là điều kiện tiên quyết cho sự vận động chuyển hoá của vật chất Chính vì vậy, đứng im chỉ cB tính tạm thời, chỉ xảy ra trong một mối quan hệ nhất định chứ không phải trong mọi mối quan hệ ccng một thời điểm, chỉ xảy ra với một hình thức vận động nào đB, tại một thời điểm nào đB, chứ không phải ccng một lúc đối với mọi hình thức vận động CB thể nBi đứng im là một hình thức đặc biệt của vận động, là vận động trong thế cân bằng, chưa làm thay đổi về chất, vị trí hay hình dáng, kết cấu sự vật

Không gian là một hình thức tồn tại của vật chất xht về mặt quảng tính, sự ccng tồn tại, trật

tự, cấu trúc và sự tác động lẫn nhau Thời gian là hình thức tồn tại của vật chất vận động xht

về chiều dài diễn biến, sự tiếp nối của các quá trình Không gian và thời gian là hai thuộc tính, hai hình thức tồn tại khác nhau của vật chất vận động, nhưng chúng không tách rời nhau Tính chất của không gian và sự biến đổi của nB luôn gắn liền với tính chất và sự biển đổi của thời gian và ngược lại Chính vì lẽ đB, không gian và thời gian thực chất là một thể thống nhất không - thời gian Vật chất cB ba chiều không gian và một chiều thời gian Quan niệm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về không gian và thời gian là c? sF lý luận khoa

học để đấu tranh chống lại quan niệm duy tâm, siêu hình tách rời không gian và thời gian với vật chất vận động

* Chủ nghĩa duy vật biện chứng cũng nhấn mạnh bản chất của thế giới là vật chất và thế giới thống nhất F tính vật chất được thể hiện qua ba điểm:

• Chỉ tồn tại một thế giới duy nhất và thống nhất đB là thế giới vật chất Thế giới vật chất tồn tại một cách khách quan, cB trước và độc lập với ý thức con người, do ý thức con người phản ánh

• Mọi bộ phận của thế giới cB mối liên hệ vật chất thống nhất với nhau, biểu hiện F chô chúng đều là những định dạng cụ thể của vật chất, do vật chất hình thành nên, ccng chịu

sự chi phối của những quy luật khách quan, phổ biến của thế giới vật chất

• Thế giới vật chất không do ai sinh ra và cũng không tự mất đi, nB tồn tại vĩnh viễn, vô hạn và vô tận

Như vậy, thế giới bao hàm cả tự nhiên và xã hội về bản chất là vật chất, thống nhất F tính vật chất, từ đB con người cB thể lý giải về tính đa dạng của thế giới, định hướng cho con người nhận thức về tính đa dạng ấy để thực hiện quá trình thay đổi hợp qui luật

b) Phạm trc ý thức

* Ý thức tồn tại hai nguồn gốc là nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội

Nguồn gốc tự nhiên của ý thức gắn liền với sự hình thành và phát triển của bộ Bc con người rc người là khí quan vật chất của ý thức Ý thức là chức năng của bộ Bc người Mối quan hệ giữa bộ Bc người hoạt động bình thường và ý thức là vô ccng chặt chẽ, khăng khít

Ý thức là hình thức phản ánh đặc trưng mà chỉ con người mới cB, là hình thức phản ánh cấp cao nhất của thế giới vật chất và là sự phản ánh thế giới hiện thực bFi bộ Bc con người Theo đB, sự xuất hiện con người và hình thành bộ Bc của con người sF hữu năng lực phản ánh hiện thực khách quan chính là nguồn gốc tự nhiên của ý thức Theo Ph angghen nguồn gốc xã hội của ý thức được tác động trực tiếp bFi hai yếu tố là lao động và ngôn ngữ, hai yếu tố này vừa là gốc rễ vừa là tiền đề trong quá trình ra đời và phát triển ý thức Thông qua các hoạt động lao động đổi mới thế giới khách quan mà con người đã từng bước nhận thức được thế giới, cB ý thức ngày càng sâu sắc về thế giới Tính chất xã hội của lao động

đã làm phát sinh nhu cầu giao tiếp, trao đổi kinh nghiệm giữa các thành phần trong xã hội

Từ đB hình thành nên ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức NB xuất hiện trF thành “vỏ vật chất” của tư duy; là hiện thực trực tiếp của ý thức; là cách để ý thức tồn tại với thân phận là một sản phẩm của xã hội - lịch sử

*Bản chất ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là quá trình phản ánh tích cực, sáng tạo hiện thực khách quan của Bc người Ý thức là cái phản ánh thế giới khách quan, nB không phản ánh sự vật, mà chỉ là “hình ảnh” của sự vật bên trong bộ Bc người Ý thức tồn tại phi cảm tính, đối lập với các đối tượng vật chất mà nB phản ánh luôn tồn tại cảm tính Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, nội dung mà ý thức phản ánh là khách quan, còn hình thức phản ánh là chủ quan Ý thức là cái vật chất F bên ngoài

“di chuyển” vào trong não bộ của con người và biến hoá F trong đB Ý thức không phải là kết quả của sự phản ánh ngẫu nhiên, đ?n lv, thụ động thế giới khách quan mà trái lại, đB là kết quả của quá trình phản ánh cB hướng đích, cB mục tiêu rõ rệt H?n hết , nB còn là hiện tượng xã hội, ý thức hình thành, phát triển gắn liền với hoạt động thực tiễn của xã hội

*Kết cấu của ý thức theo các yếu tố hợp thành c? bản nhất bao gồm: tri thức, tình cảm và ý chí; trong đB tri thức là nhân tố căn bản, cốt lõi nhất Tri thức là tất cả những gì con người nắm vững và hiểu rõ; tri thức cB nhiều lĩnh vực khác nhau như: tri thức về tự nhiên, xã hội, con người; và cB nhiều cấp độ khác nhau như: tri thức cảm tính và tri thức lý tính; tri thức kinh nghiệm và tri thức lý luận; tri thức tiền khoa học và tri thức khoa học v.v…Tình cảm

là một hình thái đặc biệt của sự phản ánh tồn tại, nB phản ánh quan hệ giữa người với người

và quan hệ giữa người với thế giới khách quan Sự đan xen của tri thức với tình cảm và kinh nghiệm thực tiễn đã tạo nên độ vững chắc của niềm tin thôi thúc con người hành động

và cố gắng vư?n lên trong mọi hoàn cảnh Ý chí chính là những cố gắng, nô lực, khả năng huy động mọi tiềm lực trong môi con người vào hoạt động để giúp con người vượt qua mọi khB khăn, đạt đích đến đề ra Qua đB cB thể thấy được kết cấu của ý thức là rất phức tạp, đòi hỏi môi cá nhân phải luôn tự ý thức trong việc nâng cao kiến thức, bồi dưỡng tình cảm

và xây dựng ý chí quyết tâm

2 Quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

2.1 Vật chất quyết định ý thức

Vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức được thể hiện trên bốn khía cạnh sau:

Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức Vật chất “sinh” ra ý thức, bFi lẽ ý thức gắn liền với sự xuất hiện của con người cách đây từ 3 đến 7 triệu năm, mà con người là kết quả thông qua một quá trình phát triển, tiến hBa lâu dài, phức tạp của giới tự nhiên, của thế giới vật chất vậy nên ý thức một thuộc tính của bộ phận con người cũng do giới tự nhiên, vật chất sinh ra Chủ nghĩa duy vật biện chứng cũng khjng định vật chất cB trước, ý thức cB sau,vật chất là tính thứ nhất, còn ý thức là tính thứ hai H?n hết, vật chất là nguồn gốc ra đời của ý thức và hình thành nên ý thức vì vật chất tồn tại khách quan, độc lập với ý thức Thứ hai, vật chất quyết định nội dung của ý thức Ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, là hình ảnh chủ quan của thế giới vật chất nên nội dung của ý thức được quyết định bFi vật chất Thế giới khách quan, mà trước hết và chủ yếu là hoạt động thực tiễn cB tính xã hội -lịch sử của loài người là yếu tố quyết định nội dung mà ý thức phản ảnh

Thứ ba, vật chất quyết định bản chất của ý thức Phản ánh và sáng tạo là hai thuộc tính không tách rời trong bản chất của ý thức Nhưng sự phản ánh của con người không phải là

“soi gư?ng”, “chụp ảnh” hoặc là “phản ánh tâm lý” như con vật mà là phản ánh tích cực, tự giác, sáng tạo thông qua thực tiễn Chính thực tiễn là hoạt động vật chất cB tính thay đổi thế giới của con người - là c? sF để hình thành, phát triển nên ý thức, trong đB ý thức của con người vừa phản ánh, vừa sáng tạo, phản ánh để sáng tạo và sáng tạo trong phản ánh

Thứ tư, vật chất quyết định quá trình vận động, phát triển của ý thức Mọi sự tồn tại, phát triển của ý thức đều gắn với quá trình biến đổi của vật chất; vật chất thay đổi thì ý thức cũng phải biến đổi theo Với bối cảnh con người ngày càng phát triển cũng đồng nghĩa với việc ý thức sẽ ngày càng hoàn thiện cả về nội dung và hình thức bFi lẽ ý thức là một hình thức phản ánh bộ Bc của con người

TBm gọn lại, vật chất và ý thức là hai hiện tượng đối lập nhau về bản chất, nhưng về mặt nhận thức luận, cần quán triệt sâu sắc tư tưFng biện chứng của V.I.Lênin, rằng “sự đối lập giữa vật chất và ý thức chỉ cB ý nghĩa tuyệt đối trong những phạm vi hết sức hạn chế: trong trường hợp này chỉ giới hạn trong vấn đề nhận thức luận c? bản là thừa nhận cái gì cB trước

và cái gì là cái cB sau? Ngoài giới hạn đB, thì không còn nghi ngờ gì nữa rằng sự đối lập đB

là tư?ng đối” { đây, tính tư?ng đối của sự đối lập giữa vật chất và ý thức được thể hiện

thông qua mối quan hệ giữa thực thể vật chất đặc biệt là bộ Bc người và thuộc tính của chính nB

2.2 Ý thức cS tTnh độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất.

Ý thức cB thể tác động trF lại vật chất thông qua các hoạt động thực tiễn của con người trong mối quan hệ với vật chất Điều này được thể hiện qua bốn khía cạnh

Thứ nhất, tính độc lập tư?ng đối của ý thức thể hiện F chô, ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất vào trong đầu Bc con người, do vật chất sinh ra, nhưng khi đã ra đời thì ý thức cB

“đời sống” riêng, cB nguyên tắc vận động, phát triển riêng, không lệ thuộc vào vật chất Ý thức khi ra đời cB tính độc lập tư?ng đối, tác động trF lại thế giới vật chất Ý thức cB thể thay đổi nhanh, chậm, đi song hành so với hiện thực, nhưng xht chung nB thường biến đổi chậm so với sự thay đổi của thế giới vật chất

Thứ hai, sự tác động của ý thức đối với vật chất phải thông qua hành động thực tiễn của con người Dựa vào hành động thực tiễn, ý thức cB thể làm thay đổi những đỉều kiện, hoàn cảnh vật chất, thậm chí còn tạo ra “thiên nhiên thứ hai” đáp ứng nhu cầu cho đời sống con người, còn tự bản thân ý thức thì không thể biến đổi được hiện thực

Thứ ba, vai trò của ý thức còn thể hiện F chô nB chỉ huy hoạt động, hành động của con người; nB cB thể xác định hành động của con người là đúng hay sai, thành công hay thất bại Khi phản ánh chân thực hiện thực, ý thức cB thể dự báo, tiên đoán một cách chính xác cho hiện thực, cB thể hình thành nên những lý luận định hướng đúng đắn và những lý luận này khi được đưa vào quần chúng sẽ gBp phần động viên, cổ vũ, khai thác mọi sáng tạo tiềm ẩn, từ đB sức mạnh vật chất được tăng lên gấp nhiều lần Ngược lại, ý thức cB thể tác động tiêu cực khi nB phản ánh sai lệch, xuyên tạc hiện thực

Thứ tư, xã hội càng phát triển thì vai trò của ý thức ngày càng lớn lao, nhất là trong thời điểm xã hội hiện đại ngày nay, thời đại công nghệ thông tin, tri thức kinh tế, thời đại của các cuộc cách mạng khoa học và công nghệ 4.0, khi mà tri thức khoa học đã trF thành lực lượng, yếu tố sản xuất trực tiếp Trong bối cảnh toàn cầu hBa, vai trò của tri thức khoa học, của tư tưFng chính trị, tư tưFng nhân văn là hết sức quan trọng và cấp thiết

3 Ý nghĩa phương pháp luận chung

Trên c? sF quan điểm về bản chất vật chất của thế giới, bản chất năng động sáng tạo của

ý thức kết hợp với mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức trong triết học Mác -Lênin, ta cB thể rút ra nguyên tắc phư?ng pháp luận là trong boạt động nhận thức và thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng khách quan, đồng thời phát huy tính năng động chủ quan Dựa trên phư?ng pháp luận này, trong mọi nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người, chúng ta đều phải nhìn nhận một cách khách quan, phải giữ vững

sự tôn trọng và hành động theo quy luật của đời sống vật chất đối với đời sống tinh thần Theo đB, việc này đòi hỏi con người phải lấy xuất phát điểm của nhận thức và hành động từ thực tế khách quan, nhận thức sự vật hiện tượng một cách chân thực, không giả dối, tránh chủ nghĩa chủ quan, bệnh chủ quan duy ý chí; chủ nghĩa duy vật tầm thường, chủ nghĩa thực dụng, chủ nghĩa khách quan

Phải phát huy tính năng động sáng tạo của ý thức, phát huy vai trò của con người trong vấn đề vật chất hoá tính năng động sáng tạo ấy và để làm được điều này con người phải tôn trọng tri thức, vai trò của ý thức; tích cực học tập và rèn luyện bản thân, coi trọng công tác

tư tưFng và giáo dục tư tưFng, coi trọng giáo dục lý luận chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưFng Hồ Chí Minh, củng cố và truyền bá tình cảm cách mạng cho quần chúng nhân dân nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa nhiệt tình cách mạng và tri thức khoa học Bên cạnh đB,

để thực hiện nguyên tắc tôn trọng tính khách quan kết hợp phát huy tính năng động chủ quan, môi cá nhân cũng cần chống lại tư tưFng, thái độ thụ động, } lại, ngồi chờ, bảo thủ, tri trệ, thiếu tính sáng tạo đồng thời phòng chống và khắc phục triệt để bệnh chủ quan duy ý chí, chủ nghĩa kinh nghiệm xem thường tri thức khoa học, v.v Điều cần thiết phải làm đB chính là nhận thức và giải quyết hợp lý các quan hệ lợi ích, biết kết hợp giữa lợi ích cá nhân, lợi ích tập thể, lợi ích xã hội; phải cB động c? trong sáng, thái độ khách quan, khoa học, không vụ lợi trong nhận thức và hành động của mình

4 Liên hệ thực tiễn