Tiểu luận việc sử dụng thể loại điều tra báo chí

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VIỆN ĐÀO TẠO BÁO CHÍ VÀ TRUYỀN THÔNG o0o ĐỀ TÀI THỂ LOẠI ĐIỀU TRA BÁO CHÍ Môn Lý luận và các thể loại báo chí truyền thông Giảng viên ThS Vũ Trà My Hà Nội, 2022 I Khái niệm và các thể loại phóng sự 1 Khái niệm phóng sự Phóng sự là loại báo chí thuộc nhóm thông tin chính luận Nhiệm vụ của nhóm này là giúp công chúng hiểu cái gì đang xảy ra và xảy ra như thế nào Trên thế giới hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm phóng.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VIỆN ĐÀO TẠO BÁO CHÍ VÀ TRUYỀN THÔNG

-o0o -ĐỀ TÀI: THỂ LOẠI ĐIỀU

TRA BÁO CHÍMôn: Lý luận và các thể loại báo chí truyền thông

Giảng viên: ThS Vũ Trà My

Hà Nội, 2022

I Khái niệm và các thể loại phóng sự

- Trong phóng sự vai trò cái tôi trần thuật rất quan

trọng Từ những phân tích trên có thể hiểu:

“Phóng sự là một thể loại báo chí, phản ánh những sự kiện, sự việc, vấn đề đang diễn ra trong hiện thực khách quan có liên quan đến hoạt động và số phận của một hoặc nhiều người bằng phương pháp miêu tả hay tự thuật, kết hợp nghị luận ở mức độ nhất định Trong phóng sự, vai trò cái tôi trần thuật - nhân chứng khách quan rất quan trọng”

Định nghĩa trên bao hàm những ý sau:

- Khẳng định phóng sự là một thể loại báo chí

- Phóng sự phản ánh sự việc, sự kiện, con người với những việc làm và hành động của họ trong quá trình phát sinh, phát triển

- Trong phóng sự sử dụng bút pháp văn học như tả, bình, thuật và các biện pháp

tu từ, ngôn ngữ giàu hình ảnh, hướng vào nội tâm nhân vật ở mức độ nhất định

- Trong phóng sự vai trò cái tôi rất quan trọng

2 Các thể loại phóng sự

Phóng sự báo chí hiện đại ở nước ta hiện đang có sự giao thoa, chuyển hoá mộtcách mạnh mẽ cùng các thể loại báo chí khác Quá trình này đã tạo ra một sốdạng phóng sự báo chỉ có hình thức và nội dung rất linh hoạt Trong cuốn sách

“Phóng sự báo chí hiện đại”, TS Đức Dũng đã phân phóng sự thành các loạisau: phóng sự phản ánh những vấn

đề của đời sống, phóng sự chân dung, phóng sự phản ánh sự kiện thời sự, phóng

sự điều tra và phóng sự phản ánh những hoàn cảnh, hiện trạng

2.1 Dạng phóng sự phản ánh những vấn đề của đời sống

Thể loại phóng sự này có nhiệm vụ phản ánh về những sự thật chứa đựng mâuthuẫn trong đời sống Những mâu thuẫn này có thể xuất hiện từ chính bản thâncác sự kiện của đời sống nhưng cũng có thể tồn tại dưới dạng là những vấn đềnổi bật, có sức thu hút sự quan tâm của công chúng

Dạng phóng sự này luôn chiếm một tỷ lệ lớn nhất trong các dạng phóng sự trênbáo chí nước ta hiện nay Điều này có nguyên do ở chỗ: không phải ngày nàocũng có những sự kiện lớn xảy ra và không phải sự kiện nào cũng có thể trởthành đề tài, cho phóng sự, nhưng các vấn đề cần phân tích, giải đáp thì luônthường trực ở mọi nơi, mọi lúc trong đời sống

Ví dụ: Phóng sự: “Cuộc sống những người trắng tay sau lũ quét”https://vnexpress.net/cuoc-song-nhung-nguoi-trang-tay-sau-lu-quet-

4218391.html

2.2.2.Phóng sự chân dung

Đây là dạng phóng sự giao thoa, kết hợp với thể loại ký chân dung

Thể loại này có nhiệm vụ phản ánh về những con người tiêu biểu (cho cái tốthoặc cái xấu) trong đời sống Con người trong dạng phóng sự này có thể là cánhân nhưng cũng có thể là một tập thể

Phóng sự chân dung là sự kết hợp những ưu thế của phóng sự báo chí và thể loại

ký chân dung, trong đó tính chất ký chân dung được thể hiện ở việc lấy conngười làm đối tượng chủ yếu để phản ánh, còn những đặc điểm của phóng sựcũng được bộc lộ rõ nhất ở những yếu tố hình thức và trong cách thức tái hiệnnhững chân dung đó

Phóng sự chân dung có thể phản ánh cả chân dung cá nhân và chân dung tậpthể Bao giờ nó cũng tìm đến những chi tiết, sự kiện khi con người - nhân vậtcủa tác phẩm - trong một bối cảnh điển hình nào đó để tự thân các chi tiết sựkiện ý bộc lộ tính cách tiêu biểu của nhân vật

Ví dụ: Cô giáo Nga hết lòng vì người khuyết tật

https://nhandantv.vn/l-2235-ps-co-giao-nga-het-long-vi-nguoi-khuyet-tatmp4ok- d157989.htm

2.2.3.Dạng phóng sự phản ánh các sự kiện thời sự

Trong quá trình vận động và phát triển, cuộc sống luôn xảy ra hàng loạt những

sự việc, sự kiện với những tính chất và tầm quan trọng khác nhau Trong đó,một số sự kiện có thể trở thành đề tài cho phóng sự báo chí

Những sự kiện được chọn để thể hiện trong một bài phóng sự thường phải đápứng được một số yêu cầu như: Có cấp độ điển hình cao; đáp ứng yêu cầu thôngtin thời sự; chứa đựng mâu thuẫn hoặc những câu hỏi cần được làm sáng tỏ; gợilên những vấn đề mà công chúng quan tâm

Tác phẩm phóng sự sự kiện phải bám sát hiện thực đời sống để phản ánh sựkiện trong toàn bộ quá trình phát sinh, phát triển của nó Nhiệm vụ chủ yếu củamột phóng sự sự kiện là diễn tả một cách sinh động quang cảnh, hiện trạng của

sự kiện trong toàn bộ dáng về có thực của nó Đôi khi, tác phẩm phóng sự sựkiện còn có thể đề cập nguyên nhân và nêu lên những vấn đề đặt ra sau sự kiệnđược phản ánh trong tác phẩm Điều đáng chú ý là trong dạng phóng sự này,một số yếu tố thuộc về hình thức thể hiện của thể loại của phóng sự nói chung(như ngôn từ, ngữ điệu, bút pháp, đòi hỏi giàu hình ảnh, đậm chất văn học hơn)

có phần bị hạn chế, không thực sự sinh động như trong các dạng phóng sự khác

Ví dụ: PHẬN NGHÈO 'CÀY TẾT': Ấm lòng Tết xa

nhà

https://tienphong.vn/am-long-tet-xa-nha-post1409704.tpo

2.2.4.Phóng sự điều tra

Phóng sự điều tra là một dạng kết hợp giữa phòng sự báo chí với thể loại điều tra

Sự kết hợp giữa phóng sự và điều tra thường diễn ra theo nguyên tắc sau: tínhchất phóng sự được thể hiện ở những yếu tố thuộc về hình thức của tác phẩmnhư ngôn ngữ, bút pháp, giọng điệu, sự xuất hiện của nhân vật trần thuật cònđặc điểm thể loại của điều tra thì được thể hiện chủ yếu trong việc huy độngnhững chi tiết, số liệu, dữ kiện nhằm xây dựng một hệ thống các luận cứ nhằmlàm sáng tỏ cái logic bên trong thể hiện bản chất của sự thật mà tác phẩm đềcập, trả lời được câu hỏi mà cuộc sống đặt ra

Trong những bài phóng sự điều tra, hình thức phóng sự có thể giúp tác giả trìnhbày những vấn đề gai góc, căng thẳng một cách mềm mại, linh hoạt

Ví dụ: Vì sao rừng vẫn liên tục bị thảm sát?: Gần 400 ha rừng bị đốn, chínhquyền, kiểm lâm 'ngơ ngác'

bi-don- chinh-quyen-kiem-lam-ngo-ngac-post1447410.html

https://thanhnien.vn/vi-sao-rung-van-lien-tuc-bi-tham-sat-gan-400-ha-rung-2.2.5.Dạng phóng sự phản ánh những hoàn cảnh, hiện trạng

Trong thực tế của đời sống báo chí nước ta còn khá phổ biến một dạng phóng sựphản ánh về những hoàn cảnh, hiện trạng của đời sống mà không nhất thiết phải

đề cập các mâu thuẫn hay trả lời những câu hỏi

Những tác phẩm thuộc thể loại phóng sự này phải có nhiệm vụ khám phá, pháthiện và cung cấp cho công chúng những thông tin mới mẻ, lý thú và bổ ích

Nó phải giúp cho người đọc những kiến thức xác thực, cụ thể và sinh động vềđời sống xung quanh họ Nói cách khác, nó phải giúp cho công chúng nhữngkiến thức cần thiết để suy nghĩ, nhận thức và hành động

Ví dụ: “Hà Nội, gần 3 triệu dân không có nước sạch”

https://vnexpress.net/ha-noi-gan-3-trieu-dan-khong-nuoc-sach-3868349.html

Ngoài ra, theo hình thức phóng sự, có thể phân phóng sự thành các loại: phóng

sự viết, phóng sự ảnh, phóng sự truyền hình và phóng sự nói

II Đặc trưng của thể loại phóng sự

1 Phản ánh sự thật:

- Phóng sự không chỉ phản ánh sự kiện, một hiện tượng đơn lẻ mà còn trìnhbày một chuỗi các sự kiện theo tiến trình lịch sử, quá trình phát sinh chongười đọc dễ theo dõi và nắm bắt vấn đề Phải trình bày khách quan sự việc

và từ đó chứng minh kết luận từ đó gợi mở những vấn đề có ý nghĩa xã hộinhất định

- Phóng sự cũng như các thể loại báo khác đều có mục đích cung cấp cho côngchúng những tri thức phong phú, đầy đủ, chính xác Nhưng ngoài việc thôngtin thời sự, phóng sự còn cố gắng thẩm định và trả lời những câu hỏi mà hiệnthực đặt ra

- Tính xác thực đòi hỏi người viết phóng sự phải hiểu biết vấn đề mình đề cậpđến Tác giả phải tự mình chứng kiến sự việc hoặc thông qua nhân chứngđáng tin cậy.

2 Kết hợp bút pháp miêu tả, tường thuật và nghị luận

- Miêu tả và tường thuật là bút pháp được sử dụng đầu tiên từ khi phóng sự rađời Sự miêu tả dẫn người đọc tới gần sự kiện bằng cách vẽ lại sự việc mộtcách sinh động, còn tường thuật giúp người đọc theo dấu vết và tiến trìnhcủa sự kiện Chính vì vậy

mà phóng sự có ưu thế cung cấp thông tin cho người đọc một cách chi tiết vàđầy đủ.

- Sự vật, nhân vật trong phóng sự phải đảm bảo tính trung thực, không đượcphép bịa đặt hư cấu khi cung cấp thông tin cho công chúng

- Nhưng chỉ có bút pháp miêu tả và tường thuật không thể tạo nên một bàiphóng sự Do vậy người viết phải kết hợp tính nghị luận ở mức độ nhất địnhtheo lối tả- bình- thuật đòi hỏi người viết phải có hiểu biết và kinh nghiệm để

xử lý các dữ kiện đưa ra những định hướng đối với bạn đọc

3 Cái tôi trần thuật

- Cái tôi trần thuật trong phóng sự có vai trò quan trọng Cái tôi trần thuậttrong báo chí vừa logic, lý trí, giàu lý lẽ và trong chừng mực còn sử dụngsức mạnh của cảm xúc thẩm mỹ

- Cái tôi trần thuật trong phóng sự khác truyện ngắn hay tiểu thuyết mà tác giả

kể lại rõ ràng rành mạch sự kiện đã xảy ra với tư cách là người chứng kiến

và trình bày sự kiện điều đó ấn định kênh giao tiếp giữa tác giả và người đọc

- Cái tôi- tác giả trong phóng sự vừa là người dẫn truyện, người trình bày,người lý giải, người kết nối các dữ kiện mà tác phẩm đề cập tới, tác giả làngười trực tiếp kết nối các sự kiện

- Cái tôi trần thuật góp phần tạo ra giọng điệu của tác phẩm, xuất phát từ đốitượng được mô tả và thẩm định đối tượng đó giúp giọng điệu của phóng sựkhi nghiêm túc, lý lẽ khi lại hài hước, châm biếm, giàu cảm xúc

- Trong bài viết tác giả phóng sự có thể huy động những vốn kiến thức, nhữnghiểu biết khác của mình để bài viết thêm phong phú, có thể kết hợp đặc điểmcủa nhiều thể loại khác nhau

4 Sử dụng bút pháp sinh động linh hoạt giàu hình ảnh gắn với văn học

- Trong lý luận báo chí, từ lâu người ta đã đặc biệt lưu ý đến những phẩm chấtvăn học của thể loại phóng sự Phóng sự thông thường phản ánh sự thựcbằng hình ảnh, qua lối viết bằng hình ảnh

Ta có thể hình dung ra bức tranh xác thực về một khía cạnh nào đó của cuộcsống Ở đó phẩm chất tinh thần của con người, bộ mặt xã hội trên từng mặtthường được nổi lên rất rõ Bởi vậy, những phóng sự hay thường toát ra cả ýnghĩa mỹ học Vì thế Tác giả của cuốn Nghề nghiệp và công việc của nhàbáo thì cho rằng "dù có những đặc điểm khác biệt nhất định bới văn học,phóng sự vẫn là một thể tài báo chí gần với văn học hơn cả." Phóng sự là thểtài duy nhất có thể trình bày một bức tranh

vừa có tính khái quát cao vừa chi tiết vừa cụ thể về một hiện thực đa dạng,

bề bộn đồng thời lý giải những vấn đề đặt ra từ hiện thực ấy một cách thoảđáng

- Trong tác phẩm phóng sự, tác giả vẫn có thể sử dụng bút pháp vừa là thôngtin thời sự vừa thông tin thẩm mỹ để tạo ra giọng điệu đa thanh Vì thế khiđọc một tác phẩm phóng sự người đọc có thể liên tưởng đến một tác phẩmvăn học Phẩm chất văn học trong phóng sự không phải là cách tác giả thêmthắt vào trong tác phẩm mà phẩm chất đó tồn tại ngay trong hiện thực

- Hiện thực là cái nôi cho mọi sự sáng tạo Mô tả được hiện thực điển hìnhđúng với phẩm chất tinh thần và bộ mặt của nó nghĩa là tác phẩm đã tiếp cậnđến những phạm trù thẩm mỹ Vì thế hiện thực cuộc sống là miền đất cungcấp dồi dào những đề tài cho phóng sự Trong tác phẩm phóng sự, đối tượngmiêu tả càng điển hình bao nhiêu, tác phẩm càng có khả năng tiếp cận vớinhững phẩm chất của văn học bấy nhiêu

- Tuy có những điểm gần gũi với văn học nhưng điều khác biệt lớn nhất đểphân biệt phóng sự báo chí với các thể loại văn học là phóng sự chỉ phản ánh

về những sự kiện, những con người có thật trong cuộc sống

III Kết cấu của phóng sự

1 Phóng sự có kết cấu linh hoạt về thời gian và không gian

Tuy sự kiện trong tác phẩm được trình bày một cách chi tiết đầy đủ và rõ ràngnhưng không nhất thiết phải theo một trình tự nhất định

- Trình tự thời gian có thể được đảo lộn tùy vào ý đồ của tác giả Có thể khiđang thuật lại sự kiện ở thời điểm hiện tại của nó, tác giả có thể lần ngược lạithời gian, phác họa cho ta thấy phần nào diện mạo xưa của sự kiện, nhân vậtđó

- Kết cấu không gian cũng vậy, khi tác giả đang đề cập đến những địa điểmnơi xảy ra sự việc, tác giả có thể nhắc đến một địa điểm khác để so sánh làmnổi bật ý đồ

2 Kết cấu nội dung

Kết cấu của một tác phẩm phóng sự có tác dụng không nhỏ đối với việc làm nổibật chủ đề tư tưởng của bài Tác dụng của nó nằm trong mối quan hệ của hìnhthức đối với nội dung Kết cấu của phóng sự không những xuất phát từ nội dung

sự kiện mà nó còn phải biểu đạt nội dung đó bằng những hình thức thích hợpnhất

Vì vậy, khi xây dựng kết cấu tác phẩm phóng sự, trước hết người làm báo phảicăn cứ vào chủ đề, đề tài, tài liệu cụ thể, đối tượng cần tác động và các yêu cầu

cụ thể khác của

báo mình, đồng thời kết hợp với vị trí của mình (góc nhìn) rồi hình dung lạitoàn bộ sự kiện để định ra các bố cục tương ứng

Bố cục bài phóng sự có nhiều loại hình đa dạng Một số bố cục thường được sửdụng nhiều nhất bao gồm:

- Bố cục theo bậc thang diễn biến sự việc: Đây là cách thể hiện nội dung theo

bậc thang nhận thức tuần tự trước sau Đó cũng là cách thể hiện nội dung theotrình tự thời gian, việc trước đưa trước việc sau đưa sau

Bố cục này đòi hỏi người làm phóng sự chú ý trình bày diễn biến chung của sựkiện, kết hợp với những chi tiết đặc sắc tạo cho công chúng tiếp nhận luôn luônbắt gặp cái mới, cái bất ngờ

Khi cần, người làm phóng sự cũng có thể kết hợp trình bày những suy nghĩ liêntưởng cảm xúc bằng lối văn nghị luận nhằm gợi cho công chúng những nhậnthức mới

Đương nhiên tác giả phóng sự cần chú ý tránh tình trạng khô khan, dài dòngnhạt nhẽo khi sử dụng lối văn chính luận trong phóng sự này

Sơ đồ bố cục bậc thang:

Chi tiết 1Chi tiết 2Chi tiết 3Chi tiết 4

VD: “Phóng sự “Bảo mẫu” ở Thảo Cầm Viên” của báo Thanh niên đã sử dụng

bố cục bậc thang diễn biến sự việc để diễn tả công việc và tình yêu động vật của những nhân viên ở Thảo Cầm Viên Các hoạt dộng chăm sóc các con vật được thực hiện theo thứ tự từ sáng sớm đến chiều tối.

Link: https://thanhnien.vn/bao-mau-o-thao-cam-vien-post1456191.html

- Bố cục bằng cách đưa đỉnh cao của một số sự kiện lên trên: theo mô hình tam

giác lộn ngược, thường được vận dụng để phản ánh những trường hợp sự kiệnxảy ra đột xuất

hoặc những trường hợp đặc sắc mà tin tức đã phản ánh nhưng chưa giải đápnhững mâu thuẫn cụ thể trong quá trình vận động và những biện pháp giải quyếthữu hiệu.

Ở bố cục này tác giả thường rút lên đầu kết cục của sự kiện hoặc bằng tài liệu cụthể đưa ra kết luận, nhận định, đánh giá về toàn cục của một sự kiện nào đó mộtcách khái quát nổi bật sau đó sẽ trình bày lần lượt những biến cố chọn lọc đểminh họa, sự kiện có thể xuất hiện với bạn đọc theo trình tự thời gian diễn biếnhoặc xuất hiện thành từng đề mục

Cần chú ý khi sử dụng loại hình bố cục này, phóng sự phải cố gắng làm sao chocác biến cố hoặc các đoạn trong bài xuất hiện như các đợt sóng, tạo cho ngườiđọc không ngừng chăm chú theo dõi hết phần này đến phần khác, nếu không bốcục này coi như thất bại vì đỉnh cao hai điểm chất của nó đã đưa ở phần đầu

Sơ đồ:

VD: Phóng sự “Khối thuốc nổ một tấn trên đồi A1: Chuyện giờ mới kể” của báo Tiền Phong Bài phóng sự đã mở đầu bằng hình ảnh chiến trường xưa Điện Biên Phủ và di tích đồi A1 ngày nay đã thu hút được nhiều khách du lịch đến tham quan Từ đó, tác giả lội ngược dòng về quá khứ, về những mốc thời gian trong năm tháng chiến tranh gắn liền với di tích hào hùng này.

Link: https://tienphong.vn/khoi-thuoc-no-mot-tan-tren-doi-a1-chuyen-gio-moi-ke- post1436398.tpo

- Bố cục theo hình thức kết hợp các biến cố của nhiều sự kiện khác nhau cùng

diễn ra trong một thời gian, hoặc có thời điểm khác nhau nhưng cùng chung một

hệ thống quan điểm, một dòng tư tưởng, cùng chung một ý nghĩa hoặc một chủ

đề thống nhất

Người làm phóng sự có thể tập hợp những tài liệu tản mạn thành những thiênphóng sự có giá trị Đây là một trong những lợi thế của phóng sự so với thể loạitin của báo chí

Sơ đồ bố cục kết hợp:

VD: Bài phóng sự nói về nỗi buồn của người dân khi mà chủ đầu tư thủy điện hứa hẹn hỗ trợ, đền bù cho người nhường đất phục vụ dự án, nhưng 10 năm trôi qua, câu

chuyện đền bù vẫn chẳng được thực hiện Để làm rõ vấn đề, tác giả đã sử dụng

3 Thành phần kết cấu của phóng sự bao gồm: Mở bài, thân bài, kết thúc,

đôi khi thêm phần giới thiệu trước khi vào bài hoặc phần đuôi để nhấn mạnh ýnghĩa quan trọng

Một số cách mở đầu:

+ Khái quát thành hình ảnh hoặc nêu bật tầm vóc, ý nghĩa của đối tượng cần miêu tả Cách này đòi hỏi tác giả phải có tầm nhìn sâu, khái quát vấn đề

+ Bắt đầu từ bối cảnh dẫn tới sự nảy sinh sự kiện