SKKN Rèn kĩ năng làm bài văn biểu cảm về sự vật và con người cho cho học sinh lớp 7

SKKN Rèn kĩ năng làm bài văn biểu cảm về sự vật và con người cho cho học sinh lớp 7 MỤC LỤC PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 3 PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 5 1 Thực trạng công tác dạy học và tính cấp thiết 5 a Thuận lợi 5 b Khó khăn 5 2 Biện pháp nâng cao chất lượng giảng dạy 6 3 Thực nghiệm sư phạm 6 a Mô tả cách thực hiện 6 a1 Biện pháp 1 Hướng dẫn cách tìm ý, lập dàn ý cho bài văn 6 a2 Biện pháp 2 Hướng đẫn cách viết phần mở bài 10 a3 Biện pháp 3 Hướng dẫn viết phần thân bài 13 a4 Biện pháp 4 Hướng dẫn viết ph.

MỤC LỤC

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ 3

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 5

1 Thực trạng công tác dạy học và tính cấp thiết 5

a Thuận lợi 5

b Khó khăn 5

2 Biện pháp nâng cao chất lượng giảng dạy 6

3.Thực nghiệm sư phạm 6

a Mô tả cách thực hiện 6

a1 Biện pháp 1: Hướng dẫn cách tìm ý, lập dàn ý cho bài văn 6

a2 Biện pháp 2: Hướng đẫn cách viết phần mở bài 10

a3 Biện pháp 3: Hướng dẫn viết phần thân bài 13

a4 Biện pháp 4: Hướng dẫn viết phần kết bài 19

b Kết quả đạt được 21

c Điều chỉnh, bổ sung sau thực nghiệm 22

4 Kết luận 22

5 Kiến nghị , đề xuất 22

a Đối với tổ/ nhóm chuyên môn: 22

b Đối với lãnh đạo nhà trường 23

c Đối với Phòng Giáo dục, Sở GDDT 23

PHẦN III: TÀI LIỆU THAM KHẢO 24

PHẦN IV: MINH CHỨNG VỀ HIỆU QỦA CỦA BIỆN PHÁP 25

PHẦN V: CAM KẾT 27

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

Để đáp ứng được yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông 2018của bậc THCS nhằm góp phần thực hiện mục tiêu đổi mới toàn diện mà Đảng,nhà nước và ngành giáo dục đã đặt ra trong giai đoạn hiện nay, một việc quantrọng và vô cùng cấp thiết trước tiên được đặt ra cho đội ngũ thầy cô giáo là phải

đổi mới PPDH và đổi mới kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất năng lực học sinh Với chủ trương trên đối với môn Ngữ văn cấp THCS

yêu cầu đặt ra là học sinh phải có năng lực phân biệt được các loại văn bản vănhọc, văn bản nghị luận và văn bản thông tin; đọc hiểu được cả nội dung tườngminh và nội dung hàm ẩn của các loại văn bản; viết được đoạn và bài văn tự sự,miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh, nhật dụng hoàn chỉnh, mạch lạc,logic, đúng quy trình và có kết hợp các phương thức biểu đạt; nói dễ hiểu, mạchlạc; có thái độ tự tin, phù hợp với ngữ cảnh giao tiếp; nghe hiểu với thái độ phùhợp Cũng theo đó kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn chủ yếu là hình thức tự luận.Nghĩa là khả năng viết, khả năng thực hành sử dụng tiếng Việt phải được sửdụng triệt để ở mức độ cao nhất Do vậy, việc dạy cách viết văn cho học sinhngay từ các lớp dưới là điều vô cùng cần thiết Đứng trước một đề bài các emthường ngồi viết ngay và ngồi chờ hết giờ vì không biết phải mở bài như thếnào? Lấy cái gì để viết thân bài? Có em khá hơn chút thì viết xong nhưng các ýtriển khai sắp xếp lộn xộn, không logic và còn nhầm sang kiểu bài khác Từ thực

tế đó, trước khi vào năm học mới năm học 2020-2021 tôi luôn băn khoăn và trăntrở tìm những giải pháp tốt nhất giúp các em viết văn, đặc biệt là thể loại vănbiểu cảm – một thể loại khá khó Tôi đã dành nhiều thời gian suy nghĩ và thểnghiệm phương pháp dạy cách viết văn nhiều năm và thực hiện đổi mới phươngpháp dạy cách viết văn cho đối tượng học sinh đại trà góp phần nâng cao chấtlượng của môn học Trong phạm vi của đề tài tôi tập trung giải quyết các vấn đề,yêu cầu sau:

- Thứ nhất: Trò phải hứng thú, say mê viết văn mà không sợ khó, không lệ

thuộc quá nhiều vào bài văn mẫu Thầy phải phát huy được tính tích cực, say mêhọc tập ở trò, đem đến niềm vui, sự tự tin cho các em nhất là đối tượng học sinhhọc lực trung bình, yếu

- Thứ hai: Hướng dẫn các em thật cụ thể, tỉ mỉ, dễ hiểu, nhớ lâu các bước

làm bài văn biểu cảm; cách tìm ý; cách phát triển ý; cách viết đoạn; cách diễnđạt; cách chuyển ý, chuyển đoạn; cách đưa yếu tố miêu tả, tự sự vào bài vănbiểu cảm

- Thứ ba: Tạo không gian, điều kiện tốt nhất để các em được thực hành, được

vận dụng thường xuyên

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Thực trạng công tác dạy học và tính cấp thiết

a Thuận lợi

- Được sự quan tâm, giúp đỡ, hướng dẫn, chỉ đạo của ban giám hiệu nhàtrường đã tạo điều kiện tốt cho giáo viên phát huy năng lực chuyên môn

- Có sự hợp tác, giúp đỡ, tương tác của các đồng nghiệp và tổ chuyên môn

- Đa số các em học sinh có ý thức tự học, yêu thích môn học, thích khám phá

và tìm hiểu kiến thức, tri thức mới

- Điều kiện cơ sở vật chất nhà trường đầy đủ, phụ huynh có điều kiện đầu tưcho con em ăn học Có thể giúp giáo viên và học sinh thực hiện việc dạy tốt,học tốt

b Khó khăn

- Học sinh còn yếu, kém trong năng lực viết văn Lúng túng và không có sựhọc hỏi

- Học sinh không có nhiều tiết thực hành kĩ năng viết văn

- Nhiều học sinh học kém nên ngại viết, sợ viết Hầu hết học sinh yếu kémrất sợ môn văn

- Các em chưa có sự quan tâm thường xuyên từ gia đình, vì hầu hết bố mẹđều đi làm, học sinh tự chủ việc học của mình nên không đảm bảo

- Năm học 2020-2021 được sự phân công của Ban giám hiệu nhà trường tôiđảm nhận đứng lớp 7C và 7E Sau một thời gian giảng dạy và có làm khảosát với tất cả các học sinh của hai lớp trên đã cho kết quả như sau:

Số bà i

Giỏi 8-10

Khá 6,5-7,9

TB 5-6,4

Yếu, Kém 0-4,9

khi áp

2 Biện pháp nâng cao chất lượng giảng dạy

Trước kết quả như trên, nhận thấy cả 2 lớp đại trà này tỉ lệ học sinh trung

bình và yếu chiếm tỉ lệ khá cao Một vấn đề cấp thiết đặt ra cho bản thân tôi làlàm sao có thể thay đổi cách nghĩ và cách học để vận dụng vào bài tốt hơn đốivới các học sinh trung bình, yếu Được sự tư vấn của các bạn đồng nghiệp cùngchuyên môn, tôi đã nghiên cứu, tìm tòi từng biện pháp để áp dụng vào các đối

tượng học sinh đại trà và mạnh dạn đưa ra các biện pháp rèn kĩ năng làm bài văn biểu cảm về sự vật và con người cho học sinh lớp 7 qua các biện pháp sau:

a Biện pháp 1: Hướng dẫn cách tìm ý, lập dàn ý cho bài văn

*Mục đích của biện pháp :

- Khơi nguồn cảm xúc nảy sinh cho đối tượng biểu cảm

- Học sinh xác định được những chi tiết tiêu biểu của đối tượng biểu cảm

- Thể hiện những hiểu biết về đối tượng biểu cảm

*Biện pháp cũ : Giáo viên vẫn hướng dẫn học sinh cách tìm ý và lập dàn ýtheo câu từ mà đề ra

a1 Tìm ý

- Tìm ý dựa vào đặc điểm của đề bài:

Có hai dạng: Đề mang tính chất cụ thể hóa đối tượng biểu cảm và đề mangnội dung chung Cách tìm ý này áp dụng cho các đề mang tính chất cụ thể Khigặp dạng đề như vậy chỉ cần dựa vào đặc điểm của đối tượng biểu cảm đưa ratrong đề bài mà tìm ý

- Tìm ý dựa vào thời gian:

Cách tìm ý này áp dụng cho các đề bài có tính chất chung, chỉ nêu ra đối

loại đề bài biểu cảm về cây cối, phong cảnh thiên nhiên, ta tìm ý bằng cách đặtcây cối hoặc phong cảnh thiên nhiên đó vào các mùa trong năm vì mỗi mùaxuân, hạ, thu, đông những đối tượng trên có vẻ đẹp riêng, đặc trưng riêng các

em sẽ dễ dàng thể hiện cảm xúc của mình

-Tìm ý dựa vào đặc điểm của đối tượng biểu cảm.

Cách tìm ý này áp dụng cho đề bài mà đối tượng biểu cảm là con người hoặccon vật Gặp dạng đề này ta tìm ý bằng cách chỉ ra các đặc điểm của đối tượngbiểu cảm: Đặc điểm về ngoại hình, đặc điểm về tính cách, đặc điểm về hoạtđộng (việc làm) Mỗi đặc điểm ấy là một ý và mỗi ý đó triển khai thành mộtđoạn văn

a2 Lập dàn bài :

Muốn lập được dàn bài một bài văn học sinh cần dựa vào hai cơ sở:

+ Bố cục của bài văn biểu cảm

-Biểu cảm về hình dáng, đặc điểm của sự vật

- Biểu cảm về tác dụng, ý nghĩa của sự vật…

- Biểu cảm về kỉ niệm với đối tượng

Kết bài:

- Khẳng định lại tình cảm của em về sự vật ấy.

- Ý nghĩa của sự vật trong cuộc sống của con người

- Cảm xúc của em về ngoại hình của đối tượng biểu cảm

- Cảm xúc của em về tính nết của đối tượng biểu cảm

- Cảm xúc của em về việc làm( hoạt động) của đối tượng biểu cảm

Kết bài:

- Khẳng định lại tình cảm của em về đối tượng biểu cảm

- Vị trí tình cảm của người, ý nghĩa của đối tượng biểu cảm đối vớiem

*Biện pháp mới: Giáo viên chỉ rõ các yếu tố cụ thể trong cấu trúc mô hình củacác phần mở bài, thân bài, kết bài để tất cả các đối tượng học sinh đều biết viếtbài.

b1 Bước 1: Hướng dẫn học sinh viết mở bài :

- Mô hình mở bài trực tiếp:

Là cách mở bài giới thiệu thẳng với người đọc cảm nghĩ về đối tượng biểu

cảm Nội dung phần mở bài cần đảm bảo ba yếu tố: Nêu cảm nghĩ về sự vật +Thời gian + Địa điểm Ta sẽ có mô hình sau:

Mô hình mở bài trực tiếp:

Nêu cảm nghĩ về sự vật, con người………Ở đâu…………Lúc nào………

Chú ý:

- Ở đâu: Ở vườn nhà em, ở công viên, ở đầu làng, ở giữa sân trường em…

- Lúc nào: Đã lâu lắm rồi, đã hơn mười năm, đã mấy chục năm, vào dịp phát độngtết trồng cây……

- Với ba số 1,2, 3 học sinh có thể tự viết 6 kiểu mở bài trực tiếp: 123- 213- 321- 312

132-231 Mở bài gián tiếp:

Là cách mở bài không đi thẳng vào vấn đề mà gợi mở vào đề bằng cách đưa

ra một câu thơ, một câu nói, một âm thanh, một lời đối thoại… sau đó mới dẫndắt vào đề Cách này làm cho mở bài hay hơn hấp dẫn và gây hứng thú chongười đọc

Mô hình mở bài gián tiếp

1 Gợi mở vào đề : Bằng cách đưa ra một câu thơ( một câu hát, câu ca dao,tục ngữ), một câu nói, một âm thanh, một lời đối thoại…

2 Nêu cảm nghĩ về sự vật, con người :

Cảm xúc về sự vật, con người +Ở đâu …+Lúc nào…

Khi viết mở bài gián tiếp thì phần giới thiệu chỉ cần thông tin số 1, còn thôngtin số 2 và 3 có hay không cũng được Chú ý cách dẫn dắt để kết nối giữa phầngợi mở với phần giới thiệu cảm xúc chung và đối tượng biểu cảm

b2 Bước 2: Hướng dẫn viết phần thân bài.

Phần thân bài là phần trọng tâm có nhiệm vụ triển khai, phát triển ý chính đãđược ghi trong dàn bài đã lập Đề bài là chủ đề lớn, mỗi ý là một chủ đề nhỏ, vìthế mỗi ý sẽ triển khai thành một đoạn văn Do vậy khi viết bài yêu cầu học sinhbám sát vào từng ý trong dàn bài đã lập ở trên

Giáo viên cần hướng dẫn cụ thể, tỉ mỉ từng khâu, từng công đoạn trong quytrình viết một đoạn văn Đây là điều kiện tốt nhất để học sinh trung bình, yếu cóthể tự mình viết được một đoạn văn mà không cần sử dụng văn mẫu Hướng dẫnhọc sinh đại trà viết các đoạn văn trong phần thân bài tôi chú trọng và các bướcsau:

- Hướng dẫn viết câu chủ đề của đoạn.

Câu chủ đề là câu mang nội dung chính của cả đoạn văn Nó bao hàm nộidung của các câu khác trong đoạn Việc xác định chủ đề cho đoạn văn khôngkhó vì đã có mô hình, căn cứ vào đó có thể nhận ra ngay chủ đề của đoạn vănmình đang viết là gì Hướng đẫn học sinh viết câu chủ đề cho đoạn văn biểu cảmtheo mô hình sau:

Mô hình câu chủ đề trong đoạn văn biểu cảm:

Từ ngữ gọi tên cảm xúc + Đối tượng biểu cảm và thời gian nó xuất hiện.

(Đối tượng biểu cảm và đặc điểm của đối tượng)

Lưu ý: Có từ ngữ gọi tên những cảm xúc giúp học sinh phân biệt với văn miêutả.

- Hướng dẫn tìm đặc điểm của đối tượng biểu cảm đề viết đoạn.

Tôi đặc biệt quan tâm đến công việc này Trước đây tôi đã áp dụng các bướclàm bài như trong chương trình SGK để dạy cách viết văn nhưng hiệu quảkhông cao, chỉ có kết quả ở các em học sinh khá trở lên Còn đối tượng học sinhtrung bình, yếu hầu như không có kết quả Trao đổi, trò chuyện với các em hầuhết đều có câu trả lời giống nhau: Em đã học thuộc lòng 4 bước làm văn, đã tìm

ý, lập dàn bài nhưng đến bước viết bài em vẫn không viết được, không biết viếtcái gì Tôi tiếp tục đi sâu tìm hiểu, đặt mình vào vị trí của các em Nghĩa là tôicũng làm văn, cũng viết những bài văn mà mình hướng dẫn các em viết Cuốicùng, tôi nhận thấy để các em viết văn biểu cảm một cách đơn giản nhất, dễ nhất

là : Phải tìm “Chất liệu” để viết các đoạn văn và tôi đưa ra cách tìm “Chất liệu”

như sau:

Quan sát rồi liệt kê tất cả các đặc điểm đặc trưng nhất, nổi bật nhất củađối tượng biểu cảm trong thực tế cuộc sống, các hoạt động của con người và bảnthân liên quan đến đối tượng biểu cảm phù hợp với chủ đề của đoạn văn

- Hướng dẫn cách diễn đạt đặc điểm của đối tượng biểu cảm thể hiện cảm xúc, tình cảm.

Với học sinh khá giỏi, không cần dùng những từ ngữ gọi tên những tìnhcảm, cảm xúc mà người đọc vẫn cảm nhận được cảm xúc dạt dào qua các từngữ, hình ảnh Nhưng với học sinh trung bình, yếu, nếu không hướng dẫn cụthể, tỉ mỉ các em không phân biệt được văn miêu tả với văn biểu cảm Nhiều emkhẳng định: em thấy văn biểu cảm với văn miêu tả giống nhau cô ạ Do vậy, đểgiúp các em biết được cách viết văn biểu cảm khác với văn miêu tả thì giáo viênphải hướng dẫn cụ thể, chỉ ra được điểm khác biệt Cách hướng dẫn cụ thể là:

Phải dùng nhiều từ ngữ biểu cảm, câu cảm thán gọi tên những cảm xúc tronglòng mình

- Hướng dẫn cách diễn đạt đặc điểm của đối tượng thành lời văn.

Với mỗi một đối tượng biểu cảm, khi diễn đạt thành câu văn tôi yêu cầu họcsinh thực hiện theo mô hình sau

b3 Bước 3: Hướng dẫn viết phần kết bài.

Có hai kiểu kết bài: Kết bài đóng ý và kết bài mở rộng Hướng dẫn học sinh viếtkết bài tôi đưa về dạng mô hình như sau:

- Kết bài đóng ý: Là phần cuối cùng trong bài văn kết thúc ý chính của cả

bài( còn được gọi là kết bài không mở rộng)

Mô hình kết bài đóng ý

Nêu tình cảm, cảm xúc: yêu , ghét ,tự hào…(2)

Nêu hành động: Cố gắng học tập…,noi gương…(3)

*Lưu ý: Với ba số 1, 2, 3 học sinh có thể viết 6 kiểu kết bài đóng ý: 123,

132, 231, 213, 312, 321 như ở phần mở bài

- Kết bài mở rộng: Là phần cuối cùng trong bài văn vừa kết thúc ý chính của cả

bài vừa mở ra một hướng mới gợi suy nghĩ cho người đọc Hướng dẫn học sinhviết kết bài mở rộng tôi cũng đưa về dạng mô hình như sau:

Mô hình kết bài mở rộng:

- Nêu tình cảm, cảm xúc: yêu , ghét ,tự hào…(2)

- Nêu hành động: Cố gắng học tập…,noi gương…(3)

( Có thể dùng một hoặc cả ba yếu tố trên)

b, Mở rộng: Nêu một câu hỏi, đưa ra một câu văn…

3.Thực nghiệm sư phạm.

a Mô tả cách thực hiện.

a1 Biện pháp 1: Hướng dẫn cách tìm ý, lập dàn ý cho bài văn.

*Tìm ý :

-Tìm ý dựa vào đặc điểm của đề bài:

Ví dụ : Cho đề bài :Cảm xúc của em về bốn mùa của đất nước.

Đề này chỉ ra bốn ý rất rõ ràng:

+ Tình cảm của em với mùa xuân

+ Tình cảm của em với mùa hạ

+ Tình cảm của em với mùa thu

+ Tình cảm của em với mùa đông

-Tìm ý dựa vào thời gian:

Ví dụ: Đề bài: Cảm nghĩ về cây phượng.

Đặt cây phượng vào thời gian bốn mùa ta tìm được các ý sau:

+ Cảm xúc của em về cây phượng trong mùa xuân

+ Cảm xúc của em về cây phượng trong mùa thu.

+ Cảm xúc của em về cây phượng trong mùa đông

Một số đối tượng biểu cảm khác ta có thể áp dụng cách tìm ý theo thời gianmột ngày : Sáng, trưa, chiếu, tối Tương ứng với mỗi thời gian đó là một ý

-Tìm ý dựa vào đặc điểm của đối tượng biểu cảm.

Ví dụ: Cho đề bài: Cảm nghĩ của em về mẹ

Dựa vào các đặc điểm trên ta tìm được các ý cho phần thân bài như sau:

+ Cảm xúc của em về ngoại hình của mẹ

+ Cảm xúc của em về tính nết của mẹ

+ Cảm xúc của em về việc làm của mẹ

a2 Biện pháp 2: Hướng dẫn học sinh viết bài văn hoàn chỉnh.

*Bước 1: Hướng dẫn học sinh viết mở bài :

- Mô hình mở bài trực tiếp

- Mô hình mở bài gián tiếp

Ví dụ 1 : Đề bài : Cảm nghĩ về mẹ.

+ Mở bài bằng một câu thơ( Câu hát) :

Lòng mẹ bao la như biển Thái Bình dạt dào, tình mẹ tha thiết như dòngsuối hiền ngọt ngào, lời mẹ êm ái như đồng lúa chiều rì rào……Mỗi khi giaiđiệu ngọt ngào, êm ái của bài hát Lòng mẹ vang lên trong lòng em lại trào dâng

một tình yêu thương mẹ của em Một người mẹ mà em vô cùng yêu thương vàkính trọng.

+ Mở bài bằng một âm thanh :

Cút…kít….cút ….kít….Âm thanh quen thuộc của chiếc xe đạp vang lên ngoàicổng Em trai em cười tít mắt, chạy ra ngay mở cửa Một bóng hình gần gũi hiện

ra Đó chính là mẹ em, người mẹ mà em vô cùng yêu thương và kính trọng

+ Mở bài bằng một câu nói :

Nam ơi! Dậy thôi con, ôn lại bài rồi ăn sáng còn đi học chứ!

Đó là câu nói quen thuộc, ngập tràn tình yêu thương mà ngày nào tôi cũngđược nghe vào mỗi buổi sáng Không ai khác đó chính là người mẹ kính yêu củatôi đấy

+ Mở bài bằng một lời đối thoại:

- Ai là người quan trọng nhất với cậu?

- Đó là người luôn bên cạnh yêu thương chăm sóc mình cả những lúc mạnhkhỏe và những lúc ốm đau Một người bạn mà cả đời này mình không bao giờquên được

- Mình biết rồi, đó là mẹ cậu phải không?

- Ừ, đó chính là mẹ của mình, người mà mình luôn yêu thương và kính trọngnhất

Bài làm của học sinh