Câu 1: Phân tích nội dung quy luật mâu thuẫn và trả lời các câu hỏi sau: a.Quy luật mâu thuẫn có bao hàm các mâu thuẫn chủ quan không? Vì sao? b.Sự đồng nhất giữa các mặt đối lập và sự thống nhất giữa các mặt đối lập khác nhau như thế nào? c.Hãy chứng tỏ rằng, quy luật mâu thuẫn là hạt nhân của phép biện chứng duy vật Câu 2: Phân tích mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng. Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng có phải là một mâu thuẫn không? Vì sao? Câu 1: Phân tích nội dung quy luật phủ định của phủ định và trả lời các câu hỏi sau: a. Quy luật phủ định của phủ định bao hàm mọi phủ định đúng hay sai? Vì sao? b. Giải thích vì sao khuynh hướng phát triển của sự vật, hiện tượng là hình xoáy ốc? c. Hãy chứng tỏ rằng, quy luật phủ định của phủ định là hình thức biểu hiện của quy luật mâu thuẫn. Câu 2: Hãy chứng tỏ rằng, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là mâu thuẫn cơ bản của xã hội ở mọi giai đoạn phát triển.
Trang 1BÀI KIỂM TRA ĐIỀU KIỆN MÔN: TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN
BÀI SỐ 01 Câu 1: Phân tích nội dung quy luật mâu thuẫn và trả lời các câu hỏi sau:
a Quy luật mâu thuẫn có bao hàm các mâu thuẫn chủ quan không? Vì sao?
b Sự đồng nhất giữa các mặt đối lập và sự thống nhất giữa các mặt đối lập khác nhau như thế nào?
c Hãy chứng tỏ rằng, quy luật mâu thuẫn là hạt nhân của phép biện chứng duy vật
Nội dung quy luật mâu thuẫn
Quy luật mâu thuẫn là quy luật của nguồn gốc của mọi sự vận động phát triểndiễn ra trong tự nhiên xã hội và tư duy Quy luật mâu thuẫn là hạt nhân của phépbiện chứng bởi vì, nó vạch ra nguồn gốc, động lực bên trong của sự phát triển
Khái niệm mâu thuẫn
Mặt đối lập là phạm trù dùng để chỉ những mặt có những đặc điểm, nhữngthuộc tính, những tính quy định có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau tồn tạimột cách khách quan trong tự nhiên, xã hội và tư duy
Mâu thuẫn là một chỉnh thể (một kết cấu) trong đó bao gồm hai mặt đối lập.Hai mặt đối lập này vừa thống nhất với nhau vừa đấu tranh với nhau Nói cáchkhác, khái niệm mâu thuẫn dùng để chỉ mối liên hệ thống nhất và đấu tranh,chuyển hoá giữa các mặt đối lập của mỗi sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật,hiện tượng với nhau
Các tính chất chung của mâu thuẫn
Tính khách quan: Mâu thuẫn là một hiện tượng khách quan, là cái vốn cótrong các sự vật, hiện tượng
Tính phổ biến: Mâu thuẫn là một hiện tượng phổ biến tồn tại trong tất cả cáclĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy
Tính đa dạng và phong phú: Mâu thuẫn trong mỗi sự vật và trong mỗi lĩnhvực khác nhau cũng khác nhau Trong mỗi sự vật không phải chỉ có một mâuthuẫn mà có nhiều mâu thuẫn Mỗi mâu thuẫn và mỗi mặt của mâu thuẫn lại cóđặc điểm, có vai trò tác động khác nhau đối với sự vận động và phát triển của sựvật
Trang 2 Quá trình vận động của mâu thuẫn
Trong mỗi mâu thuẫn, các mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấutranh với nhau
sự chuyển hoá giữa chúng
Sự đồng nhất của các mặt đối lập còn bao hàm cả sự tác động ngang nhaugiữa chúng
Sự đấu tranh của các mặt đối lập
Đấu tranh của các mặt đối lập là sự tác động qua lại theo xu hướng bài trừ vàphủ định lẫn nhau của các mặt đó
Không nên hiểu đấu tranh giữa các mặt đối lập với tư cách là một phạm trùtriết học một cách giản đơn chỉ như là: sự thủ tiêu lẫn nhau, sự xung đột giữa cáclực lượng thù địch bằng bạo lực, vì theo cách hiểu đơn giản đó sẽ không giải thíchđược sự đấu tranh giữa hạt nhân và điện tử, đồng hoá và dị hoá Tính đa dạng củahình thức đấu tranh giữa các mặt đối lập cũng như của mối quan hệ qua lại giữachúng, phụ thuộc vào lĩnh vực tồn tại của các mặt đối lập, phụ thuộc vào điều kiệntrong đó diễn ra cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập
Với tư cách là hai xu hướng khác nhau trong mối quan hệ qua lại giữa cácmặt đối lập của một mâu thuẫn, sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập cóquan hệ biện chứng với nhau, trong đó sự thống nhất của các mặt đối lập là tươngđối, đấu tranh giữa các mặt đối lập là tuyệt đối, bởi vì trong khi quy định, ràngbuộc lẫn nhau hai mặt đối lập vẫn luôn có xu hướng phát triển trái ngược nhau,đấu tranh với nhau
Sự chuyển hóa giữa các mặt đối lập:
Trang 3Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập, dẫn tới kết quả là làm cho các mặt đối lậpchuyển hoá Do sự đa dạng của thế giới, nên các hình thức chuyển hoá cũng rất đadạng Cụ thể là:
+ Thứ nhất, là sự chuyển hoá từng mặt, từng khía cạnh của mặt đối lập nàysang mặt đối lập khác
+ Thứ hai, có thể mặt đối lập này chuyển thành mặt đối lập khác
+ Thứ ba, cả hai mặt đối lập cũ đều bị mất đi và chuyển thành hai mặt đối lậpmới trong sự vật mới
Tóm lại, mọi sự vật và hiện tượng trong thế giới khách quan đều là thể thốngnhất của các mặt đối lập, chính sự đấu tranh của các mặt đối lập và sự chuyển hoágiữa chúng là nguồn gốc, là động lực của sự phát triển
Trong thực tế, do đồng nhất đấu tranh với mọi sự va chạm, đụng độ, vớinhững sự rối loạn, mất ổn định nên con người thường ác cảm với đấu tranh.Tuy nhiên, nếu không có đấu tranh sẽ không thể đưa đến sự phát triển Chínhthông qua đấu tranh mà các mặt đối lập phải điều chỉnh lại cho phù hợp với sựvận động biến đổi của chúng cũng như phù hợp với những điều kiện, hoàn cảnhlịch sử mới Chính đấu tranh mới làm cho những cái cũ, cái lỗi thời có thể mất
đi và cái mới, cái tiến bộ có thể ra đời
Quá trình hình thành mâu thuẫn
Đồng nhất Khác nhau (xung đột) Mâu thuẫnKhi mới xuất hiện, mâu thuẫn được biểu hiện ở sự khác nhau của hai mặt.Song, không phải bất cứ sự khác nhau nào của các mặt cũng là mâu thuẫn Chỉ cóhai mặt khác nhau nào liên hệ hữu cơ với nhau trong một chỉnh thể và có khuynhhướng phát triển trái ngược nhau, thì mới hình thành bước đầu của mâu thuẫn Sau
đó phát triển lên thành hai mặt đối lập Khi hai mặt đối lập của mâu thuẫn xungđột với nhau gay gắt và khi có điều kiện chín muồi thì giữa chúng có sự chuyểnhoá Mâu thuẫn được giải quyết Mâu thuẫn cũ mất đi, mâu thuẫn mới được hìnhthành và lại một quá trình mới làm cho sự vật không ngừng vận động và pháttriển
Như vậy, sự đấu tranh của các mặt đối lập đã làm cho các sự vật không thể tồntại một cách vĩnh viễn Vì thế, đấu tranh giữa các mặt đối lập là nguồn gốc, là
Trang 4động lực bên trong của mọi sự vận động và phát triển
Phân loại mâu thuẫn
Căn cứ vào quan hệ đối với sự vật được xem xét, người ta phân biệt các mâu thuẫn thành mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài
+ Mâu thuẫn bên trong là sự tác động qua lại giữa các mặt, các khuynh hướngđối lập của cùng một sự vật
+ Mâu thuẫn bên ngoài là mâu thuẫn giữa các sự vật với nhau
Căn cứ vào ý nghĩa đối với sự tồn tại và phát triển của toàn bộ sự vật, mâu thuẫn được chia thành mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản
+ Mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn quy định bản chất của sự vật, quy định sựphát triển ở tất cả các giai đoạn của sự vật, nó tồn tại trong suốt quá trình tồn tạicủa sự vật Mâu thuẫn cơ bản được giải quyết thì sự vật sẽ thay đổi căn bản vềchất
+ Mâu thuẫn không cơ bản là mâu thuẫn chỉ đặc trưng cho một phương diệnnào đó của sự vật, nó không quy định bản chất của sự vật Mâu thuẫn đó nảy sinhhay được giải quyết không làm cho sự vật thay đổi căn bản về chất
Căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật trong một giai đoạn nhất định, các mâu thuẫn được chia thành mâu thuẫn chủ yếu
và mâu thuẫn thứ yếu
+ Mâu thuẫn chủ yếu là mâu thuẫn nổi lên hàng đầu ở một giai đoạn phát triểnnhất định của sự vật, nó chi phối các mâu thuẫn khác trong giai đoạn đó Giải quyếtđược mâu thuẫn chủ yếu trong từng giai đoạn là điều kiện cho sự vật chuyển sanggiai đoạn phát triển mới
+ Mâu thuẫn thứ yếu là những mâu thuẫn ra đời và tồn tại trong một giaiđoạn phát triển nào đó của sự vật, nhưng nó không đóng vai trò chi phối mà bịmâu thuẫn chủ yếu chi phối
Căn cứ vào tính chất của các quan hệ lợi ích, người ta chia mâu thuẫn trong
xã hội thành mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng
+ Mâu thuẫn đối kháng là mâu thuẫn giữa những giai cấp, những tập đoànngười có lợi ích cơ bản đối lập nhau
+ Mâu thuẫn không đối kháng là mâu thuẫn giữa những lực lượng xã hội có
Trang 5lợi ích cơ bản thống nhất với nhau, chỉ đối lập về những lợi ích không cơ bản, cục
bộ, tạm thời
Việc phân biệt mâu thuẫn đối kháng và không đối kháng có ý nghĩa trongviệc xác định đúng phương pháp giải quyết mâu thuẫn Giải quyết mâu thuẫn đốikháng phải bằng phương pháp đối kháng; giải quyết mâu thuẫn không đối khángthì phải bằng phương pháp giáo dục, thuyết phục trong nội bộ nhân dân
Tóm lại, thực chất quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là:Mọi sự vật và hiện tượng đều chứa đựng những mặt, những khuynh hướng đối lậptạo thành những mâu thuẫn trong bản thân mình; sự thống nhất và đấu tranh củacác mặt đối lập tạo thành xung lực nội tại của sự vận động và phát triển, dẫn tới sựmất đi của cái cũ và sự ra đời của cái mới
Ý nghĩa phương pháp luận
Để nhận thức đúng bản chất sự vật và tìm ra phương hướng, giải pháp đúngcho hoạt động thực tiễn phải đi sâu nghiên cứu phát hiện ra mâu thuẫn của sự vật.Muốn vậy, phải tìm trong thể thống nhất của những mặt, những khuynh hướng tráingược nhau, tức là tìm ra những mặt đối lập và tìm ra những mối liên hệ, tác độngqua lại lẫn nhau giữa các mặt đối lập đó
Khi phân tích mâu thuẫn, phải xem xét quá trình phát sinh, phát triển củatừng mâu thuẫn, xem xét vai trò, vị trí và mối quan hệ lẫn nhau của các mâu thuẫn.Đồng thời, phải xem xét quá trình phát sinh, phát triển và vị trí của từng mặt đốilập, mối quan hệ tác động qua lại giữa chúng, điều kiện chuyển hoá lẫn nhau giữachúng Chỉ có như thế mới có thể hiểu đúng mâu thuẫn của sự vật, xu hướng vậnđộng, phát triển và điều kiện để giải quyết mâu thuẫn
Để thúc đẩy sự vật phát triển phải tìm mọi cách để giải quyết mâu thuẫn bằngcon đường đấu tranh, không được điều hoà mâu thuẫn Việc giải quyết mâu thuẫnphải phù hợp với trình độ phát triển của mâu thuẫn Phải tìm ra phương thức,phương tiện và lực lượng để giải quyết mâu thuẫn Mâu thuẫn chỉ được giải quyếtkhi điều kiện đã chín muồi Vì vậy, một mặt, phải chống thái độ chủ quan, nóngvội; mặt khác, phải tích cực thúc đẩy các điều kiện khách quan để làm cho cácđiều kiện giải quyết mâu thuẫn đi đến chín muồi Mâu thuẫn khác nhau phải cóphương pháp giải quyết khác nhau Phải tìm ra các hình thức giải quyết mâu thuẫn
Trang 6một cách linh hoạt, vừa phù hợp với từng loại mâu thuẫn, vừa phù hợp với điềukiện cụ thể Phải biết lợi dụng mâu thuẫn trong những điều kiện cụ thể.
a Quy luật mâu thuẫn có bao hàm các mâu thuẫn chủ quan không? Vì sao?
Quy luật mâu thuẫn không bao hàm các mâu thuẫn chủ quan Mâu thuẫn là cáivốn có của sự vật, hiện tượng, là bản chất chung của mọi sự vật, hiện tượng trong
tự nhiên, xã hội và tư duy con người Sự vật, hiện tượng là một thể thống nhất biệnchứng chứa đựng các mặt đối lập, tức là chứa đựng những mâu thuẫn tự thân của
nó Do đó, mâu thuẫn tồn tại khách quan trong sự vật, hiện tượng chứ không phải
do con người gán cho sự vật, hiện tượng Sự tồn tại của mâu thuẫn hoàn toàn khôngphụ thuộc và ý thức của con người, tức là tồn tại ngoài ý thức, độc lập, không phụthuộc vào ý thức của con người cho dù con người có nhận thức được hay khôngnhận thức được nó thì nó vẫn tồn tại Mâu thuẫn tồn tại khác quan trong mọi lĩnhvực của thế giới và vô cùng đa dạng
b Sự đồng nhất giữa các mặt đối lập và sự thống nhất giữa các mặt đối lập khác nhau như thế nào?
Trong sự thống nhất và đồng nhất giữa hai mặt đối lập, sự đồng nhất giữachúng mang tính tuyệt đối, còn sự thống nhất mang tính chất tương đối Sự thốngnhất của các mặt đối lập là sự phụ thuộc lẫn nhau, đòi hỏi có nhau của các mặt đốilập Sự tồn tại của mặt đối lập này phải dựa trên sự tồn tại của mặt đối lập kia Cácmặt đối lập tồn tại không tách rời nhau nên giữa chúng luôn có những nhân tốgiống nhau Những nhân tố giống nhau đó gọi là sự “đồng nhất” của các mặt đốilập Do đó, sự “thống nhất” của các mặt đối lập còn bao hàm cả sự “đồng nhất”của các mặt đó Nếu không có sự đồng nhất không thể có sự chuyển hoá giữachúng
c Hãy chứng tỏ rằng, quy luật mâu thuẫn là hạt nhân của phép biện chứng duy vật
Trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật, Lênin coi quy luậtthống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập (quy luật mâu thuẫn) là hạt nhân củaphép biện chứng V.I Lênin viết: “Có thể định nghĩa vắn tắt phép biện chứng làhọc thuyết về sự thống nhất của các mặt đối lập Như thế là nắm được hạt nhâncủa phép biện chứng, nhưng điều đó đòi hỏi phải có những giải thích và một sự
Trang 7phát triển thêm” Chính mâu thuẫn nội tại là nguồn gốc của sự vận động và pháttriển Do đó, muốn sự vật phát triển thì phải phát hiện ra mâu thuẫn và phân loạitừng mâu thuẫn để xác định mâu thuẫn cơ bản với mâu thuẫn không cơ bản, mâuthuẫn chủ yếu với mâu thuẫn thứ yếu, nhằm giải quyết mâu thuẫn một cách phùhợp tại từng thời điểm khác nhau Quá trình phát hiện, phân loại và giải quyết mâuthuẫn cũng đồng thời là tìm hiểu nguồn gốc, động lực phát triển của sự vật, hiệntượng Tóm lại, Mọi diễn biến trong xã hội phát triển đều dựa trên quy luật mâuthuẫn.
Câu 2: Phân tích mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng Cơ
sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng có phải là một mâu thuẫn không? Vì sao? Mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
Khái niệm
Khái niệm cơ sở hạ tầng
Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế củamột xã hội nhất định
Cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể bao gồm:
+ Quan hệ sản xuất thống trị
+ Quan hệ sản xuất tàn dư của xã hội cũ
+ Quan hệ sản xuất mầm mống của xã hội tương lai
Trong đó, quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vai trò chủ đạo, chi phốicác quan hệ sản xuất khác Nó quy định và tác động trực tiếp đến xu hướng chungcủa toàn bộ đời sống kinh tế – xã hội
Khái niệm kiến trúc thượng tầng
Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, triếthọc, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật cùng với những thiết chế xã hội tương ứng nhưnhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể xã hội được hình thành trên cơ sở hạtầng nhất định
Khi phân tích những quan hệ sản xuất với tư cách là cơ sở kinh tế của việc xáclập trên đó những quan hệ chính trị– xã hội Mỗi yếu tố của kiến trúc thượng tầng cóđặc điểm riêng, nhưng chúng tồn tại không tách rời nhau mà có sự liên hệ tác độngqua lại với nhau, đều được nảy sinh trên một cơ sở hạ tầng và phản ánh cơ sở hạ
Trang 8tầng đó Không phải tất cả các yếu tố của kiến trúc thượng tầng đều liên hệ nhưnhau đối với cơ sở hạ tầng của nó mà mỗi yếu tố có sự liên hệ riêng, có thể là trựctiếp hoặc gián tiếp.
Trong xã hội có đối kháng giai cấp, kiến trúc thượng tầng bao gồm: Hệ tưtưởng của giai cấp thống trị và các thiết chế tương ứng như nhà nước, giáo hội, toà
án, nhà tù ; ngoài ra còn có những quan điểm, các tổ chức xã hội của các tầng lớptrung gian, của các giai cấp mới đang là mầm mống của một xã hội tương lai cũngnhư những tàn dư tư tưởng cuả xã hội cũ còn rơi rớt lại
Trong xã hội có giai cấp, bộ phận quan trọng nhất trên kiến trúc thượng tầng
là nhà nước Nó là công cụ để thực hiện sự thống trị của giai cấp thống trị về mọimặt (nhà nước quản lý, thống trị xã hội bằng pháp luật, có quân đội, công an, toà
án, nhà tù…) Nhờ có nhà nước, tư tưởng của giai cấp thống trị mới thống trị đượctoàn bộ đời sống xã hội
Trong xã hội có giai cấp, kiến trúc thượng tầng có tính giai cấp Tính giai cấpcủa kiến trúc thượng tầng thể hiện ở chỗ các giai cấp luôn có sự đối lập và luôn đấutranh với nhau về mặt chính trị và tư tưởng
Mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng
Thứ nhất, mỗi cơ sở hạ tầng sẽ hình thành nên một kiến trúc thượng tầng
tương ứng với nó, quy định tính chất của kiến trúc thượng tầng
Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào chiếm địa vị thống trị về kinh tế thìcũng chiếm địa vị thống trị về chính trị và trong đời sống tinh thần Quan hệ sảnxuất nào thống trị thì sẽ tạo ra kiến trúc thượng tầng chính trị tương ứng
Các mâu thuẫn trong kinh tế, xét đến cùng quyết định các mâu thuẫn tronglĩnh vực chính trị tư tưởng Cuộc đấu tranh giai cấp về chính trị tư tưởng là biểuhiện những đối kháng trong đời sống kinh tế
Tất cả các yếu tố của kiến trúc thượng tầng như nhà nước, pháp luật, triết học,tôn giáo đều trực tiếp hay gián tiếp phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng, do cơ sở hạ tầngquyết định
Thứ hai, cơ sở hạ tầng thay đổi thì sớm hay muộn kiến trúc thượng tầng cũng
thay đổi theo
Trang 9Sự biến đổi đó diễn ra trong từng hình thái kinh tế - xã hội cũng như khichuyển từ một hình thái kinh tế – xã hội này sang một hình thái kinh tế - xã hộikhác
Sự biến đổi của cơ sở hạ tầng dẫn đến biến đổi của kiến trúc thượng tầng từmột hình thái kinh tế - xã hội này sang một hình thái kinh tế - xã hội khác là mộtquá trình diễn ra hết sức phức tạp:
Khi cơ sở hạ tầng cũ mất đi thì kiến trúc thượng tầng do nó sinh ra cũng mấttheo, khi cơ sở hạ tầng mới ra đời thì một kiến trúc thượng tầng mới phù hợp với
nó cũng xuất hiện Trong xã hội có đối kháng giai cấp, sự biến đổi đó diễn ra thôngqua cuộc đấu tranh giai cấp và cách mạng xã hội
Sự hình thành và phát triển của kiến trúc thượng tầng do cơ sở hạ tầng quyếtđịnh, nhưng nó còn có quan hệ kế thừa đối với các yếu tố của kiến trúc thượng tầng
xã hội cũ
Nguyên nhân trực tiếp gây ra sự biến đổi của cơ sở hạ tầng là do sự phát triểncủa lực lượng sản xuất Chính sự biến đổi của cơ sở hạ tầng đến lượt nó, lại làmcho kiến trúc thượng tầng biến đổi một cách căn bản
Vai trò tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng
Tuy cơ sở hạ tầng có vai trò quyết định đối với kiến trúc thượng tầng, nhưngtoàn bộ kiến trúc thượng tầng cũng như các yếu tố cấu thành nó đều có tính độc lậptương đối và tác động mạnh mẽ trở lại đối với cơ sở hạ tầng
Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng thể hiện ở chức năng
xã hội của kiến trúc thượng tầng là duy trì, bảo vệ và củng cố cơ sở hạ tầng đã sinh ra
nó, đấu tranh xóa bỏ cơ sở hạ tầng cũ và kiến trúc thượng tầng cũ
Trong các bộ phận của kiến trúc thượng tầng thì nhà nước giữ vai trò đặc biệtquan trọng, có tác dụng to lớn đối với cơ sở hạ tầng vì nó là công cụ bạo lực tậptrung trong tay sức mạnh kinh tế và chính trị của giai cấp thống trị Dựa vào Nhànước, giai cấp thống trị kiểm soát xã hội, sử dụng bạo lực, bao gồm các yếu tố vậtchất như: quân đội, cảnh sát, toà án, nhà tù để tăng cường sức mạnh kinh tế củagiai cấp thống trị, củng cố vững chắc địa vị của quan hệ sản xuất thống trị
Các bộ phận khác của kiến trúc thượng tầng như triết học, đạo đức, tôn giáo,nghệ thuật … cũng đều tác động mạnh mẽ đến cơ sở hạ tầng bằng những hình thức
Trang 10khác nhau có thể trực tiếp hoặc gián tiếp Không những thế bản thân giữa các yếu
tố đó cũng có sự tác động qua lại lẫn nhau Sự tác động của các yếu tố này đối với
cơ sở hạ tầng thường phải thông qua nhà nước, pháp luật và các thể chế tương ứngmới phát huy được hiệu lực đối với cơ sở hạ tầng cũng như đối với toàn xã hội
Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng diễn ra theo haichiều hướng:
+ Tích cực: Nếu kiến trúc thượng tầng tác động phù hợp với các quy luậtkinh tế khách quan thì nó là động lực mạnh mẽ thúc đẩy kinh tế phát triển.+ Tiêu cực: Nếu như kiến trúc thượng tầng tác động không phù hợp với cácquy luật kinh tế khách quan thì nó sẽ kìm hãm sự phát triển của kinh tế, kìm hãm sựphát triển xã hội Tuy nhiên, sự kìm hãm của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạtầng không phải là mãi mãi Cơ sở hạ tầng kinh tế của xã hội vẫn tự mở đường đicho nó theo tính tất yếu kinh tế của nó
Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng không là một mâu thuẫn
Theo khái niệm mâu thuẫn, mâu thuẫn dùng để chỉ mối liên hệ thống nhất vàđấu tranh, chuyển hoá giữa các mặt đối lập của mỗi sự vật, hiện tượng hoặc giữacác sự vật, hiện tượng với nhau Sự thống nhất giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúcthượng tầng được thể hiện ở chỗ kiến trúc thượng tầng được hình thành trên cơ sở
hạ tầng nhất định Cơ sở hạ tầng có vai trò quyết định kiến trúc thượng tầng, tất cảcác yếu tố của kiến trúc thượng tầng đều trực tiếp hay gián tiếp phụ thuộc vào cơ sở
hạ tầng, thay đổi do cơ sở hạ tầng quyết định Tuy cơ sở hạ tầng có vai trò quyếtđịnh đối với kiến trúc thượng tầng, nhưng toàn bộ kiến trúc thượng tầng cũng nhưcác yếu tố cấu thành nó đều có tính độc lập tương đối và tác động mạnh mẽ trở lạiđối với cơ sở hạ tầng Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng luôn tồn tại mối liên
hệ đấu tranh để tạo điều kiện cho sự chuyển hóa, nhờ đó tạo động lực mạnh mẽthúc đẩy kinh tế phát triển