Mục lục I Mở đầu 2 1 1 Lí do chọn đề tài 2 1 2 Mục đích nghiên cứu 2 1 3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2 1 4 Nhiệm vụ nghiên cứu 2 1 5 Phương pháp nghiên cứu 2 II Nội dung 3 CHƯƠNG 1 SOPHOCLE VÀ VỞ BI KỊCH “ OEDIPUS LÀM VUA” 3 1 Sophocle 3 1 1 Tiểu sử 3 1 2 Tác phẩm 3 1 3 Thành tựu 3 2 Vở bi kịch “Oedipus làm vua” 4 2 1 Tóm tắt 4 2 2 Ý nghĩa vở bi kịch 4 CHƯƠNG II VẤN ĐỀ VỀ MỤC ĐÍCH CỦA BI KỊCH 5 1 Định nghĩa bi kịch 5 2 Nguồn gốc của bi kịch 5 Vấn đề 1 Mục đích của bi kịch là phải đưa đến cho.
Trang 1Mục lục
I Mở đầu 2
I.1 Lí do chọn đề tài 2
I.2 Mục đích nghiên cứu 2
I.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2
I.4 Nhiệm vụ nghiên cứu 2
I.5 Phương pháp nghiên cứu 2
II Nội dung 3
CHƯƠNG 1 : SOPHOCLE VÀ VỞ BI KỊCH “ OEDIPUS LÀM VUA” 3
1 Sophocle 3
1.1 Tiểu sử 3
1.2 Tác phẩm 3
1.3 Thành tựu 3
2 Vở bi kịch “Oedipus làm vua” 4
2.1 Tóm tắt 4
2.2Ý nghĩa vở bi kịch
4 CHƯƠNG II: VẤN ĐỀ VỀ MỤC ĐÍCH CỦA BI KỊCH 5
1 Định nghĩa bi kịch
5 2 Nguồn gốc của bi kịch
5 Vấn đề 1: Mục đích của bi kịch là phải đưa đến cho khán giả cảm súc sợ hãi (Fear)
6 1.1Định nghĩa sợ hãi (Fear) 6
1.2Cảm xúc sợ hãi trong vở bi kịch “Oedipus làm vua” 6
Vấn đề 2: Mục đích của bi kịch là phải đưa đến cho khán giả cảm xúc tiếc thương (Pity)
7 2.1Định nghĩa tiếc thương (Pity) 7
Trang 22.2Cảm xúc tiếc thương trong vở bi kịch “Oedipus làm vua” 7 CHƯƠNG III: KẾT LUẬN 8 TÀI LIỆU THAM KHẢO 10
I Mở đầu:
1.1 Lí do chọn đề tài
Bi kịch và hài kịch Hy Lạp là một trong những loại kịch xuất sắc được tồn tại từ thời Hi Lạp cổ đại đến tận ngày nay Nhưng theo nhiều khía cạnh, các vở bi kịch hiện đại đã được thay đổi rất nhiều so với bi kịch cổ đại Với chúng ta, bi kịch là một vở kịch với kết thúc buồn, nhưng đối với người Hi Lạp cổ đại bi kịch là một loại kịch mà trong đó các chuỗi sự kiện diễn ra khiến khán giả rất khó đoán định Không vở bi kịch nào ở thời cổ đại có một cái kết rõ ràng, chỉ là chuỗi sự kiện này thay chuỗi sự kiện khác Nó khiến khán giả đối mặt với một vấn đề là họ sẽ phải làm gì nếu đối mặt ở trong hoàn cảnh tương tự Những vở bi kịch Hy lạp cổ đại có một tầm ảnh hưởng rất mạnh, nó mạnh đến nỗi họ phải lấy bối cảnh cách xa Athena tại những vùng đất kì bí hay ít nhất cũng ở một thành phố xa xôi nào đó
1.2 Mục đích nghiên cứu
Theo Aristotle, mục đích của bi kịch là phải đưa đến cho khán giả cảm xúc sợ hãi (Fear)
và tiếc thương (Pity), từ đó tạo nên sự thanh lọc (catharsis) tâm hồn.
1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Trình bày mục đích của bi kịch là phải đưa đến cho khán giả cảm xúc sợ hãi và tiếc thương từ đó tạo nên sự thanh lọc tâm hồn thông qua một tác phẩm bi kịch Hy lạp cổ đại Nghiên cứu mục đích bi kịch : sợ hãi và tiếc thương tạo cho người đọc sự thanh lọc tâm hồn
Nghiên cứu thông qua tác phẩm bi kịch Hy lạp cổ đại “Oedipus làm vua”
1.4 Nhiệm vụ nghiên cứu
-Nghiên cứu lí thuyết để xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài
-Tìm ra mục đích của bi kịch là phải đưa đến cho khán giả cảm xúc sợ hãi và tiếc thương
từ đó tạo nên sự thanh lọc tâm hồn
- Trình bày suy nghĩ của mình về mục đích của bi kịch là phải đưa đến cho khán giả cảm xúc sợ hãi và tiếc thương từ đó tạo nên sự thanh lọc tâm hồn
1.5 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này tôi đã sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu Tức là tìm hiểu qua các sách báo, tạp chí, các wedsite, có liên quan để tổng hợp nội dung cần thiết, chủ yếu thu tài liệu từ thông tin đại chúng hoặc từ đời sống thực tiễn Ngoài ra, trong quá trình làm đề tài, các phương pháp phân tích, tổng hợp, chứng minh, so sánh,
Trang 3II Nội dung:
CHƯƠNG 1 : SOPHOCLE VÀ VỞ BI KỊCH “ OEDIPUS LÀM VUA”
1 Sophocle
1.1 Tiểu sử
Sophoce (496- 406 TCN) là tác gia bi kịch của thời kỳ nền dân chủ phồn vinh ở Hi lạp cổ đại.Ông sinh ra trong một gia đình giàu có và thế lực, được hấp thụ một nền giáo dục toàn diện và sớm có năng khiếu thơ ca
1.2 Tác phẩm
Sophocles đã viết 123 kịch bản trong suốt đời mình, trong đó chỉ có bảy người sống sót ở dạng hoàn chỉnh This script is Ajax, Antigone, Trạchinian, Oedipus the King, Electra, Philoctetes and Oedipus at Colonus Trong số các vở kịch của ông, hai vở bi kịch nổi tiếng nhất là Oedipus và Antigone thường được gọi là vở kịch Theban
1.3 Thành tựu
Sophocles đã nhận được thành tựu nghệ thuật đầu tiên của mình vào năm 468 trước Công nguyên, khi ông giành giải nhất trong cuộc thi sân khấu Dionysia qua bậc thầy trị vì của
bộ phim truyền hình Athen, Aeschylus.Khi Sophocles mười sáu tuổi, ông được chọn để lãnh đạo Paean, một bản thánh ca hợp xướng với một vị thần, ăn mừng chiến thắng của người Hy Lạp trước người Ba Tư trong trận Salamis Ông là một trong mười chiến lược gia, quan chức điều hành cấp cao chỉ huy lực lượng vũ trang và là đồng nghiệp cấp dưới của Pericles Khi bắt đầu sự nghiệp, Sophocles đã nhận được sự bảo trợ từ chính trị gia Cimon Ngay cả khi Cimon bị Pericles (đối thủ của Cimon) tẩy chay vào năm 461 trước
Trang 4Công nguyên, Sophocles vẫn không bị tổn hại gì Vào năm 443/442, ông trở thành một trong những Hellenotamiai, hay thủ quỹ của Athena, và có vai trò hỗ trợ quản lý tài chính của thành phố trong thời kỳ chính trị của Pericles Dựa trên các tài khoản của Vita
Sophoclis, ông đã từng là một vị tướng trong chiến dịch Athen chống lại Samos vào năm
441 trước Công nguyên
2 Vở bi kịch “Oedipus làm vua”
2.1 Tóm tắt
Tại thành Thebes xinh đẹp, đức vua Laius cùng hoàng hậu Jocaste kết hôn đã lâu xong chưa có con.Họ bèn đến đền thờ thần Apolllo để cầu tự.Thần phán rằng họ sẽ có con trai nhưng đứa con ấy khi lớn lên sẽ giết cha lấy mẹ.Để tránh tai hoạ ấy, khi đứa bé vừa chào đời, Laius sai người giết đi Xót thương đứa trẻ vô tội, người nô lệ trao nó cho một người chăn cừu xứ Corynth.Vì không có con nên vua xứ này này nhận đứa trẻ làm con nuôi Một ngày kia tin đồn Oedipus không phải là con ruột của nhà vua tới tai chàng tìm đến đền thờ thần Apollo tìm lời giải đáp.Thế nhưng thay vì giải đáp thần lại phán sau này chàng sẽ giết cha và lấy mẹ.Sợ hãi tột độ, Oedipus rời Corynth đi về phía Thebes.Tại một ngã ba đường, chàng xích mích với một đoàn người.Chàng giết chết tất cả trong đó có một ông già, chỉ có một người chạy thoát
Lại nói, ở Thebes lúc này đang mắc phải một tai hoạ.Một con quái vật đưa ra một câu đố nếu không giải được câu đố của nó thì mỗi ngày nó sẽ ăn một người Oedipus giải được câu đố, quái vật chết, chàng lên làm vua và lấy hoàng hậu làm vợ
Ít lâu sau, thành Thebes xảy ra dịch bệnh.Trong quá trình đi tìm nguồn gốc của dịch bệnh, Oedipus khám phá ra thân phận thật sự của mình.Chàng hiểu rằng chính chàng là nguyên nhân dẫn tới dịch bệnh (vì chàng đã phạm tội giết cha lấy mẹ).Người anh hùng xưa nay bỗng trở thành tên giết người tàn bạo Oedipus tự chọc mù hai mắt và rời bỏ ngai vàng
2.2 Ý nghĩa vở bi kịch
Bi kịch “Oedipus làm vua” của Sophocle mang một giá trị nhân văn sâu sắc, phản ánh
được những đặc điểm xã hội của Hi Lạp lúc bấy giờ Con người dưới sự chi phối của thần
linh trở nên bất lực trước số phận của mình “Oedipus làm vua” bắt đầu bằng một lời
sấm truyền và kết thúc bởi một bi kịch dữ dội chính vì thế cả vở kịch là sự thống nhất giữa tư tưởng nội dung và nghệ thuật đặc sắc Sophocle dưới cái nhìn khách quan đã xây dựng hình tượng nhân vật Oedipus như một con rối trước định mệnh của cuộc đời dù cho
có trốn chạy thì số mệnh đã được định đoạt Trong vở kịch chân dung con người Hi lạp
Trang 5cổ được tái hiện dưới cái nhìn bi kịch và một vấn đề được đặt ra:con người có thể chiến thắng số phận khi chiến thắng được thế lực thần thánh tức là chiến thắng được cái tư duy
sai lệch về sự chi phối của thế lực siêu nhiên trong cuộc đời Bi kịch “Oedipus làm vua”
đã kết thúc nhưng dư âm của nó vẫn tồn tại trong suy nghĩ của bao thế hệ con người, nhưng dù ở nhận định nào thì cũng không thể phủ định các giá trị tư tưởng, nghệ thuật trường tồn của nó
CHƯƠNG II: VẤN ĐỀ VỀ MỤC ĐÍCH CỦA BI KỊCH
1 Định nghĩa bi kịch
Theo “ từ điển thuật ngữ văn học”: “Bi kịch là một loại hình kịch thường được coi là đối lập với hài kịch Bi kịch phản ánh không phải bằng tự sự mà bằng hành động của nhân vật chính trong mỗi xung đột không thể điều hòa được giữa cái thiện và cái ác, cái cao cả
và cái thấp hèn, diễn ra trong một tình huống cực kỳ căng thẳng mà nhân vật chỉ có thể thoát ra khỏi nó bằng cái chết bi thảm, bằng sự hi sinh mất mát, gây nên những suy tư và xúc động mạnh mẽ đối với chúng”
Theo Engels: “Bi kịch là sự thể hiện cái xung đột giữa qui luật khách quan ( nghĩa là không phụ thuộc và chủ quan con người) và khả năng con người không thể khắc phục được, không chiến thắng được hoàn cảnh khách quan Trong bi kịch cái chết không chỉ là
sự hủy diệt mà nó còn có nghĩa là sự bảo tồn dưới hình thức biến dạng cái mà trong hình thức có sẵn cần phải bị tiêu vong”
Theo Arisíote trong nghệ thuật thi ca: “ Bi kịch là sự bắt chước hành động hệ trọng và trọn vẹn nhằm dùng hành động chứ không phải bằng kể chuyện, bằng cách gây nỗi xót thương và nỗi sợ hãi để thực hiện sự thanh lọc những nỗi xúc động tương tự Bi kịch nhằm miêu tả những con người tốt nhất so với những con người trong thực tế, vì bi kịch
đã miêu tả những con người tốt hơn mọi người nên ta cần bắt chước những họa sĩ vẽ chân dung giả: tức là khi vẽ người nào đó thì đồng thời với việc làm cho các bức chân dung giống người được vẽ, họ còn vẽ người đó thành đẹp hơn thực”
2 Nguồn gốc của bi kịch
Bi kịch xuất hiện từ khi nhà nước dân chủ chủ nô Athenes hình thành Quyền lực tối cao của nhà nước thuộc về hội đồng nhân dân Ở đó mọi người dân Athenes đều có quyền tham gia và phát biểu Nhà nước đã tạo tiền đề cho sự phát triển cá tính, sự trỗi dậy của
cá tính Nghệ thuật Hi Lạp cổ đại là sự thể hiện của các hình thức đẹp đẽ của cá tính “ Không có nhân dân tự do Hi Lạp thì không thể sinh ra nghệ thuật bi kịch Hi Lạp
Trang 6Bi kịch có nguồn gốc từ “bài ca về con dê” do những người giáo đầu các khúc ca thần rượu nho sáng tác (Aristote) và được hội đồng ca hát trong buổi lễ tế thần Dionysos
Thời Hy Lạp cổ đại, những khái niệm đơn giản về cuộc đời không còn nữa Con người muốn nhận thức, ly gián những mâu thuẫn xung đột gây gắt của cuộc đời bằng tư tưởng, hành động cái nhìn thẩm mỹ Do đó bi kịch mở rộng chủ đề, đề tài mang ý nghĩa xã hội lớn hơn Cá nhân con người được đề cao hơn
Vấn đề 1: Mục đích của bi kịch là phải đưa đến cho khán giả cảm súc sợ hãi (Fear) 1.1 Định nghĩa sợ hãi (Fear)
“Sợ hãi là cảm xúc tiêu cực – là trạng thái sinh ra bởi tâm lý bất an, bồn chồn Sợ hãi xuất phát từ việc nhận thức các mối đe dọa Đây là một cơ chế sinh tồn cơ bản xảy ra khi phản ứng với một kích thích cụ thể Chẳng hạn nguy hiểm đe dọa tổn thương về tinh thần hoặc thể xác.”
Nói ngắn gọn, sợ hãi là khả năng nhận ra nguy hiểm Khiến con người chạy trốn khỏi nó hoặc chiến đấu chống lại Đây là một cảm giác tiêu cực, khó chịu, không thoải mái về những gì sắp xảy ra Nó xuất phát từ những ấn tượng hoặc những gì xảy ra trong quá khứ Các ấn tượng này hình thành các mô típ suy nghĩ xoay quanh nỗi sợ hãi đó Như một cách giúp bảo vệ chúng ta trong tương lai Người ta gọi các ấn tượng này là: Các mạch vật lý liên quan đến tính linh hoạt thần kinh của bộ não Chúng ta cần nhớ lại rõ ràng những sự kiện tiêu cực, đe dọa trong quá khứ Đặc biệt là chúng đã khiến chúng ta cảm thấy thế nào Từ đó có cách tránh những tình huống tương tự và đau đớn hơn trong tương lai
1.2 Cảm xúc sợ hãi trong vở bi kịch “Oedipus làm vua”
Bi kịch cổ đại Hi Lạp là thế giới phức cảm trong tâm thức con người Phức cảm ấy nằm ở chiều sâu nhất, mang tính nhân loại, có sức ám ảnh và chi phối số phận, cuộc đời của con người, thanh lọc hóa, làm thỏa mãn những phức cảm người tiếp nhận Thế giới phức cảm trong bi kịch cổ đại mà Oedipus là đại diện xứng đáng nhất mang tính thời đại, tính lịch
sử, tính cá nhân và tính nhân loại
Nhân vật cổ đại – một biểu tượng trong huyền thoại dân gian đã sống dậy trong thế giới thực của loài người và mang theo một “bầu tâm sự”: đó là tấn bi kịch về thân phận con người Bởi vậy, Oedipus làm vua không chỉ là sự “lầm lạc” của cá nhân Oedipus mà còn
là sự băn khoăn, âu lo như một vụ án đang treo lơ lửng trên hành trình sống của nhân vật Qua Oedipus làm vua, đời sống tâm lý của con người được khai sáng từ một góc nhìn mới Cho dù phần chìm của “tảng băng trôi” chưa hẳn đã được lý giải rõ ràng, nhưng ít
Trang 7nhấttừ góc nhìn phân tâm học, tác phẩm đã thể hiện một “vỉa tầng” thẳm sâu bí ẩn trong đời sống tâm lý của con người Đó là thế giới bên trong dường như cách biệt với ngoại giới, chứa đầy những phức cảm Nhưng cái “sức mạnh nguyên khai” ấy lại chi phối toàn
bộ hành trình sống mà chúng ta gọi là số phận của con người Nhân vật trung tâm của Oedipus đã bị dắt dẫn đi suốt cuộc đời mình trong bóng tối bí ẩn của định mệnh, của vô thức Oedipus trở thành nỗi hoài nghi về bản thân và nguồn cội mà từ đó con người được sinh ra, nỗ lực tồn tại theo một ý hướng “bất khả tri” Oedipus đã mơ hồ nhận ra kịch bản
bi thảm mà số phận đã lập trình sẵn như là “cổ mẫu” Đó là sự bé nhỏ và bất lực của con người Rõ ràng cuộc sống tưởng như tự mình có thể quyết định, “kết cục lại phụ thuộc vào cái siêu hình trong vô thức” Tác phẩm đã làm cho đọc giả cảm thấy được cảm giác
sợ hãi cực kỳ mãnh liệt Sự sợ hãi thể hiện trong hành động của Oedipus, trong cái cách
mà Oedipus giết đi người cha của mình, trong ngày mà Oedipus cưới mẹ Với ước muốn
từ trong vô thức hướng tình cảm đến với mẹ sở hữu cho riêng nó, cùng lúc là thái độ đối nghịch đối với cha Nó ghen tị với tính cách gia trưởng của người cha trong quan hệ với
mẹ Khía cạnh tâm lý ích kỷ trẻ thơ này chưa hề được giáo dưỡng mà chỉ thuần túy là bản năng vô thức Ước muốn trở thành người lớn bị dồn nén một thời gian dài trong vô thức
Nó luôn tìm cách loại bỏ vĩnh viễn hình ảnh người cha Đấy là ước muốn “giết cha đẻ yêu mẹ” – một nội dung căn bản của phức cảm sợ hãi trong Oedipus
Vấn đề 2: Mục đích của bi kịch là phải đưa đến cho khán giả cảm xúc tiếc thương (Pity)
2.1Định nghĩa tiếc thương (Pity)
Tiếc thương là một phản ứng tự nhiên khi có người qua đời hoặc bị mất mát lớn lao nào khác Tiếc thương không thể vội Cần rất nhiều thời gian để hồi phục sau khi mất đi một người thân yêu Và nó diễn ra với nhiều giai đoạn như sau :
-Kinh hoàng
-Bộc lộ cảm xúc
-Bận tâm về người quá cố hoặc cuộc khủng hoảng
-Các phản ứng thù nghịch
-Tội lỗi
-Buồn chán
-Tái hòa nhập
2.2 Cảm xúc tiếc thương trong vở bi kịch “Oedipus làm vua”
Trang 8Aristote cho rằng: “Bi kịch là sự bắt chước cho hành động cao thượng.” Nhận định trên rất đúng khi ta đặt cảm xúc tiếc thương vào vở kịch Oedipus làm vua này
Oedipus là nạn nhân của số phận Những ước muốn và nội dung tiếc thương Oedipus, ẩn tàng trong vô thức có tính phổ biến trong đời sống tâm lý của loài người Oedipus dấn thân theo tiếng gọi vô thức, hướng đến việc tự giải tỏa những phức cảm đang bị dồn nén trong vô thức, tự thỏa mãn những ham muốn Những ngẫu nhiên và tình cờ trong quá trình phạm tội loạn luân của Oedipus thực chất là sự “lập trình” của vô thức Nhân vật chỉ còn việc tuân theo một cách thụ động mà không hề ý thức hậu quả tội lỗi của mình Nỗi
sợ loạn luân có “tiền sử” lâu dài trong tâm thức con người từ thời kì hồng hoang, gắn liền với các luật tục Tôtem Mặc cảm tội lỗi và nỗi sợ loạn luân song hành và tồn tại trong tâm thức con người qua nhiều thế hệ Oedipus đã phải gánh chịu hai “di sản” tinh thần ấy Mặc cảm Oedipus là mặc cảm của cả giống loài Những ham muốn tội lỗi và những sợ hãi tội lỗi luôn diễn ra trong chiều sâu tâm trí, bị dồn nén và ức chế chứ không thể bị triệt tiêu Oedipus là người lữ hành cô độc Nhân vật bị ném ra khỏi cội nguồn là tổ ấm gia đình, phải chấp nhận cuộc viễn du theo lời phán truyền của định mệnh Trong hành trình lang thang đơn độc ấy, Oedipus luôn suy tư về sự tồn tại Con người sinh ra từ đâu và sẽ
đi về đâu Câu hỏi về nguồn gốc tồn tại là nỗi khắc khoải đeo bám suốt hành trình của Oedipus Cái bi kịch thảm khốc của đời người trong Oedipus đã bắt đầu từ một câu hỏi sinh ra trước Oedipus Câu hỏi thuộc về loài người và sẽ còn tồn tại khi sự sống con người còn tiếp diễn Oedipus đã dự cảm trước sự thua cuộc: “Ôi khốn cực! những bước chân ta, chúng đưa ta đi đâu? Giọng nói của ta bay đi đâu, nhanh vậy? Hỏi đời sống của
ta, mi đã ngụp xuống nơi nào?” Oedipus đã đơn độc nhận trách nhiệm đi tìm ý nghĩa sự tồn tại trong đời sống Chuyến đi đầy chông gai và kết thúc bằng bi kịch khiến cho Oedipus phải tuyệt vọng: “Hỡi cái thế hệ những người phàm trần, trước mắt tôi, đời của các người chỉ là hư vô… Và tôi không muốn tin vào hạnh phúc của một kẻ phàm trần” Cảm xúc tiếc thương trong vở kịch không chỉ là để người xem đồng cảm và cảm thấy thương hai cho một kẻ “giết cha cưới mẹ” mà còn là một cảm xúc chung bộc lộ trong mỗi con người về sự sám hối, hơn thế nữa việc tự làm mù đi đôi mắt của mình và sống một cuộc đời tăm tối càng khiến cho con người ta trở nên tuyệt vọng cùng cực Phải chi thế đạo này mọi việc có thể thay đổi không theo quy luật đặt sẵn và con người có thể đoán định được hết tương lai của mình thì hay biết mấy!
CHƯƠNG III: KẾT LUẬN
Sự thanh lọc (catharsis) tâm hồn.
Với hai vấn đề về cảm xúc sợ hãi và sự tiếc thương đã được làm rõ ở trên, ta có thể thấy được xã hội Hy Lạp cổ đại đã có một bước phát triển rất lớn trong việc đi đầu về mô hình sáng tác kịch Như vậy, môtip loạn luân với mẹ đã được nối kết trên bình diện biểu tượng với sự chiếm đoạt và sở hữu quyền lực được chiếm đoạt Nhưng môtip ấy liên quan không chỉ với hệ biểu tượng về quyền lực, mà còn với hệ biểu tượng về tri thức, mà đây
Trang 9là tri thức bất thường, tri thức bị cất giấu, bị cấm kị Việc Oedipus tự móc đi đôi mắt có rất nhiều cảm xúc trái ngược với nhau và hình thành nên nhiều hệ tư tưởng Cảm xúc tiếc thương và cảm xúc sợ hãi đóng một phần chủ đạo trong sự kiện ấy Hơn nữa, sự trừng phạt đôi mắt của mình nơi Oedipus - đó là quyết án của y đối với tri thức của mình - cái tri thức đã thâm nhập vào nơi cấm chỉ nhưng lại không ngộ được cái thiết yếu: “ cặp mắt quen nhìn thấy khuôn mặt cấm kỵ, nhưng không nhận ra gương mặt thân thuộc” Cặp mắt hướng ra phía ngoài là hiện hình của tri thức hướng ngoại, chú mục mặt ngoài của sự vật Tiếng Hy Lạp và tư duy Hy Lạp liên hệ một cách rất thân mật và thấm thía tri thức với con mắt, hoạt động tư biện với thị giác của thân thể Theo Aristotle phân tích thân phận của người tán thành cái hào nhoáng giả dối và người đấu tranh cho chân lý và hóa ra người thứ hai, ngoài những khổ nhục khác, sẽ còn phải chịu đựng cả sự làm mù mắt Cả cái mỉa mai bi kịch trong câu chuyện một Oedipus có mắt như mù và cả lời than vãn cuối cùng của dàn đồng ca về quyền lực của cái bề ngoài thấy được (dokein) buộc ta phải nhìn nhận hành động tự làm mù của Oedipus trong ngữ cảnh sự đối lập của cái bề ngoài với cái bản chất: bị đánh lừa bởi cái mà con mắt nhìn thấy và cuối cùng thấu thị cái không thể nhìn thấy, Oedipus chọc mù đôi mắt đã phản bội y Tri thức của y giờ đây hướng vào chính y, thị giác của y quay vào nội giới Hóa ra cái tri thức - sức mạnh, tri thức - quyền lực - đó chính là tội lỗi và sự mù quáng, là bóng tối của sự vô tri tăm tối nhất Bây giờ trong tăm tối của sự mù lòa thể xác Oedipus sẽ tìm kiếm cái anh minh khác - anh minh của sự tự nhận thức Oedipus sẽ cần phải nhìn thấy rất tinh tường cái mà cặp mắt nhục thể không trông thấy Điều này cũng như một tấm gương, một kinh nghiệm được đúc kết của Aristotle về tư duy tiến bộ của xã hội Hy Lạp lúc bấy giờ
Những yếu tố xuất hiện trong vở kịch này đã gợi mở cho người xem vai trò chi phối của
số phận.Sự tương đồng về tội ác của Laius và Oedipus,sự tương đồng về cái chết của Nhân sư và hoàng hậu,rõ ràng,những sự tương đồng đó đã làm nên mối liên hệ của các nhân vật với nhau.Không chỉ đơn thuần là sư liên hệ về huyết thống (Laius-Jocasta-Oedipus) mà còn là sự liên kết về số mệnh Trước khi phán xét Oedipus về tội ác mà y phạm phải, chính Laius cũng đã phạm phải một tội ác khác là vứt bỏ đứa con của
mình.Những tội ác mà Oedipus phạm phải một cách vô ý thức có thể được xem như một
Trang 10đối trọng với những gì của quá khứ, Laius là vua của Thebes, Oedipus sau khi bị vứt bỏ cũng trở thành người trong hoàng tộc của một quốc gia khác,Bi kịch diễn ra khi vị trí của hai nhân vật này được thay đổi nhưng ít nhất trong số họ có một người không thay đổi về vai trò,vẫn là Oedipus, vẫn là người của hoàng tộc, có chăng là của một hoàng tộc khác
Có một sự tương đồng ở đây đó là trong vở bi kịch này chính là cái chết,cái chết của Nhân sư và sự kết thúc của vị hoàng hậu, người vô tình trở thành vợ của chồng và cả con mình.Oedipus giải đáp được câu đố của Nhân sư, Nhân sư chết, Oedipus tìm ra câu trả lời của số mệnh, của sự thật, hoàng hậu chết.Nhân sư được xem như biểu tượng tri thức của người Hy Lạp, còn vị hoàng hậu,ngoài biểu tượng về giới tính, còn là biểu tượng về nhan sắc và là người nắm giữ quyền lực sắp chuyển giao.Tuy nhiên, cuối cùng, Oedipus vẫn vượt qua tất cả để trở thành vua của thành Thebes và cưới hoàng hậu, đồng thời là mẹ mình.Vậy là, bi kịch vẫn có con đường đi riêng của nó, vượt qua những giới hạn của tri thức và quyền lực Kết cục của bi kịch này không phải là cái chết, vốn thường thấy ở các
vở bi kịch khác mà là hành động tự trừng phạt đôi mắt của mình.Nói như
GS.TS.SS.Averintsev Viện Hàn lâm Khoa học Nga: “Đôi mắt nhìn thấu tất cả nhưng lại không nhận ra được những điều thân thuộc”.Thật vậy, đôi mắt tiếp nhận và cảm quan thế giới xung quanh,đôi mắt cho Oedipus tri thức để cứu thành Thebes, nhưng cũng chính đôi mắt ấy không nhận ra cha ruột mình để rồi giết chết ông ấy,không nhận ra người mẹ đã sinh ra mình để rồi lấy chính người ấy làm vợ.Hình tượng đôi mắt có thể xem như biểu tượng của bi kịch, của những căn nguyên, và của cả kết thúc.Oedipus tự loại bỏ đôi mắt của mình để kết thúc chuỗi bi kịch mà y đã đánh tráo thân phận với cha mình một cách bất đắc dĩ, đã lấy mẹ mình một cách vô ý thức, và tự biến mình thành đứa con phản nghịch và loạn luân của thành Thebes Oedipus vừa là thủ phạm, nhưng cũng vừa là nạn nhân của một chuỗi sự kiện bi thảm đã được định đoạt từ khi y mới sinh ra, để rồi kết thúc chuỗi bi kịch ấy bằng cái chết của bốn nhân vật: Cha y, mẹ y, Nhân sư và một cái chết lạ của Oedipus – cái chết của lương tri và tâm hồn
Hết.
TÀI LIỆU THAM KHẢO