Đối với môn Địa lí trong quá trình giảng dạy tôi thấy các bài ôn tập có vai tròquan trọng đối với việc nâng cao tư duy độc lập sáng tạo của học sinh.. Chính vì vậy khi dạy một bài ôn tập
Trang 1
1 Mở đầu
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Trang 3
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm Trang 3
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm Trang 3
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động
giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
Trang 18, 19
3 Kiến nghị và kết luận
Danh mục sáng kiến kinh nghiệm đã được Hội đồng
ngành Giáo dục xếp loại
Trang 22
Trang 21 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
Địa lí là một môn khoa học có phạm trù rộng lớn và có tính thực nghiệm Nókhông chỉ dừng lại ở việc mô tả các sự việc và hiện tượng địa lí xảy ra trên bềmặt Trái Đất mà còn tìm cách giải thích, phân tích, so sánh, tổng hợp các yếu tốđịa lí, cũng như thấy được mối quan hệ giữa chúng với nhau Mặt khác nó còngóp phần phát hiện, khai thác, sử dụng, bảo vệ và cải tạo tài nguyên thiên nhiên,môi trường một cách hợp lý nhằm góp phần tích cực vào việc xây dựng kinh tế -
xã hội, quốc phòng - an ninh nước nhà
Vì vậy việc dạy học môn Địa lí theo phương pháp dạy học tích cực hiện nay,việc rèn luyện kỹ năng địa lí cho học sinh là việc rất cần thiết không thể thiếuđược cho mỗi bài học, tiết học và xuyên suốt toàn bộ chương trình dạy và họcđịa lí ở các cấp học đặc biệt là cấp Trung học cơ sở (THCS ) Trong chươngtrình giáo dục đổi mới rất chú trọng những bài rèn luyện kỹ năng, phát huy tính
tư duy độc lập, tổng hợp kiến thức và khả năng tự học của học sinh thông quacác câu hỏi, bài ôn tập Đối với bộ môn Địa lí THCS, bài ôn tập rất quan trọng,giúp học sinh làm quen với những kỹ năng địa lí cao hơn trong quá trình học.Đặc biệt bài ôn tập phát huy cao độ khả năng tổng hợp, hệ thống hoá các kiếnthức đã học, xác lập mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, giữa tự nhiên với sảnxuất của con người, củng cố các kỹ năng phân tích so sánh và giải thích các hiệntượng liên quan Vì vậy các bài ôn tập đóng vai trò quan trọng trong chươngtrình giáo dục phổ thông nói chung và môn Địa lí nói riêng
Đối với môn Địa lí trong quá trình giảng dạy tôi thấy các bài ôn tập có vai tròquan trọng đối với việc nâng cao tư duy độc lập sáng tạo của học sinh Việc dạybài ôn tập là rất khó vì trong SGK không có bài ôn tập cụ thể và cũng không cósách hướng dẫn giáo viên dạy bài ôn tập Chính vì vậy khi dạy một bài ôn tậpđòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị công phu, có kiến thức vững vàng, kỹ năngphân tích, tổng hợp nhuần nhuyễn, biết lựa chọn nội dung, phương pháp dạy họcphù hợp và cách thức tổ chức học sinh hoạt động một cách thành thạo lô gíc.Học sinh phải có sự chuẩn bị đầy đủ trước những nội dung ôn tập Năm học2020- 2021 và 2021 - 2022 tôi được phân công giảng dạy môn Địa lí lớp 9 Quaquá trình giảng dạy bản thân tôi đã nhận thấy điều đó và rút ra một số giải phápkhi thực hiện dạy bàit ôn tập Vì vậy tôi mạnh dạn xin được trình bày “Một số
giải pháp giảng dạy bài ôn tập học kì I môn Địa lí 9 ở trường THCS Minh Sơn”
1.2 Mục đích nghiên cứu
Địa lí lớp 9 trở nên dễ dàng và có hiệu quả hơn Vì trọng tâm kiến thức Địa lí 9
là ở học kì I, nên tôi tiến hành nghiên cứu đề tài này với năm mục đích cơ bảnsau:
Thứ nhất: Giúp học sinh củng cố lại và nắm vững những kiến thức đã đượchọc theo một hệ thống
Thứ hai: Khảo sát đánh giá kĩ năng tiếp thu kiến thức của học sinh qua các
bài kiểm tra
Thứ ba: Đạt kết quả cao khi làm bài kiểm tra.
Trang 3
Thứ tư: Qua quá trình ôn tập rèn luyện kĩ năng tư duy tổng hợp kiến thức;
vẽ, nhận xét và giải thích biểu đồ
Thứ năm: Những giải pháp này có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các
giáo viên khi dạy bài ôn tập học kì I môn Địa lí ở lớp 9
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Do điều kiện và thời gian nên phạm vi nghiên cứu của đề tài chỉ gói gọn ởđối tượng học sinh khối lớp 9 của trường THCS Minh Sơn - Ngọc Lặc - ThanhHóa
Thời gian nghiên cứu đề tài từ năm học 2020 - 2021 đến nay, trong các nămhọc tiếp theo tiếp tục triển khai và theo dõi kết quả thực hiện
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Để đạt được mục đích và thực hiện những nhiệm vụ mà đề tài đặt ra, tôi sửdụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
- Phương pháp quan sát tranh ảnh, biểu đồ, bản đồ
- Phương pháp đánh giá sản phẩm hoạt động
- Phương pháp đọc hiểu số liệu, biểu đồ
- Phương pháp vẽ, nhận xét, giải thích biểu đồ
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
- Đưa ra các phương pháp cụ thể, rèn cho học sinh kĩ năng tổng hợp kiến thức
- Trang bị cho học sinh kiến thức và những kĩ năng cơ bản cần thiết cho việc họctập, đồng thời cũng chuẩn bị kĩ năng cho việc tiếp thu kiến thức ở mức độ caohơn
- Sử dụng tranh ảnh, biểu đồ, lược đồ, bản đồ minh họa cho bài học
- Đưa công nghệ thông tin vào hỗ trợ bài giảng
Với những biện pháp thực hiện ở trên đã góp phần cải thiện kết quả học tậptheo hướng tích cực, học sinh hướng thú học bài hơn
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Trong thực tế giảng dạy tại trường THCS Minh Sơn - Ngọc Lặc - ThanhHóa, tôi nhận thấy đại đa số học sinh và phụ huynh cho rằng môn Địa lí là mônhọc phụ, bài ôn tập lại dài, khó, đòi hỏi phải tổng hợp kiến thức Vì thế, ít quantâm đến việc học và chuẩn bị bài, nên dạy bài ôn tập rất vất vả cho giáo viên
Căn cứ vào tình hình thực tế nêu trên, tôi đã chọn đề tài: “Một số giải pháp giảng dạy bài ôn tập học kì I môn Địa lí 9 ở trường THCS Minh Sơn” làm cơ
sở cho việc nghiên cứu của mình
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
*Phân tích, đánh giá thực trạng vấn đề:
Trong quá trình dạy học, việc nâng cao chất lượng dạy và học là một vấn đềđược quan tâm và đòi hỏi phải có sự nổ lực về cả 2 phía Trước hết để nâng caochất lượng giảng dạy đòi hỏi người giáo viên phải có năng lực sư phạm vữngvàng bởi vì dạy học vừa mang tính khoa học vừa mang tính nghệ thuật phải cónhững phương pháp giảng dạy phù hợp, theo hướng tích cực giúp học sinh chủđộng trong việc tìm kiếm lĩnh hội kiến thức
Trang 4
Trong thực tế ở các trường hiện nay việc dạy bài ôn tập chưa được quan tâmđúng mức Dạy ôn tập chủ yếu là giáo viên ra câu hỏi cho học sinh trả lời hoặccho học sinh tự ôn tập ở nhà Những bài ôn tập thường tổ chức một cách quaquýt chưa chú ý nội dung và cách rèn luyện kỹ năng cho học sinh Trong chươngtrình Địa lí lớp 9 học về Địa lí dân cư, Địa lí kinh tế, Sự phân hóa lãnh thổ Họcsinh chủ yếu học ở lớp, tự ôn tập và liên hệ thực tế Do đó việc phát huy khảnăng tổng hợp, hệ thống hoá các kiến thức đã học của HS chưa đạt hiệu quả cao.Chính điều này làm cho việc kiểm tra đánh giá chất lượng HS chưa toàn diện,khách quan, chính xác.
Bản thân tôi trong quá trình giảng dạy đã nhận thấy một số nhược điểm củaviệc dạy bài ôn tập Địa lí 9 như sau:
+Về giáo viên:
Bên cạnh những ưu điểm mà người giáo viên đạt được trong quá trình giảng
dạy, môn Địa lí vẫn còn tồn tại một số nhược điểm cần khắc phục:
- Một số giáo viên còn dạy chay chưa đổi mới phương pháp trong giảng dạy đặcbiệt là tiết ôn tập, vì vậy học sinh chóng chán, mệt mỏi, hiệu quả dạy và họcthấp
- Một số giáo viên còn cho rằng, dạy học Địa lí không cần đầu tư thời gian vàchất xám như các môn học Toán, Văn nên đôi khi dạy qua loa không hấp dẫnhọc sinh
- Các tiết ôn tập chưa hướng dẫn kĩ cho học sinh đôi khi còn giao trắng cho họcsinh tự học
*Nguyên nhân của thực trạng trên:
- Chất lượng đội ngũ giáo viên giảng dạy môn Địa lí không đều
- Nhận thức của giáo viên về môn Địa lí còn chưa đúng
- Một số học sinh khi học môn Địa học còn chưa chú trọng, cho rằng môn Địa lí
là môn học phụ chỉ cần học thuộc là được
- Một số phụ huynh chưa thật sự chú ý, thậm chí có phụ huynh không quan tâmkhi học sinh nói đến môn học này
- Về tài liệu phục vụ cho việc giảng dạy còn quá ít, đặc biệt tài liệu phục vụ choviệc giảng dạy bài ôn tập hầu như không có
- Bài ôn tập thường bị bỏ qua hoặc tổ chức ôn tập chưa chu đáo; đối với vùngmiền núi và nông thôn môn Địa lí càng chưa được coi trọng đúng với giá trị của
nó Chính vì thế môn Địa lí chưa có sức thu hút đối với đa số học sinh
Từ những vấn đề đã trình bày ở trên tôi thiết nghĩ làm sao để nâng cao hiệuquả của từng tiết dạy, để bài ôn tập cũng sinh động, hấp dẫn? Làm thế nào đểbài ôn tập vừa củng cố kiến thức vừa hình thành các kỹ năng cho học sinh? Đó
Trang 5là những suy nghĩ và trăn trở không những của bản thân tôi mà là của rất nhiềucác giáo viên dạy môn Địa lí hiện nay.
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Dạy bài ôn tập học kì là vấn đề khó, đã có một số người nghiên cứu tuy nhiên
chưa có sự cụ thể và chưa phổ biến Do vậy tôi tiếp tục nghiên cứu thêm để gópphần vào việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) giúp học sinh học tập tốthơn môn Địa lí đặc biệt bài ôn tập
Trong dạy học Địa lí, để học sinh nhận thức vấn đề địa lí một cách có hệthống là điều rất khó, khi dạy một bài ôn tập đòi hỏi giáo viên phải nắm vữngkiến thức, lựa chọn PPDH phù hợp tổ chức học sinh hoạt động một cách thànhthạo
Những nội dung đưa vào chương trình và sách giáo khoa Địa lí phổ thôngđược chọn lọc từ khối lượng tri thức khổng lồ của khoa học địa lí, đảm bảo tínhkhoa học, tính thực tiễn, tính giáo dục, tính phổ thông của chương trình Tuynhiên, khối lượng tri thức phong phú nhưng thời gian lại có hạn, yêu cầu đảmbảo tính khoa học, tính chính xác là cần thiết và phải đảm bảo tính vừa sức vớihọc sinh
Vì vậy, phải đặt ra những câu hỏi mang nội dung tổng quát, có tính kích thích
sự tò mò, ham hiểu biết, có nhiều ý nghĩa về thực tế
Thông qua việc dạy bài ôn tập học kì môn Địa lí lớp 9, đề tài nhằm mục đích:
- Giúp giáo viên nắm vững kiến thức, hướng dẫn học sinh thực hiện nẵm vữngtác dụng của bài ôn tập trong việc phát huy khả năng lĩnh hội sáng tạo của họcsinh
- Giúp học sinh nắm rõ những vấn đề cơ bản của môn Địa lí 9 ở học kì I về các
phần: Địa lí dân cư, Địa lí kinh tế, Sự phân hóa lãnh thổ (Vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ, Vùng đồng bằng sông Hồng, Vùng Bắc Trung Bộ, Vùng duyên hải Nam Trung Bộ, Vùng Tây Nguyên).
- Rèn luyện kỹ năng đánh giá, nhận xét phân tích hiện tượng địa lí hiểu rõ mốiquan hệ giữa các hiện tượng địa lí theo logic Giáo dục cho học sinh sự hiểu biết
về dân cư, kinh tế và sự phân hóa lãnh thổ của Việt Nam, vận dụng kiến thức đãhọc vào thực tế cuộc sống
Cụ thể là làm cho học sinh nắm kiến thức một cách có hệ thống trong học hì I:
- Biết về dân số và nguồn lao động hiện nay ở nước ta
- Hiểu về thế mạnh của các vùng kinh tế
- Biết lập một số bảng hệ thống về các hiện tượng địa lí
- Biết sử dụng các bảng hệ thống có hiệu quả, so sánh đối chiếu liên hệ các hiệntượng địa lí giữa các vùng lãnh thổ
- Biết làm một số bài tập vẽ và nhận xét biểu đồ
Để dạy tốt một bài ôn tập trước tiên xây dựng nội dung bài học theo hướgtích cực hoá nội dung bài học của học sinh
Cấu trúc chung khi thiết kế bài dạy theo hướng tích cực hoá hoạt động của họcsinh theo 5 bước cơ bản
- Xác định mục tiêu bài học
- Xác định phương pháp và kĩ thuật dạy học
Trang 6
- Xác định những đồ dùng dạy học cần thiết của giáo viên và học sinh
- Tổ chức các hoạt động dạy học
- Củng cố và hướng dẫn học sinh học bài
Từ những nhận thức mới như trên trong quá trình giảng dạy từ suy ngẫm tìmtòi, học tập, đúc rút kinh nghiệm từ đồng nghiệp, bạn bè bản thân tôi đã tổ chứcmột số tiết ôn tập có hiệu qủa Tôi xin mạnh dạn đề xuất một hướng xây dựngnội dung bài ôn tập học kì I trong chương trình Địa lí 9 theo hướng tích cực hoáhọc tập của học sinh
BÀI DẠY MINH HỌA:
- Tự tin, yêu thích môn học, có ý thức khi ôn tập
4 Định hướng phát triển năng lực
- Năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, sử dụng bản đồ, sử dụng tranh ảnh, sử dụng hình vẽ, tư duy, tính toán
II Phương pháp và kĩ thuật dạy học
- Động não, suy nghĩ, cặp đôi, nêu tình huống, giải quyết vấn đề, HS làm việc cánhân, thảo luận nhóm…
III Chuẩn bị giáo viên và học sinh
1 Giáo viên
- Bản đồ phân bố dân cư và đô thị ở Việt Nam
- Bản đồ tự nhiên Việt Nam
- Bản đồ kinh tế Việt Nam
- Bản đồ tự nhiên, bản đồ kinh tế, tranh ảnh các vùng kinh tế
- Đề cương ôn tập (chuẩn bị câu hỏi cho HS)
Trang 72 Kiểm tra bài cũ
- Kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh và kết hợp trong ôn tập
3 Bài mới
- GV giới thiệu bài bằng sơ đồ
SƠ ĐỒ KHÁI QUÁT NỘI DUNG ÔN TẬP KÌ I
Tiết 32 ÔN TẬP: ĐỊA LÍ DÂN CƯ ĐỊA LÍ KINH TẾ
*Hoạt động 1- I Địa lí dân cư (HS
làm việc độc lập)
- GV đưa ra hệ thống câu hỏi, hướng
dẫn HS trả lời kết hợp cho HS quan
sát tranh ảnh, bản đồ
- Sử dụng máy chiếu
- Cho HS quan sát bộ tranh các dân
tộc Việt Nam
? Nước ta có bao nhiêu dân tộc?
?Những nét văn hóa riêng của các
dân tộc thể hiện ở những mặt nào?
- GV cho HS quan sát Hình 2.1 Biểu
đồ biến đổi dân số của nước ta
? Số dân, sự gia tăng dân số, tỉ lệ gia
tăng tự nhiên, cơ cấu dân số nước ta?
I Địa lí dân cư.
1 Cộng đồng các dân tộc Việt Nam
- Nước ta có 54 dân tộc
- Nét văn hóa của mỗi dân tộc thểhiện trong ngôn ngữ, trang phục,phong tục tập quán,…
2 Dân số và gia tăng dân số
- Số dân: Hơn 96 triệu người (năm2019) và tăng liên tục
- Là nước đông dân, đứng thứ 3 ĐNA,thứ 15 thế giớ.i
- GTTN= 1,14 %, có xu hướng giảm
- Cơ cấu DS trẻ, cơ cấu giới tính vàtheo độ tuổi đang có sự thay đổi
Địa lí dân cư Địa lí kinh tế
- Cộng đồng các
dân tộc VN
- Dân số và gia tăng
dân số
- Phân bố dân cư và
các loại quần cư
- Lao động và việc
làm Chất lượng
cuộc sống
- Ngành nông, lâm,ngư nghiệp
- Ngành công nghiệp
- Ngành dịch vụ
- Vùng Trung du miềnnúi Bắc Bộ
- Vùng Đồng bằngsông Hồng
- Vùng Bắc Trung Bộ
- Vùng duyên hảiNam Trung Bộ
- Vùng Tây Nguyên
Sự phân hóa lãnh thổ
Trang 8? Mật độ dân số nước ta hiện nay là
bao nhiêu?
- GV cho HS quan sát Hình 3.1 Lược
đồ phân bố dân cư và đô thị Việt Nam
? Quan sát hình 3.1, hãy nhận xét sự
phân bố dân cư ở nước ta ?
? Dân cư ở nước ta tập trung đông
đúc ở những vùng nào và thưa thớt ở
những vùng nào ? vì sao ?
? Đô thị hóa như thế nào?
? Mật độ dân số, phân bố dân cư, đô
thị hóa?
- GV cho HS quan sát tranh ảnh về
nguồn lao động ở Việt Nam
?Nguồn lao động nước tahiện nay
như thế nào?
? Vấn đề việc làm ra sao?
? Để giải quyết việc làm cần phải có
giải pháp gì?
HS: Phân bố lại dân cư, lao động.Đa
dạng hóa các hoạt động kinh tế Đa
dạng hóa loại hh́nh đào tạo, dạy nghề,
xuất khẩu lao động
? Chất lượng cuộc sống như thế nào?
*Hoạt động 2- II Địa lí kinh tế
(Nhóm)
Bước 1: GV chia nhóm, phân công
nhóm trưởng, hướng dẫn HS hoạt
động nhóm kết hợp quan sát tranh
ảnh, bản đồ kinh tế Việt Nam
Bước 2: GV phát phiếu học tập cho
HS hoạt động nhóm và theo dõi, hỗ
+ Thưa thớt ở miền núi, cao nguyên
- Đô thị hóa có tốc độ nhanh, trình độthấp, quy mô vừa và nhỏ
4 Lao động và việc làm Chất lượng cuộc sống
- Nguồn lao động dồi dào, việc sửdụng lao động đang có sự thay đổi
- Sức ép vấn đề việc làm
- Chất lượng cuộc sống của người dânngày càng được cải thiện
II Địa lí kinh tế
1 Ngành nông, lâm, ngư nghiệp
2 Ngành công nghiệp
3 Ngành dịch vụ
Trang 9
có những điều kiện thuận lợi nào để
trở thành các trung tâm thương mại,
- Phân bố: Đồng bằng sông Hồng, đb sông CửuLong
* Lâm nghiệp: Tài nguyên rừng nước ta nhiều loạinhưng đang dần cạn kiệt; cần khai thác hợp lý đi đôivới bảo vệ và trồng rừng
*Ngư nghiệp: SX thủy sản phát triển cả nuôi trồng
và đánh bắt, xuất khẩu thủy sản tăng vượt bậcNgành công nghiệp - Là ngành được ưu tiên, khuyến khích
- Có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển: tàinguyên TN, nguồn lao động dồi dào, thị trường tiêuthụ lớn
- Có cơ cấu đa dạng, nhiều ngành CN trọng điểm:
CN năng lượng, SX hàng tiêu dùng, chế biếnLTTP…
- Các trung tâm CN lớn: Hà Nội, Tp Hồ Chí Minh,
Tiết 33, 34 ÔN TẬP: SỰ PHÂN HÓA LÃNH THỔ
Trang 10
Hoạt động của GV và HS Nội dung chính
*Hoạt động 3- III Sự phân hóa
- GV chuẩn hoá kiến thức
III Sự phân hóa lãnh thổ
Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên
Thế mạnh kinh tế
Đặc điểm dân cư
Trang 11Thế mạnh kinh tế
Đặc điểm dân cư
bình và núi thấp
Các dãy núi hình cánh cung Khí hậu nhiệt đới ẩm
có mùa đông lạnh
- Tiểu vùng Tây Bắc: Núi cao, địa
Khai thác khoáng sản:
than, sắt, chì, kẽm, thiếc, bôxit, apatit, pirit, đá xây dựng
- Phát triển nhiệt điện (Uông Bí )
- Trồng rừng,cây công nghiệp, dược liệu, rau quả
ôn đới và cận nhiệt
- Du lịch sinh thái: Sapa, hồ
ba bể
- Kinh tế biển:
Nuôi trồng đánh bắt thủy hải sản, du lịch vịnh Hạ Long
- Phát triển thủy điện
- Là địa bàn cơ trú của nhiều dân tộc, đời sống một
bộ phận dân cư còn nhiều khó khăn nhưng đang được cải thiện