Chính vì vậy, trong quá trình dạy học hiện nay giáo viên đã đổi mới một số phuơng pháp dạy học, kỹ thuật dạy học tích cực để học sinh có thể tự chủ, tích cực trong các hoạt động tìm tòi
Trang 12.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2 2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh
Trang 2dễ dàng nhận thấy rằng học sinh ngày nay thông minh, nhanh nhẹn, sáng tạo và hiểu biết hơn Chính vì vậy, trong quá trình dạy học hiện nay giáo viên đã đổi mới một số phuơng pháp dạy học, kỹ thuật dạy học tích cực để học sinh có thể
tự chủ, tích cực trong các hoạt động tìm tòi xây dựng kiến thức và biết vận dụng kiến thức giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống Nhưng đổi mới phương pháp dạy học cần gắn liền với đổi mới về đánh giá quá trình dạy học cũng như đổi mới việc kiểm tra, đánh giá thành tích học tập của học sinh Bởi vì, đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới kiểm tra, đánh giá là 2 mặt thống nhất hữu cơ của quá trình dạy học, trong đó đổi mới kiểm tra, đánh giá chính là động lực để thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học Đổi mới phương pháp dạy học phải dựa trên kết quả đổi mới kiểm tra, đánh giá và ngược lại đổi mới kiểm tra, đánh giá chỉ phát huy hiệu quả cuối cùng khi thông qua đổi mới phương pháp dạy học
Hiện nay, chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực học sinh đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế Giáo dục định hướng phát triển năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học.Vì lẽ đó mà việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập học sinh không lấy việc kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức đã học làm trung tâm mà cần chú trọng khả năng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau Để chứng minh học sinh có năng lực ở một mức độ nào đó, giáo viên phải tạo cơ hội cho học sinh được giải quyết vấn
đề trong tình huống mang tính thực tiễn Khi đó để giải quyết được vấn đề học sinh vừa phải vận dụng những kiến thức, kỹ năng đã được học ở nhà trường, vừa phải dùng những kinh nghiệm của bản thân thu được từ những trải nghiệm ngoài nhà trường (gia đình,cộng đồng và xã hội) Như vậy, thông qua giải quyết một vấn đề thực tiễn giáo viên có thể đánh giá được cả kỹ năng nhận thức, kỹ năng thực hiện, và những giá trị, tình cảm của học sinh
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Nhằm cụ thể hóa cơ sở lý luận thực tiễn của việc kiểm tra đánh giá thường xuyên theo định hướng phát triển năng lực của học sinh Thực hiện kiểm tra đánh giá ngay trong quá trình học tập của học sinh trên lớp, thông qua hoạt động của cá nhân, hoạt động nhóm Giáo viên tiến hành cho học sinh đánh giá học sinh, hoặc giáo viên đánh giá học sinh Luyện tập thường xuyên như vậy sẽ hình thành được thói quen tự kiểm tra đánh giá, đánh giá mình, đánh giá bạn Khi đó việc đánh giá một nội dung dạy học sẽ được chính xác hơn
- Đề xuất cách thức kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực của học sinh nhằm phát huy tính tích cực, năng động của học sinh nhằm tạo ra những con người năng động sáng tạo có khả năng thích ứng với xã hội, có khả
Trang 3năng hòa nhập cộng đồng tốt
- Làm rõ hơn việc đổi mới kiểm tra, đánh giá người học không chỉ cải thiện chất lượng môn học, đánh giá, cho điểm mà còn tạo thêm sự hứng thú của học sinh dành cho môn học
Chính vì những lẽ đó mà hôm nay tôi mạnh dạn trình bày sáng kiến kinh
nghiệm:“Một số giải pháp đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá thường xuyên theo định hướng phát triển năng lực của học sinh trong môn Sinh học lớp 9 Trường THCS Nga An” đúc kết kinh nghiệm từ quá trình giảng dạy của
bản thân tôi trong các năm học vừa qua, đặc biệt là năm học 2020 - 2021 Rất mong sự góp ý chân thành của cấp trên cùng quý bạn đồng nghiệp để tôi ngày càng có thêm nhiều kinh nghiệm quý báu trong công tác giảng dạy, giúp tôi hoàn thành công tác tốt hơn và cũng là hoàn thiện bản thân mình hơn
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Học sinh lớp 9 tại Trường THCS Nga An
- Thời gian tiến hành nghiên cứu từ 15/9/2021 – 01/4/2022
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra:
+ Tìm hiểu về các hình thức, phương pháp đánh giá theo năng lực người học hiện nay
+ Tìm hiểu về cách xây dựng các công cụ đánh giá, câu hỏi, bài tập theo định hướng phát triển năng lực người học
- Phương pháp phát vấn:
Điều tra qua các câu hỏi, bài tập trong quá trình giảng dạy, trong các giờ kiểm tra định kỳ, kiểm tra học kỳ
- Phương pháp tra cứu trên các nguồn tài liệu: Báo chí, Internet
- Phương pháp xử lý số liệu theo các phương pháp thống kê thông thường
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
+ Các hình thức kiểm tra đánh giá không còn gò bó, máy móc mà được thực hiện một cách linh hoạt, phối hợp nhịp nhàng giữa tiếp thu và vận dụng kiến thức mới dưới nhiều hình thức: nói, viết, thực hành, hoạt động nhóm, đánh giá chéo, qua đó phát triển năng lực học sinh, tiết kiệm thời gian, đảm bảo chương trình môn học, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay
+ Học sinh chủ động trong hoạt động chiếm lĩnh tri thức từ đó khắc sâu kiến thức, nâng cao chất lượng dạy học và phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Giáo dục là quá trình toàn vẹn hình thành nhân cách, được tổ chức có mục đích, có kế hoạch, thông qua hoạt động và quan hệ giữa nhà giáo dục và người được giáo dục nhằm chiếm lĩnh kinh nghiệm xã hội của loài người Giáo dục là quá trình tác động tới thế hệ trẻ về đạo đức, tư tưởng, hành vi nhằm hình thành niềm tin, lý tưởng, động cơ, thái độ, hành vi, thói quen ứng xử đúng đắn trong
xã hội Do đó, giáo dục làm một nhiệm vụ vô cùng cần thiết là rèn luyện, biến
Trang 4đổi dần dần tính cách con người, hướng người ta đến sự hoàn thiện của một nhân cách tốt đẹp, xây dựng một xã hội với những con người có ích và hướng thiện
Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI đã xác định: "Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế…”; “Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và phương pháp học, phương pháp thi và kiểm tra theo hướng hiện đại” Như vậy, trong quá trình đổi mới giáo dục và đào tạo,
chúng ta cần phải đổi mới mạnh mẽ tư duy, tiếp cận với những mô hình và cách làm mới; những tri thức và kinh nghiệm về giáo dục của bạn bè quốc tế để sử dụng sáng tạo vào điều kiện nước ta Vậy đổi mới phải trên cơ sở đã xác định lấy người học làm trung tâm được đặt ra một cách bức thiết Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học Người học là chủ thể hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ chứ không phải là “cái bình chứa kiến thức” một cách thụ động
Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy bộ môn Sinh học tôi rất mong muốn học trò của mình là những con ngoan, trò giỏi, biết vận dụng kiến thức, kỹ năng
đã học vào giải quyết vấn đề trong cuộc sống đặc biệt các em có thể vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau để sau này lớn lên các em tự tin, năng động, bản lĩnh bước vào đời, trở thành những người công dân có ích cho xã hội
Về bản thân, tôi rất mong muốn mình là người đồng nghiệp được tin yêu, được phụ huynh tin tưởng khi gửi gắm con em mình đến để giáo dục, dạy dỗ, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của trường THCS nói riêng của huyện nói chung
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Bắt đầu từ năm học 2020 - 2021 do ảnh hưởng của đại dịch Co-vid 19, chương trình học chỉ còn 35 tuần, giảm 2 tuần so với chương trình cũ trước đây nên Bộ giáo dục đào tạo đề ra thông tư 26/2020/TT-BGDĐT, ngày 20/8/2020, trong đó đề cập đến việc cắt giảm các tiết kiểm tra thường xuyên, kiểm tra định
kì Theo đó, bài kiểm tra định kì ở mỗi môn học chỉ còn một bài kiểm tra giữa kì
và một bài kiểm tra cuối kì Như thế, việc đánh giá học sinh thông qua bài kiểm tra đã có sự thay đổi, rất phù hợp với quan điểm giáo dục mới
Các hình thức kiểm tra đánh giá học sinh theo phương pháp dạy học truyền thống có nhược điểm là chỉ đánh giá kết quả học tập sau khi học xong bài học, cuối môn học, nhằm mục đích xếp hạng, phân loại học sinh qua việc ghi nhớ, tái hiện kiến thức Đặc biệt, hoạt động kiểm tra đánh giá được thực hiện gần như độc lập với quá trình dạy học Điều đó dẫn đến tình trạng học vẹt, học tủ mỗi khi có bài kiểm tra Chính vì vậy mà việc học bộ môn càng trở nên thụ động, nhàm chán Điều đó không còn phù hợp với mục tiêu đổi mới giáo dục phổ thông Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy: Học sinh có kết quả học tập môn Sinh học chủ yếu ở mức khá và trung bình Cụ thể:
Trang 5Kết quả điểm kiểm tra thường xuyên môn Sinh lớp 9A, 9B đầu năm học 2021 -
2022 bằng phương pháp đánh giá cũ:
2.3 Các giải pháp đã áp dụng để giải quyết vấn đề
Giải pháp thực hiện đổi mới kiểm tra, đánh giá học sinh được thực hiện ở các nội dung sau:
2.3.1 Xác định đúng mục đích đánh giá
Đánh giá thành tích học tập của học sinh không chỉ đánh giá kết quả học tập bộ môn mà chú ý cả quá trình học tập, theo sự tiến bộ của người học Đánh giá quá trình được sử dụng trong suốt thời gian học của môn học Cách đánh giá này là việc giáo viên hoặc học sinh cung cấp thông tin phản hồi về hoạt động học của người học, giúp giáo điều chỉnh hoạt động dạy phù hợp hơn, giúp học sinh có được các thông tin về hoạt động học và từ đó cải thiện những tồn tại Việc đánh giá quá trình có ý nghĩa hơn, nếu học sinh cùng tham gia đánh giá chính bản thân mình (hình thức tự suy ngẫm, tự đánh giá) vì khi học sinh đảm nhận vai trò tích cực trong việc xây dựng tiêu chí chấm điểm, tự đánh giá và đề
ra mục tiêu thì tức là học sinh đã sẵn sàng chấp nhận cách thức đã được xây dựng để đánh giá khả năng học tập của mình
2.3.2 Xây dựng kế hoạch kiểm tra, đánh giá
Thực hiện kiểm tra, đánh giá kết hợp trong quá trình dạy học ở nhiều thời
điểm khác nhau:
- Kiểm tra, đánh giá việc chuẩn bị bài của học sinh
- Kiểm tra, đánh giá việc tiếp thu kiến thức bài cũ đầu giờ
- Kiểm tra, đánh giá sản phẩm học tập sau quá trình giáo viên giao nhiệm
2.3.3 Lựa chọn, thiết kế công cụ kiểm tra đánh giá
- Câu hỏi, bài tập: Giáo viên xây dựng các bài tập dạng tái hiện, vận dụng, giải quyết vấn đề, các bài tập gắn với bối cảnh, tình huống thực tiễn
Trang 6- Phiếu học tập, bảng biểu
- Học sinh tự đánh giá: hình thức tự suy ngẫm, tự đánh giá
- Học sinh đánh giá lẫn nhau: Thông qua một số công cụ như bảng kiểm, rubic, thang đo
- Giáo viên đánh giá học sinh, nhóm học sinh
- Kết hợp các ứng dụng Công nghệ thông tin trong kiểm tra, đánh giá bằng cách sử dụng trò chơi trên power point hoặc một số công cụ hỗ trợ đánh giá trong dạy học trực tuyến như Quizzi, Live Worksheets, Google Form…
Hình 1: Đánh giá thông qua Quizzi
Trang 8Hình 2 : Đánh giá thông qua bài tập tương tác Live Worksheets
2.3.4 Một số phương pháp thực hiện kiểm tra, đánh giá
- Phương pháp quan sát: Giáo viên theo dõi học sinh thực hiện các hoạt động học tập (quan sát quá trình), nhận xét sản phẩm do học sinh làm ra hoặc lắng nghe học sinh trình bày…học sinh cung cấp sản phẩm, chứng cứ thông qua hoạt động học tập Đây là một hình thức đánh giá thường xuyên nhằm đánh giá
sự tiến bộ của học trò
- Phương pháp viết: Giáo viên thu thập thông tin đánh giá qua việc học sinh viết câu trả lời cho các câu hỏi, bài tập Học sinh cung cấp chứng cứ học tập trên giấy hoặc phiếu học tập nhóm
- Phương pháp vấn - đáp: Dùng để thu thập dữ liệu trong kiểm tra đánh giá trên lớp Giáo viên đặt câu hỏi (hoặc ngược lại) nhằm rút ra những kết luận về việc học tập của học sinh trong các hoạt động học tập như hình thành tri thức mới, tổng kết, khắc sâu, mở rộng…
- Phương pháp đánh giá sản phẩm học tập: Đánh giá thông qua sản phẩm học tập của học sinh như tranh ảnh, bảng biểu, bộ sưu tập, mẫu vật, poster, video…Học sinh cung cấp các chứng cứ sản phẩm học tập trong một ngữ cảnh
cụ thể
Trang 9Hình 3: HS lớp 9A – Trường THCS Nga An thiết kế mô hình ADN
- Phương pháp đánh giá qua hồ sơ học tập: Là sự theo dõi, trao đổi những ghi chép, lưu giữ của chính HS về những gì các em đã nói, đã làm cũng như ý thức thái độ của học sinh với quá trình học tập Học sinh cung cấp các minh chứng cho sự tiến bộ của mình như tự đánh giá về bản thân, điểm mạnh, điểm yếu, sở thích của mình; Kết quả học tập và tự đánh giá đối chiếu với mục tiêu học tập đã đề ra nhận ra sự tiến bộ hay chưa tiến bộ để tìm ra nguyên nhân và cách khắc phục trong thời gian tiếp theo
Hình 4: Vở ghi chép của HS (Nghiêm Thị Thùy Linh – 9A)
Trang 10Như vậy, để thực hiện được các giải pháp trên, giáo viên cần làm các công việc cụ thể sau đây:
- Xác định được chuẩn kiến thức, năng lực, phẩm chất cần hình thành ở mỗi bài dạy (hoặc chủ đề), chú trọng năng lực vận dụng kiến thức để giải quyết các tình huống thực tiễn và năng lực sáng tạo
- Soạn bài, thiết kế các hoạt động dạy và học, các hoạt động kiểm tra đánh giá
- Lựa chọn hình thức kiểm tra đánh giá, nội dung kiểm tra đánh giá phù hợp năng lực thực tiễn của học sinh
- Vận dụng ứng dụng Công nghệ thông tin trong dạy học, thiết kế các trò chơi kết hợp với mục đích kiểm tra đánh giá để tạo hứng thú học tập
- Khuyến khích học sinh sáng tạo đồ dùng học tập, trong đó có công cụ đánh giá hoặc GV sử dụng các công cụ hỗ trợ đánh giá (Vòng quay kỳ diệu, phiếu đánh giá, thẻ gọi tên )
- Thái độ đánh giá của GV cần khách quan, công bằng, có sự khuyến khích, động viên đối với học sinh (thể hiện rõ tính chất sư phạm) Sau khi thực hiện kiểm tra, đánh giá giáo viên cần phân tích, xử lý kết quả đánh giá; Giải thích và phản hồi kết quả đánh giá; Sử dụng kết quả đánh giá trong phát triển phẩm chất
và năng lực của học sinh
2.3.5 Ví dụ minh họa cụ thể ở một số bài dạy
Minh họa số 1: Kiểm tra, đánh giá thường xuyên thông qua trò chơi trong hoạt động học tập: Để kết hợp với kiểm tra kiến thức bài cũ và tạo không
khí bắt đầu cho giờ học hay để tìm hiểu hình thành 1 phần kiến thức của bài cũng có thể để luyện tập, củng cố kiến thức trong đa số các bài học giáo viên có thể sử dụng các trò chơi trên powerpoint như: Giải cứu đại dương, hoa hồng tặng cô, đường lên đỉnh Olympia… hoặc sử dụng các công cụ trực tuyến để luyện tập, ôn tập kiến thức như Quizzi…
Hình 1: GV tổ chức trò chơi nhằm luyện tập củng cố kiến thức trên powerpoint
Trang 11Hình 2: GV tổ chức trò chơi trực tuyến trên Quizzi
Tác dung:
Trò chơi định hướng kiểm tra kiến thức kết hợp giới thiệu bài mới qua trò chơi sẽ gây hứng thú, không gây áp lực, tạo tâm thế vui nhộn, thân thiện trước
khi vào bài mới hoặc luyện tập, củng cố khắc sâu kiến thức bài học Qua đó,
giáo viên có thể kiểm tra, đánh giá việc chuẩn bị bài và việc tiếp thu kiến thức của học sinh Đặc biệt, học sinh được tự đánh giá lẫn nhau, giúp trở thành người học tích cực, tự tin
Minh họa số 2: Kiểm tra đánh giá thường xuyên thông qua “kỹ thuật nhóm chuyên gia – nhóm các mảnh ghép – trạm” để học sinh tự đánh giá lẫn nhau trên phiếu đánh giá trong bài “Đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể”, “Bệnh
và tật di truyền ở người”, “Quần thể người”, “Quần xã sinh vật”…
Thay vì truyền thụ kiến thức một cách thụ động, thì giáo viên giao nhiệm
vụ và áp dụng “kĩ thuật nhóm các mảnh ghép – Trạm” vừa giúp học sinh tiếp cận kiến thức, vừa kiểm tra, đánh giá các năng lực của học sinh qua các hoạt động Cách thức thực hiện:
Ví dụ: Bài “Bệnh và tật di truyền ở người”
+ Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm 1 nhiệm vụ thiết kế trên giấy A0 theo “kỹ thuật nhóm chuyên gia” tạo thành một trạm học tập