(SKKN 2022) một số giải pháp rèn luyện kỹ năng giải bài tập chương VIII toán 6 giúp học sinh nâng cao hiệu quả học tập ở trường THCS kỳ tân, huyện bá thước

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆMMỘT SỐ GIẢI PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG VIII TOÁN 6 GIÚP HỌC SINH NÂNG CAO HIỆU QUẢ HỌC TẬP Ở TRƯỜNG THCS KỲ TÂN HUYỆN BÁ THƯỚC Người thực hiện: Tạ Đ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG VIII TOÁN 6 GIÚP HỌC SINH NÂNG CAO HIỆU

QUẢ HỌC TẬP Ở TRƯỜNG THCS KỲ TÂN

HUYỆN BÁ THƯỚC

Người thực hiện: Tạ Đức Thắng Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THCS Kỳ Tân SKKN thuộc môn: Toán

THANH HÓA NĂM 2022

1.1 Lí do chọn đề tài Trang 1

2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Trang 22.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm Trang 22.2.Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng SKKN Trang 32.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề Trang 42.3.1 Giải pháp 1: Tạo môi trường thân thiện, hứng thú trong học

tập

Trang 4

2.3.2 Giải pháp 2: Giáo viên chỉ ra những sai lầm trong việc sử

dụng ngôn ngữ nói, viết, ký hiệu, để nâng cao kỹ năng đọc, viết cho

học sinh

Trang 5

2.3.3 Giải pháp 3: Rèn luyện kỹ năng vẽ hình, đọc tên phân biệt

các hình trong quá trình dạy học

Trang 6

2.3.4 Giải pháp 4: Giúp học sinh nâng cao kỹ năng sử dụng dụng

cụ vào các tình huống thực tế

thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế” [1].

Như chúng ta đã biết Toán học có một vị trí vô cùng quan trọng trong hệthông giáo dục phổ thông Để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và phát triểntoàn diện con người Việt Nam thì việc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung

và chất lượng dạy học các môn học nói riêng là một yêu cầu rất cấp thiết tronggiai đoạn hiện nay Đó cũng là yêu cầu nhiệm vụ không chỉ đối với nhà trường

mà còn đối với từng giáo viên đang trực tiếp giảng dạy môn học được phân côngphụ trách, trong đó có việc nâng cao chất lượng dạy học môn Toán

Trường THCS Kỳ Tân là một trường vùng cao của huyện Bá Thước, họcsinh học tập tiếp thu các môn văn hóa còn gặp nhiều hạn chế, số lượng học sinhyếu kém còn nhiều nên việc tiếp thu kiến thức mới, kỹ năng giải bài tập của họcsinh, vấn đề tự học, tự bồi dưỡng cũng như việc nâng cao chất lượng trong cácgiờ học còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là đối với môn toán Nếu chúng ta chỉhọc lí thuyết mà quên vận dụng vào thực tế, thì việc giải bài tập chắc chắn sẻkhông giải được Chính vì vậy học phải đi đôi với hành, để phát triển năng lựchọc toán cho học sinh thì người thầy không chỉ quan tâm tới mặt lý thuyết màphải rèn kỹ năng giải bài tập Nhằm gây hứng thú, khơi dậy tính tò mò, nâng caochất lượng bộ môn ngay từ đầu cấp học Việc hướng dẫn học sinh, khai thác vàrèn kỹ năng giải bài tập là khuyến khích các em luôn có ý thức, hứng thú tronghọc tập, góp phần bồi dưỡng năng lực tư duy chủ động tìm tòi kiến thức mới chohọc sinh, qua đó rèn luyện tư duy mềm dẻo tích cực sáng tạo cho các em

Qua thời gian trực tiếp giảng dạy và nghiên cứu chương trình, sách giáo

khoa Toán 6 tập 2 đặc biệt là chương VIII “Những hình, hình học cơ bản” và

căn cứ vào tình hình học tập của học sinh lớp 6 ở trường Trung học cơ sở KỳTân Để các em ít lúng túng trong giải bài tập, biết vẽ hình, biết giải thích lído , tạo hứng thú, yêu thích môn học, nâng cao chất lượng bộ môn tôi chọn

“Một số giải pháp rèn luyện kỹ năng giải bài tập chương VIII toán 6 giúp học sinh nâng cao hiệu quả học tập ở trường THCS Kỳ Tân, Huyện Bá Thước”

làm đề tài nghiên cứu

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Việc rèn luyện kỹ năng giải bài tập chương VIII toán 6 nhằm giúp học sinhcó hứng thú, say mê tìm hiểu, khám phá các tri thức trong bài toán Đặc biệtgiúp cho học sinh yếu, kém hứng thú với bộ môn toán, tiến bộ khi giải các bàitập sách giáo khoa, và tạo điều kiện cho các em học tập tốt ở lớp trên Đồng thờinâng cao chất lượng đại trà của môn mình phụ trách Qua đó bản thân tự học, tựbồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn trong quá trình công tác ở đơn vị

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của sáng kiến là Một số giải pháp rèn luyện kỹnăng giải bài tập chương VIII toán 6 giúp học sinh nâng cao hiệu quả học tập ởtrường THCS Kỳ Tân, Huyện Bá Thước

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Để giải quyết được nhiệm vụ của đề tài, tôi sử dụng một số phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết: Tham khảo, nghiêncứu tài liệu hướng dẫn về phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực Tham khảoSGK, SGV, sách chuẩn kiến thức kĩ năng bộ môn Toán

- Phương pháp quan sát sư phạm: Quan sát thái độ, mức độ hứng thú họctập của học sinh

- Phương pháp tổng kết, rút kinh nghiệm dạy và học: Tích lũy các giờ dạytrên lớp, dự giờ đồng nghiệp, đồng nghiệp dự giờ góp ý

- Phương pháp thực nghiệm: Lựa chọn lớp thực nghiệm và lớp đối chứng;

áp dụng dạy thử nghiệm trên lớp

- Phương pháp phân tích: So sánh chất lượng giờ dạy, lực học, mức độtích cực của học sinh khi chưa áp dụng SKKN với khi đã áp dụng SKKN

- Phương pháp phỏng vấn: Để dự đoán khả năng hình thành và phát triểnnăng lực của học sinh, để giáo viên điều chỉnh phương pháp cho phù hợp

2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm:

Lĩnh hội kiến thức và rèn luyện kỹ năng, cho học sinh là hai mặt của một vấn

đề, nó không thể tách rời trong quá trình dạy học, kiến thức cơ bản vững chắc là cơ

sở cho việc rèn luyện các kỹ năng nhằm củng cố, bổ sung và mở rộng kiến thức đãhọc Cho nên trong mỗi giơ lên giáo viên phải đồng thời làm hai nhiệm vụ đó mộtcách nghiêm túc và có kế hoạch cụ thể, chi tiết

Việc rèn kỹ năng cho mỗi học sinh ở mỗi bài phải thể hiện dưới nhiều khíacạnh khác nhau Vậy thì giáo viên hướng dẫn học sinh biết suy nghĩ đúng đắn, biếtdiễn đạt vấn đề mình hiểu một cách ngắn gọn, rõ ràng, biết vận dụng kiến thức đểgiải bài tập một cách linh hoạt, sáng tạo Những vấn đề đó không thể dạy cho họcsinh trong một vài tiết học mà trong suốt quá trình dạy học được lặp đi lặp lại nhiềulần mới hình thành những kỹ năng, thói quen cho học sinh được.

Trong chương trình toán ở Tiểu học các em bước đầu được làm quen một sốhình học đơn giản như hình chữ nhật, hình vuông, hình tam giác … Nhưng lên lớp

6 là lớp đầu cấp Trung học cơ sở, các em sẽ được tiếp cận, tìm hiểu các khái niệm

mở đầu của hình học phẳng, nhưng nó là cơ sở vững chắc cho việc chứng minh suydiễn ở những lớp sau này, chính vì vậy các em phải nắm vững các khái niệm mặc

dù là đơn giản và biết vận dụng các kiến thức đã học vào thực tế đời sống hàngngày

Cái đích đạt được ở đây là học sinh học tập thông qua các hoạt động,(quan sát, phát hiện, gấp hình, đo, vẽ, kiểm tra, thực hành …) với hoạt động suyluận (quy nạp, suy diễn…) Các em được rèn luyện kỹ năng sử dụng các dụng cụ

đo, vẽ, vẽ hình đúng kích thước (độ dài, độ lớn của đoạn thẳng cho trước ), từđó giúp giáo viên hiểu rõ ý đồ của sách giáo khoa, nhằm thúc đẩy tốt việc vậndụng lý thuyết vào giải bài tập thực tế, đáp ứng tốt mục tiêu môn học Vậy cầncó cách nhìn mới (nhận thức mới, quan điểm mới) về nội dung và phương pháp,

để có những kỹ thuật rèn kỹ năng giải bài tập thuần thục cho học sinh

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng Sáng kiến kinh nghiệm:

Năm học 2021-2022 là năm học thực hiện thay đổi sách giáo khoa mớiđối với lớp 6, cũng là năm học mà nhà trường chuẩn bị khá đầy đủ các trangthiết bị phục vụ cho hoạt động dạy và học Học sinh là chủ thể của quá trìnhnhận thức, trong quá trình tổ chức các hoạt động học vẫn còn một số học sinhchưa tham gia vào các hoạt động đó hoặc chưa hứng thú với môn toán, mặt khác

là năm đầu thực hiện sách giáo khoa mới đối với THCS nên còn thiếu các tàiliệu tham khảo, vở bài tập bổ trợ Trường THCS Kỳ Tân là trường vùng cao,điều kiện xã hội, kinh tế gặp nhiều khó khăn, sự qua tâm của phụ huynh trongviệc học tập của con em mình chưa được nhiều Sách giáo khoa mới hiện hànhtrình bày lôgic rễ hiểu, nhưng để lĩnh hội được tri thức thì người học phải biết tựnghiên cứu, tìm tòi, khám phá, có như thế thì khi học bài mới nhanh chóng tiếpthu và hiểu bài một cách sâu sắc

Môn toán là môn được trình bày rất đa dạng phong phú, riêng đối vớiphần hình học của lớp 6 được trình bày theo kiểu tiếp cận, quy nạp, từ quan sát,thử nghiệm, đo, vẽ, nêu nhận xét, đi dần đến kiến thức mới Học sinh nhận thứccác hình và mối liên hệ giữa chúng bằng mô tả trực quan với sự hỗ trợ của trựcgiác, của tưởng tượng là chủ yếu

Từ thực tế dạy học, qua quan sát các giờ học trên lớp, quan sát quá trình

ghi bài, các câu trả lời của học sinh trong chương IV “Một số hình học phẳng trong thực tế” cho thấy, mặc dù kiến thức là chưa khó song kết quả các em đạt

được chưa cao, còn một số em chưa biết vẽ hình đúng theo yêu cầu của bài toán,đặt các ký hiệu chưa chính xác, vẽ các cạnh chưa đúng độ dài cho trước,…nhiều

em còn thiếu đồ dùng học tập, chưa chịu khó làm bài tập ở nhà, việc vận dụng lýthuyết vào thực tiễn còn gặp rất nhiều khó khăn thể hiện

Bảng số 1 Kết quả khảo sát mức độ tích cực, chủ động học tập và làm bài tập của học sinh khối 6 trường THCS Kỳ Tân

số

Rất tích cực Tích cực

Bình thường

Không tích cực

chươngVIII “Những hình, hình học cơ bản” tôi càng phải tìm tòi, nghiên cứu

phải tham khảo tài liệu giúp các em có kỹ năng quan sát, thử nghiệm, đo, vẽ,nêu nhận xét, nhận biết và phân biệt điểm, đường thẳng, tia, đoạn thẳng, độ dàiđoạn thẳng, trung điểm của đoạn thẳng…., kỹ năng vẽ đường thẳng đi qua haiđiểm, vẽ ba điểm thẳng hàng, ba điểm không thẳng hàng, biết đo độ dài đoạnthẳng cho trước, vẽ trung điểm của đoạn thẳng, từ đó tìm ra được những sai lầmgiúp học sinh để kịp thời uốn nắn, khắc sâu, sửa ngay những lỗi lầm mà học sinh

mắc phải, nhầm thúc đẩy động lực học tập, chủ động hơn và nâng cao năng lựcgiải bài tập cho các em.

2.3 Các giải pháp rèn luyện kỹ năng giải bài tập chương VIII toán 6 giúp học sinh nâng cao hiệu quả học tập ở trường THCS Kỳ Tân

2.3.1 Giải pháp 1: Tạo môi trường thân thiện, hứng thú trong học tập.

Ngay từ giờ học đầu tiên giáo viên cần thể hiện các động thái gần gũi,thân thiện, không làm cho học sinh sợ hãi, lo lắng, mà giáo viên thể hiện sựquan tâm như người thân trong gia đình Không nâng cao quan điểm, đề cao bộmôn mình giảng dạy mà học để tìm hiểu, khám phá, thử nghiệm và vận dụngvào cuộc sống hàng ngày làm cho cuộc sống nhiều màu sắc hơn, tươi đẹp hơn.Tạo không khí lớp học nhẹ nhàng, thoải mái Vì vậy giáo viên phải dạy thật, họcthật ngay từ đầu, theo điều kiện thực tế không áp đặt Qua đó các em thấy được

sự thân thiện trong nhà trường, thấy môn toán không khó như các em nghĩ Từđó các em tự tin hơn trong học tập, trong giao tiếp bạn bè

2.3.2 Giải pháp 2: Giáo viên chỉ ra những sai lầm trong việc sử dụng ngôn ngữ nói, viết, ký hiệu, để nâng cao kỹ năng đọc, viết cho học sinh

Trước hết “Hình” được hiểu theo nghĩa khái quát và thống nhất “Hình làmột tập hợp điểm” từ đó suy ra “điểm là một hình” và “toàn bộ mặt phẳng cũng

là một hình”, đường thẳng là một hình, nó là một “bộ phận” của mặt phẳng,đường thẳng là một tập hợp vô hạn điểm Một cách tổng quát, mỗi hình phẳng làmột tập hợp con của mặt phẳng và mặt phẳng là một tập hợp điểm cho trước,nên khi nói đến các khái niệm điểm, đường thẳng, đoạn thẳng, tia,… Hơn thếcách hiểu “Mỗi hình học là một tập hợp điểm” là cách hiểu hiện đại về hình học

Từ đó quan hệ “thuộc”, ký hiệu  giữa phần tử và tập hợp, đã biết trong lýthuyết tập hợp trở thành quan hệ được thừa nhận trong hình học Mệnh đề thôngthường “điểm A là một phần tử của tập hợp a”, ký hiệu A  a và đọc là “Điểm

A thuộc đường thẳng a”, từ các điểm ta xây dựng các hình, từ các hình này taxây dựng nên các hình khác, đó là lôgic phát triển của hình học phẳng Chẳnghạn: “Đoạn thẳng AB, hay đoạn thẳng BA, là hình gồm hai điểm A, B cùng vớitất cả các điểm nằm giữa A và B” Tuy nhiên cũng có ít học sinh không để ýcách ký hiệu, có lẽ đây là chỗ học sinh hay mắc phải nhất, trong sách giáo khoakhi nêu khái niệm đoạn thẳng AB thì các em nhầm viết là đoạn thẳng ab nhưngnếu giáo viên yêu cầu học sinh vẽ đoạn thẳng MN thì có thể học sinh viết nhầm

là đoạn mn Khi đó giáo viên cần chú ý nhấn mạnh và chỉ rõ cho học sinh khiviết, nói cần phải hiểu: Điểm thì ký hiệu bằng chữ cái in hoa, đoạn thẳng thì kýhiệu bằng hai chữ cái in hoa viết liền nhau Nhưng cũng phải phân biệt đượcgiữa đường thẳng với đoạn thẳng, chẳng hạn đường thẳng ta ký hiệu bằng chữcái in thường nhưng cũng có khi đường thẳng đi qua hai điểm A, B ta nói là

đường thẳng AB hoặc nếu đường thẳng chứa ba điểm A, B, C thì được gọi tênnhư thế nào?

Từ các cách gọi tên khác nhau của đường thẳng trên (có sáu cách: Đườngthẳng AB, đường thẳng AC, đường thẳng BC, CB, đường thẳng CA, đườngthẳng BA,) Khi học sinh học về đường thẳng giáo viên phải chú ý cho học sinhđọc tên đường thẳng, cách viết tên đường thẳng, diễn đạt quan hệ giữa các điểm

A, B với đường thẳng d bằng cách khác nhau; viết ký hiệu A d, B  d Đối với

“Ba điểm thẳng hàng” học sinh đã biết “nhiều điểm thuộc đường thẳng” thì dễcho học sinh thấy nhiều điểm cùng thuộc một đường thẳng thì thẳng hàng, nhiềuđiểm không thuộc bất kỳ đường thẳng nào thì không thẳng hàng Nhưng khi xét

ba điểm thẳng hàng giáo viên có thể mô tả vị trí tương đối của chúng nhờ cácthuật ngữ “nằm cùng phía”, “nằm khác phía”, “nằm giữa” để học sinh dễ tiếpnhận vì chúng gần gũi với ngôn ngữ thông thường trong cuộc sống hằng ngày

Tóm lại: Để giúp học sinh học tốt phần hình học thì trước hết giáo viênphải hướng dẫn học sinh để học sinh có kỹ năng nói, kỹ năng viết, ký hiệu mộtcách chính xác, không được nhầm lẫn giữa các khái niệm này với các khái niệmkhác, giữa hình này với hình khác cụ thể ở từng bài

2.3.3 Giải pháp 3: Rèn luyện kỹ năng vẽ hình, đọc tên phân biệt các hình trong quá trình dạy học

Nói đến hình học là phải nói đến hình vẽ vì vậy khâu vẽ hình là vô cùngquan trọng, nó là đặc trưng của môn hình học và có vị trí vô cùng quan trọngtrong việc dạy và học môn hình học Muốn học tốt hình học trước hết phải biếtvẽ hình Câu nói này không chỉ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụngcông cụ vẽ hình và thao tác vẽ hình, mà còn yêu cầu phân biệt hình học với hìnhvẽ của nó

Các khái niệm hình học như điểm, đường thẳng, là sản phẩm của sự trừutượng hoá các đối tượng hiện thực, các hình học chỉ có trong ý thức của conngười Chấm chì để lại trên tranh giấy là hình ảnh của điểm, vết chì vạch theocạnh thước là hình ảnh của đường thẳng Chấm chì, vạch đường thẳng là hình vẽcho ta hình ảnh trực quan của điểm, đường thẳng … có thể nói mỗi khái niệm,mỗi định nghĩa, mỗi nhận xét muốn đúng phải vẽ hình chính xác, nếu vẽ khôngchính xác sẽ dẫn đến việc hiểu sai và rất khó cho việc học tập sau này

Ví dụ 1: Vẽ ba điểm A, B, C thẳng hàng.

Muốn vẽ ba điểm A, B, C thẳng hàng thì phải thoả mãn điều kiện ba điểm

A, B, C cùng thuộc đường thẳng (hình a) còn nếu ba điểm A, B, C không cùngthuộc đường thẳng thì ba điểm A, B, C không thẳng hàng (hình b)

A B C

Ví dụ 2: Vẽ hai tia đối nhau Ox, Oy

Hai tia đối nhau thoả mãn đồng thời hai điều kiện:

- Chung gốc

- Cùng tạo thành một đường thẳng

Nếu vi phạm một trong hai điều kiện trên thì không phải là hai tia đối nhau:

y

O

Ở hình (a) vẽ hai tia Ox, Oy là hai tia đối nhau là chính xác

Ở hình (b) vẽ hai tia Ox, Oy không tạo thành một đường thẳng nên không phải

là hai tia đối nhau

Ví dụ 3: Vẽ hai tia trùng nhau OA và Ox

Nếu ta hiểu Ox, Ax là hai tia trùng nhau thì không đúng vì không chung gốc O,

mà phải là OA và Ox mới gọi là hai tia trùng nhau

Về việc giải bài tập, học sinh cần vẽ hình, quan sát, nhận xét thì quantrọng nhất là khâu vẽ hình, yêu cầu học sinh phải vẽ chính xác, có thể dùng bútmàu để phân biệt hình cần phân biệt Khi học sinh đã được học đến hai đoạnthẳng bằng nhau, phải lưu ý cho học sinh đánh ký hiệu trên hình vẽ giống nhau.Khi các em có kỹ năng vẽ hình rồi, thì việc giải bài tập hình mới thực hiện được

Ví dụ 4: Để vẽ ba điểm thẳng hàng, trước hết ta dùng thước vẽ một đường thẳng

rồi lấy ba điểm thuộc đường thẳng ấy, để vẽ ba điểm không thẳng hàng ta chỉcần vẽ một đường thẳng rồi lấy hai điểm thuộc đường thẳng và một điểm khôngthuộc đường thẳng ấy

B

Khi phát biểu điểm C nằm giữa hai điểm A,B giáo viên dùng phấn màu tôđậm điểm C để học sinh nhận biết rõ hơn Một điều quan trọng hơn hết đó làtrong mỗi tiết hình học, mỗi bài cụ thể, giáo viên phải cân nhắc kỹ càng, tìmhiểu sâu và rút ra những điểm chú ý nhất, từ đó khơi dậy cho các em trí tưởngtượng, cách sử dụng ngôn ngữ diễn đạt, cách vẽ hình, cách suy luận logic để saumỗi bài học các em hiểu sâu và nắm chắc kiến thức cơ bản hơn:

2.3.4 Giải pháp 4: Giúp học sinh nâng cao kỹ năng sử dụng dụng cụ vào các tình huống thực tế.

Đối với hình học lớp 6, về kỹ năng thực hành của học sinh cũng rất làquan trọng, qua lý thuyết, giáo viên có thể lồng ghép yêu cầu học sinh thực hành

để một lần nữa khẳng định kiến thức vừa lĩnh hội một cách chắc chắn Chẳnghạn sau khi học về đường thẳng, giáo viên có thể yêu cầu học sinh thực hànhngay tại lớp Yêu cầu mỗi học sinh gấp giấy để có hình ảnh đường thẳng hoặc làkhi dạy “Trung điểm của đoạn thẳng”, giáo viên yêu cầu học sinh dùng sợi dây

để xác định trung điểm của đoạn thẳng đó, hai mút của đoạn thẳng là hai đầu sợidây.Yêu cầu học sinh xác định trung điểm của đoạn thẳng sợi dây đó như thếnào? Hoặc cách vẽ trung điểm M của đoạn thẳng AB được nêu dưới dạng bàitập, yêu cầu học sinh giải bằng hai cách:

Cách 1: Vẽ điểm M trên tia AB sao cho

2.3.5 Giải pháp 5: Rèn luyện kỹ năng suy luận lôgic trong giải toán.

Đối với hình học 6, tính chất nổi bật là hình học trực quan, đây là giaiđoạn xây dựng cơ sở ban đầu của hình học phẳng chuẩn bị cho việc chứng minhsuy diễn trong các chương trình sau: