(SKKN 2022) KINH NGHIỆM SỬ DỤNG LƯỢC ĐỒ ĐỂ DẠY HỌC LỊCH SỬ 7 PHẦN THẾ GIỚI TRUNG ĐẠI NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC Ở TRƯỜNG THCS THỊ TRẤN, HUYỆN NGỌC LẶC

Lược đồ được sử dụng không chỉ có ởtrong sách giáo khoa mà nếu kiến thức trong bài nào có thể sử dụng để giúp các em dể hiểu dễ lưu nhớ kiến thức tôi đều sử dụng.. Vì thế để có thể giúp

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

PHÒNG GD&ĐT NGỌC LẶC

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

KINH NGHIỆM SỬ DỤNG LƯỢC ĐỒ ĐỂ DẠY HỌC LỊCH SỬ 7 PHẦN THẾ GIỚI TRUNG ĐẠI NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC Ở TRƯỜNG THCS

MỤC LỤC

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

1.2 Mục đích nghiên cứu

1.2.1 Đối với giáo viên:

1.2.2 Đối với học sinh

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm Trang 2

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh

2.3 các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề Trang 4

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo

dục, với bản thân đồng nghiệp và nhà trường

Trang 17

Dạy học Lịch sử là dạy những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ, mỗi bàihọc đều có rất nhiều sự kiện và khái niệm lịch sử học sinh phải hiểu và nhớ.Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉ đơnthuần là nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy.Học sinh chỉ học bài nào biết bài đấy, nhớ các kiến thức lịch sử một cách rời rạc

và rất nhanh quên

Ngoài ra, do quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của môn lịch sử trongđời sống xã hội Một số học sinh và phụ huynh có thái độ xem thường bộ mônlịch sử, coi đó là môn học phụ, môn học thuộc lòng, không cần đầu tư công sứcnhiều, dẫn đến hậu quả học sinh không nắm đựơc những sự kiện lịch sử cơ bản,nhớ sai, nhầm lẫn kiến thức lịch sử là hiện tượng khá phổ biến trong thực tế ởnhiều trường

Trong điều kiện hiện nay, việc giảng dạy và học tập bộ môn lịch sử vẫncòn nhiều bất cập như: Chương trình sách giáo khoa khá nặng nề, quá tải về kếtcấu các nội dung, về thời lượng của chương trình Chương trình còn nặng về líthuyết mà rất ít số tiết thực hành và ôn tập Trong mỗi bài dạy lại có quá nhiều

sự kiện làm cho học sinh ít hứng thú học lịch sử vì khó nhớ , khó thuộc

Là giáo viên dạy học lịch sử, mỗi lần nghe học sinh than chán học mônlịch sử, môn lịch sử khó quá, học khô quá… Bản thân thấy rất buồn “Mìnhphải làm sao đây?” luôn là câu hỏi chăn trở Qua nhiều năm giảng dạy và cơduyên được nghe các em thảo luận trong giờ ra chơi đã thôi thúc tôi thử nghiệmứng dụng lược đồ lịch sử trong dạy học Lược đồ được sử dụng không chỉ có ởtrong sách giáo khoa mà nếu kiến thức trong bài nào có thể sử dụng để giúp các

em dể hiểu dễ lưu nhớ kiến thức tôi đều sử dụng kết quả tôi thu được thực sự đãnhư mong đợi, học sinh rất hứng thú học tập sau mỗi giờ học các em đều ngồithảo luận lại kiến thức Có em khéo tay còn phác họa cả lược đồ đã học vào giấynhư một cách để học, giờ học lịch sử không còn chán nản khô khốc nữa Trên cơ

sở đã thu được, bản thân tôi mong muốn được chia sẻ chút kinh nghiệm trong

dạy học với đồng nghiệp Vì vậy tôi đã chọn đề tài này Đề tài: “Kinh nghiệm

sử dụng lược đồ để dạy học lịch sử lớp 7 phần thế giới Trung đại nhằm nâng cao hiệu quả dạy học ở trường THCS Thị Trấn, huyện Ngọc Lặc”

1.2 Mục đích nghiên cứu.

1.2.1 Đối với giáo viên:

Giáo viên đặc biệt là các thầy cô giáo dạy môn lịch sử có thể áp dụngnhững biện pháp mà tôi đã nêu ra ở đây vào các tiết dạy của mình ở phần lịch sửthế giới trung đại - Lịch sử 7

Trên cơ sở những biện pháp ấy, giáo viên có thể mở rộng và áp dụng vàocác tiết dạy lịch sử ở cả 4 khối 6,7,8,9 tùy từng nội dung bài học cho phù hợp Những biện pháp mà đề tài nêu ra là một gợi ý để các giáo viên bộ mônLịch sử vừa áp dụng vừa có thể tìm ra các phương pháp mới hữu ích hơn mangđến cho tiết dạy lịch sử thật sôi nổi, hứng thú

1.2.2 Đối với học sinh:

Giúp các em học sinh thực sự có hứng thú với môn lịch sử và ngày càngyêu thích môn lịch sử hơn Cũng từ đó các em nhận thức được lịch sử không thểthiếu được trong cuộc sống con người Học lịch sử không phải để đối phó mà nó

là hành trang của các em khi trưởng thành

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Trong đề tài này tôi tập trung nghiên cứu phần lịch sử thế giới trung đại

ở bộ bộ môn lịch sử 7, đồng thời có thể áp dụng cho tât cả các khối 6,7,8,9 họclịch sử và có thể áp dụng cho các môn học khác như địa lí…

- Đề tài này đã được tôi thực nghiệm ở lớp 7A3 trường THCS Thị Trấnnăm học 2021-2022 và thu được kết quả như mong đợi

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp quan sát, đàm thoại

- Phương pháp tìm tòi.

- Phương pháp trải nghiệm thực tế

2 Nội dung sáng kiến.

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Việc học tập Lịch sử, cũng như học tập bất cứ bộ môn nào ở nhà trườngđều nhằm cung cấp kiến thức khoa học, hình thành thế giới quan khoa học,phẩm chất đạo đức chính trị cho học sinh

Trong những năm qua khi thực hiện chương trình thay sách giáo khoa,việc đổi mới phương pháp dạy học đã được nhiều người quan tâm và khẳng địnhvai trò quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc nâng caochất lượng dạy học Bộ môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ

sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu vàvận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống Cho nên, cùng với các môn học khác,việc học tập Lịch sử đòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo Đã có quanniệm sai lầm cho rằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghinhớ các sự kiện - hiện tượng lịch sử là đạt, không cần phải tư duy - động não,không có bài tập thực hành,… Đây là một trong những nguyên nhân làm suygiảm chất lượng môn học

Điều quan trọng nhất trong trong việc đổi mới phương pháp dạy học làthầy dạy thế nào để học sinh động não, làm thay đổi chất lượng hoạt động trítuệ của học sinh, làm phát triển trí thông minh, trí sáng tạo của các em Hiệnnay, trong quá trình dạy học trên lớp, hoạt động trí tuệ chủ yếu của học sinh làghi nhớ và tái hiện Ở nhà, học sinh tự học dưới dạng học bài và làm bài…nhưng về căn bản đã được hướng dẫn ở lớp, nên hoạt động trí tuệ của học sinhvẫn nặng về rèn luyện trí nhớ và khả năng tái hiện Rèn luyện năng lực tư duy,khả năng tưởng tượng, sáng tạo phát triển trí tuệ, trí thông minh…của học sinhnói chung, được xem là nhiệm vụ chủ yếu, nhiệm vụ quan trọng nhất của quátrình dạy học hiện đại Vì vậy, then chốt của việc đổi mới phương pháp dạy học

là điều chỉnh mối quan hệ giữa tái hiện và sáng tạo, đến việc tăng cường các

phương pháp sáng tạo nhằm đổi mới tính chất hoạt động nhận thức của học sinhtrong quá trình dạy học.

2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

2.2.1 Thực trạng chung:

Trong những năm qua, mặc dù chương trình và sách giáo khoa đã có thayđổi, nhưng lượng kiến thức trong mỗi bài học vẫn rất nhiều Đa số học sinhkhông thể nhớ hết sự kiện lịch sử nếu không hiểu bài Vì thế để có thể giúp họcsinh hiểu bài nhanh chóng giáo viên có thể sử dụng các lược đồ có sẵn trongsách giáo khoa hoặc tự làm để cụ thể hóa kiến thức, sự kiện lịch sử và hìnhthành khái niệm lịch sử cho học sinh Lược đồ là một loại đồ dùng trực quan quyước, nếu sử dụng tốt sẽ đem lại hiệu quả cao

2.2.2 Đối với giáo viên:

Bản thân qua hơn 10 năm thâm niên công tác, trong quá trình giảng dạy,đặc biệt là trong các tiết thao giảng, tôi đã được các đồng nghiệp góp ý rất nhiều.Qua sự góp ý ấy tôi thấy không chỉ bản thân tôi mà đa số các đồng nghiệp đềumắc phải đó là: giáo viên làm việc quá nhiều, lớp học trầm, học sinh chưahiwwủ bài, chưa nắm được các kiến thức cơ bản đặc biệt những bài liên quanđến diễn biến có nhiều sự kiện… Vậy thực tế vì sao đa số các giáo viên lại mắcphải?

Thực tế trong dạy học đặc biệt đối với môn lịch sử chỉ có chữ và nhữngcon số khô khan cộc cằn vì vậy, nếu giáo viên chỉ sử dụng thuyết trình bằngmiệng rồi cố nhồi nhét cho học sinh nhớ các con số sẽ gây cho học sinh chánnản, không muốn nghe và không muốn học hoặc cố hết sức để nhớ nhưng sau đó

sẽ quên ngay Đây chính là nguyên nhân dẫn đến học sinh ngày càng thấy họclịch sử khó và không muốn học

Với thực tế trên đã thôi thúc tôi đi tìm một giải pháp tối ưu trong dạy học

để làm sao học sinh thấy phấn khích trong giờ học, mỗi lần học xong vẫn đượcnghe các em bàn luận về bài học khi trống đã điểm Trong quá trình dạy học tôi

đã tìm thấy khi sử dụng lược đồ trong mỗi tiết học, học sinh đều rất háo hức,tích cực tiếp thu bài Sau mỗi bài học các em đều ghi nhớ kiến thức chắc chắn vàlưu giữ được rất lâu ,có thể khắc phục tất cả các nhược điểm trên

2.2.3 Đối với học sinh.

Qua cuộc điều tra nho nhỏ đối với các học sinh lớp 7 tôi theo dạy, các emđều nói sợ môn lich sử vì nhiều kiến thức và khó nhớ, vì nó quá khô khan Làmột giáo viên dạy môn lịch sử nghe trò nói vậy tôi rất buồn Một câu hỏi luônđặt ra cho tôi phải làm sao đây Một hôm tình cờ tôi có việc trên lớp nên đangcòn giờ ra chơi tôi đã vào lớp và thấy các em đang tập trung bàn luận về mộtcuốn lược đồ lịch sử mà một bạn trong lớp đã được bố mẹ mua cho Tôi thấy các

em rất hứng thú với những hình ảnh, những kí hiệu trên bản đồ nhưng có vẻkhông hiểu mấy tôi tiến lại gần có hỏi các em và hướng dẫn một chút cho các

em cách đọc bản đồ và lưu nhớ 1 nội dung lịch sử các em vừa mới học các emđều hứng thú và thốt lên: thì ra học lịch sử cũng không khó cô nhỉ mà lại vuinữa Qua đây tôi thấy việc sử dụng lược đồ vào dạy học lịch sử là tối ưu và đã

áp dụng ngay vào thực tiễn áp dụng ở các bài đầu tiên ở lịch sử lớp 7 phần lịch

sử thế giới trung đại

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

Trong dạy học lịch sử, do không trực tiếp quan sát các sự kiện nênphương pháp trực quan góp phần quan trọng trong việc tạo biểu tượng cho họcsinh, cụ thể hóa các sự kiện nhằm nâng cao chất lượng dạy học Đồ dùng trựcquan có nhiều loại trong đó lược đồ thuộc loại đồ dùng quy ước Nhiều bài dạylịch sử có rất nhiều thông tin và sự kiện, địa điểm học sinh không thể nhớ hết,nhưng giáo viên sử dụng lược đồ sẽ dễ dàng giúp học sinh khắc sâu, hiểu rõ mốiquan hệ giữa thời gian, địa điểm, đặc điểm địa hình, khí hậu với sự kiện lịch sửthì bài học sẽ trở nên dễ hiểu Qua thực tế giảng dạy nhiều năm bản thân xin đưa

ra một số kinh nghiệm nhỏ trong việc sử dụng các lược đồ để dạy học phần lịch

sử thế giới cổ trung đại

Bài 1: Sự hình thành và phát triển của xã hội phong kiến Châu Âu (thời sơ

-trung kì -trung đại)

Giáo viên cần sử dụng các lược đồ:

+ Lược đồ sự xâm lược của người Giéc man vào đế quốc Rôma

+ Lược đồ các quốc gia phong kiến Châu Âu

* Lược đồ sự xâm lược của người Giéc man vào đế quốc Rôma (hình 1)

Lược đồ sự xâm nhập của các bộ tộc người Giéc-man vào đế quốc Rô-ma

- Lược đồ này sử dụng để giảng dạy mục 1.Sự hình thành xã hội phongkiến ở Châu Âu

- Khi giảng dạy về một trong những nguyên nhân sụp đổ của đế quốcRôma, giáo viên sử dụng lược đồ này để giúp học sinh hình dung cụ thể conđường và quá trình người Giéc man đánh chiếm đế quốc Rôma

- Treo lược đồ lên bảng giáo viên kết hợp thuyết trình và chỉ trên lược đồ

* Lược đồ các quốc gia phong kiến Tây Âu (hình 2)

Lược đồ các quốc gia phong kiến châu Âu

- Lược đồ này sử dụng để giảng dạy mục 1 “Sự hình thành xã hội phongkiến ở Châu Âu”

- Khi giảng dạy về sự hình thành các vương quốc Ăng-glô Xắc xông, Phơrăng, Tây gốt, Đông gốt thì giáo viên sử dụng lược đồ này nhằm giúp học sinhxác định vị trí của các vương quốc của người Giéc man

- Treo lược đồ lên bảng giáo viên gọi 1 học sinh lên chỉ trên lược đồ

Bài 2: sự suy vong của chế độ phong kiến và sự hình thành chủ nghĩa

tư bảnở châu Âu

Giáo viên cần sử dụng lược đồ các cuộc phát kiến địa lí

Lược đồ các cuộc phát kiến địa lí

- Lược đồ các cuộc phát kiến địa lí sử dụng để giảng dạy hành trình cáccuộc phát kiến địa lí lớn và hệ quả của các cuộc phát kiến địa lí

- Khi giảng dạy hành trình các cuộc phát kiến địa lí lớn giáo viên sử dụnglược đồ này nhằm giúp học sinh cụ thể hóa đường đi của các cuộc hành trình

lớn, kết quả cụ thể của từng cuộc thám hiểm một qua đó lí giải được vì sao lại cócác hướng đi khác nhau.

- Treo lược đồ lên bảng, có thể gọi 1 em thuyết trình các cuộc thám hiểmlớn hoặc cho mỗi em trình bày 1 hành trình (phần này giáo viên nên cho họcsinh chuẩn bị trước ở nhà)

- Đồng thời lược đồ các cuộc phát kiến địa lí cũng giúp học sinh hiểu rõhơn về hệ quả các cuộc phát kiến địa lí, quá trình của cải khắp nơi trên thế giớituồn về Châu Âu thông qua quá trình vơ vét, cướp bóc, xâm lược buôn bán bấtbình đẳng và buôn bán nô lệ da đen

Bài 4: Trung Quốc thời phong kiến

Giáo viên cần sử dụng lược đồ:

+ Lược đồ các nước thời Chiến Quốc

+ Lược đồ Trung Quốc thời Đường

+ Lược đồ đường yêu sách 9 đoạn của Trung Quốc trên biển Đông

* Lược đồ các nước thời Chiến Quốc :

Lược đồ các nước thời chiến quốc

- Lược đồ các nước thời Chiến Quốc sử dụng khi dạy mục 1(Trung Quốcthời Tần, Hán) để giúp học sinh định hình được cục diện chính trị của TrungQuốc trước khi Tần Thủy Hoàng tiến hành thống nhất từ đó hiểu được vì saonhà Tần đặt nền móng cho sự hình thành chế độ phong kiến tập quyền

- Treo lược đồ các nước thời Chiến Quốc lên bảng, giáo viên vừa tóm tắtquá trình nước Tần tiêu diệt các nước khác vừa chỉ trên bản đồ vị trí của cácnước đó, phát vấn thêm: Ý nghĩa của việc thống nhất lãnh thổ Trung Quốc?

- Như vậy khi sử dụng lược đồ các nước thời Chiến Quốc giúp học sinh

cụ thể hóa được sự kiện thống nhất Trung Quốc Cùng với các chính sách thốngnhất các đơn vị hành chính, đo lường, tiền tệ, luật pháp học sinh hiểu rõ vì saonhà Tần được coi là triều đại phong kiến đầu tiên của Trung Quốc

* Lược đồ Trung Quốc thời Đường :

Lược đồ trung quốc thời đường.

- Lược đồ Trung Quốc thời Đường được sử dụng nhằm giúp học sinh cụthể hóa được chính sách đối ngoại của nhà Đường, xác định được vị trí, khu vựclãnh thổ mà nhà Đường xâm lược Cụ thể:

- Giáo viên chỉ rõ các khu vực nhà Đường đã xâm lược kết hợp với phátvấn: Nhận xét về lãnh thổ nhà Đường so với các triều đại trước?

- Thông qua chính sách đối ngoại của thời Đường, học sinh có sự liên hệvới chính sách đối ngoại của các triều đại trước, đồng thời xác định rõ lãnh thổcủa Trung Quốc thời Đường tiếp tục mở rộng hơn

* Lược đồ đường yêu sách 9 đoạn của Trung Quốc trên biển Đông:

Lược đồ yêu sách 9 đoạn của Trung Quốc trên biển

- Lược đồ yêu sách 9 đoạn của Trung Quốc trên biển Đông sử dụng khitổng kết đặc điểm chung về chính sách đối ngoại của các triều đại phong kiến

Trung Quốc về chính sách đối ngoại nhằm giúp các em liên hệ, hiểu rõ hơnchính sách đối ngoại của Trung Quốc hiện nay.

- Treo lược đồ lên bảng, giáo viên phát vấn: Nhìn vào lược đồ này, nhậnxét về chính sách của Trung Quốc đối với biển Đông hiện nay? Thái độ của emvới các sự kiện trên biển Đông trong thời gian gần đây?

- Qua sử dụng lược đồ và quá trình vấn đáp giữa giáo viên và học sinh sẽgiúp học sinh hiểu rõ chính sách đối ngoại của Trung Quốc hiện nay qua đó hìnhthành cho các em ý thức đề cao cảnh giác với các thủ đoạn lừa bịp ngôn từ hoa

mĩ của Trung Quốc, hình thành lòng yêu nước, yêu biển đảo quê hương để gópphần bảo vệ lãnh thổ của tổ quốc

Bài 5: Ấn độ thời phong kiến.

Giáo viên cần sử dụng các lược đồ:

+ Lược đồ Ấn Độ thời cổ đại

+ Lược đồ khu vực Ấn Độ và các quốc gia Đông Nam Á

* Lược đồ Ấn Độ thời cổ đại

Lược đồ Ấn Độ thời cổ đại

- Lược đồ Ấn Độ thời cổ đại dùng khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu mục

1 “Những trang sử đầu tiên”, nhằm giúp học sinh xác định rõ vị trí sông Ấn,sông Hằng và các quốc gia nhỏ hình thành trên lãnh thổ Ấn Độ

- Treo lược đồ lên bảng gọi 1 học sinh lên chỉ trên lược đồ vị trí sông Ấn,sông Hằng, quốc gia Magađa và các thành thị cổ, sau đó giáo viên phát vấn:Nhận xét về vị trí của các thành thị, quốc gia cổ?

- Từ đó giúp các em hiểu rõ mối liên hệ giữa điều kiện tự nhiên với sự rađời của các nhà nước, không chỉ ở Ấn Độ mà còn ở các khu vực khác Điều kiện

tự nhiên đặc biệt là địa hình tác động đến tiến trình lịch sử Ấn Độ đó là địa hìnhchia cắt là một trong những nhân tố khiến lịch sử Ấn Độ rơi vào tình trạng cát

cứ ở nhiếu giai đoạn

* Lược đồ khu vực Ấn Độ và các quốc gia Đông Nam Á

Lược đồ Ấn Độ và các nước Đông Nam Á

- Lược đồ khu vực Ấn Độ và các quốc gia Đông Nam Á sử dụng khi dạymục 3 “văn hóa Ấn Độ” nhằm giúp học sinh hiểu rõ vì sao văn hóa Ấn Độ ảnhhưởng mạnh mẽ nhất đến các nước Đông Nam Á, bằng con đường hòa bình chứkhông phải con đường bạo lực

- Khi treo lược đồ lên bảng, giáo viên kết hợp chỉ bản đồ và phát vấn:Nhìn lược đồ các em thấy từ Ấn Độ đến Đông Nam Á thuận lợi bằng đườngnào? Vì vậy phương thức văn hóa Ấn Độ được truyền đến Đông Nam Á là dulịch, truyền đạo hòa bình hay bạo lực chiến tranh xâm lược?

- Như vậy học sinh hiểu rõ vì sao văn hóa Ấn Độ ảnh hưởng rất đậm nét ởkhu vực Đông Nam Á

Bài 6: Các quốc gia phong kiến Đông Nam Á Đông Nam Á

Giáo viên cần sử dụng các lược đồ:

+ Lược đồ các quốc gia cổ đại và phong kiến Đông Nam Á

+ Lược đồ vương quốc Cam-pu-chia

+ Lược đồ vương quốc Lào

* Lược đồ các quốc gia cổ đại và phong kiến Đông Nam Á

Lược đồ các quốc gia cổ đại và phong kiến Đông Nam Á

- Lược đồ các quốc gia cổ đại và phong kiến Đông Nam Á sử dụng khigiảng mục 1 “ Sự hình thành các vương quốc cổ ở Đong Nam Á” và mục 2 “Sựhình thành và phát triển của các quốc gia phong kiến Đông Nam Á”

- Giáo viên gọi học sinh chỉ trên lược đồ vị trí, đọc tên các quốc gia cổ đại

và các quốc gia phong kiến Đông Nam Á, thuộc lãnh thổ của nước nào hiện nay