Hặc đổi mới phương pháp dạy học cần “khắc phục tình trạng làm cho học sinh học tập thụ động trong nghe giảng, ghi chép và trả lời đúng như thầy giảng, sách viết khi kiểm tra,...” Hay đổi
Trang 1PHẦN NỘI DUNG TRANG
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6
2.3.1 Tạo hứng thú, xác định động cơ học tập kiến thức Lịch sử
2.3.2 Chia nhóm học tập phát huy hiệu quả thảo luận nhóm 7 2.3.3 Giúp học sinh phương pháp ghi nhớ sự kiện Lịch sử 10
2.3.4 Sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực cho
Trang 21 Mở đầu 1.1 Lý do chọn đề tài
Những năm gần đây, trên các diễn đàn khoa học giáo dục, nhiều người đưa
ra quan điểm về đổi mới phương pháp dạy học, xuất hiện nhiều khái niệm và cụm
từ về phương pháp (kĩ thuật) dạy học “tích cực”, “lấy học sinh làm trung tâm”,
“kim tự tháp”, “bể cá”, ‘bàn tay nặn bột” “công não” trong đó phương pháp dạy học “lấy học sinh làm trung tâm” và “tích cực” được bàn luận sôi nổi Ví như, đổi mới phương pháp dạy học nghĩa là giáo viên phải chỉ cho học sinh cách học, phải
áp dụng phương pháp dạy học tích cực để các em chủ động nhận thức Hặc đổi mới phương pháp dạy học cần “khắc phục tình trạng làm cho học sinh học tập thụ động trong nghe giảng, ghi chép và trả lời đúng như thầy giảng, sách viết khi kiểm tra, ” Hay đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực
và hoạt động nhận thức độc lập của học sinh là việc tổ chức cho các em tự mình phát hiện được vấn đề, tự mình đề xuất cách giải quyết và tự giải quyết được
Chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) mới nói chung và chương trình
môn Lịch sử và Địa lý nói riêng được xây dựng theo định hướng tiếp cận năng lực, phù hợp với xu thế phát triển chương trình của các nước tiên tiến, nhằm thực
hiện yêu cầu của Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội: "tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng
về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hoà trí, đức, thể, mỹ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh" Đổi mới phương pháp dạy học là một giải pháp được xem là then chốt, có tính đột phá cho việc thực hiện chương trình này Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học"
Từ ưu thế của các phương pháp giáo dục, hình thức tổ chức dạy học mới
đã triển khai trong những năm gần đây như: phương pháp bàn tay nặn bột, giáo dục trải nghiệm sáng tạo, giáo dục STEM, các kỹ thuật dạy học tích cực… việc đổi mới phương pháp dạy học cần được thực hiện trên cơ sở phân hoá đối tượng, các căn cứ về điều kiện, loại hình năng lực và phẩm chất cần phát triển ở người học để từ đó lựa chọn các hình thức tổ chức dạy học phù hợp, tăng cường các hoạt động trải nghiệm sáng tạo và ứng dụng công nghệ thông tin, truyền thông trong tổ chức dạy học thông qua việc sử dụng các mô hình học tập kết hợp giữa lớp học truyền thống với các lớp học trực tuyến; cùng với việc tổ chức cho người học thực hiện các nhiệm vụ học tập ở trên lớp, coi trọng giao nhiệm vụ và hướng dẫn việc học tập ở nhà, ở ngoài nhà trường; đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học; tăng cường mô hình học tập gắn với thực tiễn
Trang 3
Hiện nay, qua dự giờ, khảo sát vẫn còn nhiều thầy cô lúng túng, gặp khó khăn chưa phát huy hết được hiệu quả của các phương pháp dạy học cũng như lựa chọn hình thức tổ chức hoạt động dạy học sao cho hiệu quả Như vậy, vấn đề đặt ra trong dạy học nói chung và dạy học phân môn Lịch sử nói riêng, đối với mỗi giáo viên cần lựa chọn đúng các phương pháp dạy học đối với mỗi bài học
và hình thức tổ chức hoạt động học sao cho hiệu quả giúp học sinh đạt được yêu cầu về mục tiêu, phát triển được về phẩm chất và năng lực là yêu cầu đang được đặt ra và cần giải quyết
Mặc dù, những năm gần đây, chúng ta đã thấy xuất hiện ngày càng nhiều giờ học tốt, dạy tốt của giáo viên giỏi theo hướng tổ chức cho học sinh hoạt động tích cực, tự giác chiếm lĩnh tri thức mới Tuy nhiên, qua dự giờ của giáo viên chúng ta thấy vẫn còn có giờ dạy học Lịch sử theo kiểu giảng giải xen kẽ vấn đáp, giải thích, minh họa bằng phương tiện trực quan
Vậy, làm sao để xác định đúng được phương pháp và sử dụng các biện pháp dạy học phát huy tính tích cực, phát triển phẩm chất và năng lực học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường THCS cũng như kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp trong một giờ học đồng thời tổ chức các hoạt động dạy học sao cho phát huy hiệu quả, giúp học sinh phát triển được phẩm chất, năng lực là điều cần được giải đáp? Biểu hiện của một giờ học Lịch sử hiệu quả là gì? Làm thế nào để phát huy được phẩm chất và năng lực cho học sinh trong dạy học Lịch sử?
Qua những năm trực tiếp giảng dạy môn lịch sử trung học cơ sở, là thành viên Hội đồng quốc gia thẩm định sách giáo khoa mới nay làm công tác quản lý chuyên môn, bằng những kinh nghiệm tích lũy được trong quá trình giảng dạy và
quản lý chuyên môn tôi đưa ra sáng kiến: “Mộ số biện pháp giúp học sinh học tốt môn Lịch sử, phát triển phẩm chất và năng lực góp phần nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử ở trường THCS” Tôi hy vọng sáng kiến này sẽ giúp ít
được phần nào cho giáo viên giảng dạy môn Lịch sử ở trường trung học cơ sở giảm bớt khó khăn trong quá trình thực hiện đổi mới phương pháp, tổ chức các hoạt động dạy học sao cho hiệu quả góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THCS
1.2 Mục đích nghiên cứu
Đối với dạy học theo định hướng phát triển năng lực quá trình quan trọng hơn kết quả Bởi vì quá trình đúng dẫn đến kết quả đúng Đề tài này đi sâu nghiên cứu đưa ra các biện pháp giúp giáo viên dạy Lịch sử THCS giải quyết được những khó khăn về: tổ chức hoạt động nhóm trong giờ học Lịch sử, giúp học sinh yêu thích môn Lịch sử, học tốt môn Lịch sử, biết cách ghi nhớ các sự kiện, nhân vật lịch sử đồng thời giúp giáo viên giải quyết những khó khăn trong lựa chọn, sử dụng các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực nâng cao chất
Trang 4
lượng giờ dạy và học lịch sử góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch
sử ở trường THCS
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài này tổ chức nghiêm cứu, thực nghiệm trong môn Lịch sử đối với sinh lớp 7, 8, 9 trường THCS Tây Đô, huyện Vĩnh Lộc
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
- Phương pháp tổng hợp, khai thác, điều tra, khảo sát, so sánh
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2.1 Cơ sở lý luận
Đổi mới phương pháp dạy học đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học để giải quyết vấn đề thực tiễn, phát huy phẩm chất và năng lực người học Để đảm bảo được điều đó, phải thực hiện chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và
phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin ), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy
Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện Tuy nhiên dù sử dụng bất kỳ phương pháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức
(tự chiếm lĩnh kiến thức) với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên”
Việc sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với các hình thức tổ chức dạy học Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức thích hợp như: học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với mỗi giờ học để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học
Một giờ học Lịch sử thành công, hiệu quả biểu hiện ở những dấu hiệu sau:
Trang 5
- Tổ chức các hoạt động học tập phong phú, giúp học sinh tự khám phá những điều chưa biết chứ không thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn Giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn học sinh chủ động tiến hành các hoạt động học tập, phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tập hoặc tình huống thực tiễn
- Qua giờ học chú trọng rèn luyện cho học sinh biết khai thác sách giáo khoa, đồ dùng trực quan, nguồn học liệu và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã có, suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới Định hướng cho học sinh cách tư duy như phân tích, tổng hợp, đặc biệt khái quát hoá, tương tự, quy lạ về quen… để dần hình thành và phát triển năng lực, phầm chất,
sự sáng tạo
- Giờ học tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác, lớp học
trở thành môi trường giao tiếp giữa giáo viên và học sinh và học sinh với học sinh nhằm vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyết các nhiệm vụ học tập chung
- Chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiến trình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học) Chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh với nhiều hình thức như theo lời giải, đáp án mẫu, theo hướng dẫn, hoặc tự xác định tiêu chí để
có thể phê phán, tìm được nguyên nhân và nêu cách sửa chữa các sai sót tạo điều kiện để học sinh tự bộc lộ, tự thể hiện, tự đánh giá
2.2 Thực trạng vấn đề
Trong những năm qua việc giáo dục Lịch sử ở bậc phổ thông đã thực hiện đúng đắn, sáng tạo những nguyên tắc, phương pháp luận sử học và phương pháp dạy học macxit Do đó đã góp phần đào tạo nhiều thế hệ trẻ, nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội, đất nước
Tuy nhiên, những tồn tại, hạn chế của giáo dục, đặc biệt trong những năm gần đây cũng bộc lộ khá rõ trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Biểu hiện nổi bật của việc giảm sút chất lượng bộ môn là tình trạng coi thường, nhớ nhầm
sự kiện, không hiểu lịch sử, không vận dụng bài học, kinh nghiệm quá khứ vào rèn luyện đạo đức, phẩm chất, quan điểm tư tưởng, chất lượng điểm thi môn Lịch
sử thấp Nguyên nhân đưa tới tình trạng này có nhiều: quan niệm không đúng về
vị trí, chức năng, nhiệm vụ bộ môn Lịch sử trong đào tạo thế hệ trẻ; tác động mặt tiêu cực của cơ chế thị trường đến giáo dục; những thiếu sót trong công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên; sự nỗ lực của bản thân giáo viên trong việc nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, tư tưởng Một trong nhiều nguyên nhân chủ yếu
đó là sự lúng túng về kinh nghiệm, phương pháp giảng dạy, sự nhiệt huyết trong dạy học Lịch sử của một bộ phận giáo viên Việc cải cách giáo dục được tiến hành đồng thời trên cả ba mặt: hệ thống giáo dục, nội dung và phương pháp dạy
Trang 6
học; nhưng về lý luận và thực tiễn thiếu việc cải tiến, đổi mới phương pháp dạy học còn chậm, còn nhiều giáo viên lúng túng chưa bắt nhịp kịp Giáo viên dạy Lịch sử ở trường phổ thông phải gánh chịu một phần không nhỏ trách nhiệm đối với việc đổi mới, cải tiến phương pháp dạy học, bởi vì phương pháp dạy học trước hết và chủ yếu là những vấn đề của giáo viên, cần giải quyết tích cực
Thực tế hiện nay, tại các nhà trường THCS một lớp đông học trò, cùng lứa tuổi và trình độ không đồng đều thì giáo viên khó có điều kiện chăm lo cho từng học sinh vì thế đã hình thành kiểu dạy "thông báo - đồng loạt" Giáo viên quan tâm trước hết đến việc hoàn thành trách nhiệm của mình là truyền đạt cho hết nội dung quy định trong chương trình và sách giáo khoa, cố gắng làm cho mọi học sinh hiểu và nhớ những điều giáo viên giảng Cách dạy này sinh ra cách học tập thụ động, thiên về ghi nhớ thuộc lòng mà không hiểu bản chất, ít chịu suy nghĩ, cho nên đã hạn chế chất lượng, hiệu quả dạy và học, không đáp ứng yêu cầu phát triển năng động của xã hội hiện đại Để khắc phục tình trạng này, các nhà sư phạm kêu gọi phải không ngừng đổi mới phương pháp, áp dụng các kỹ thuật dạy học tích cực, làm sao để phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, thực hiện
"dạy học phân hóa" quan tâm đến nhu cầu, khả năng của mỗi cá nhân học sinh trong tập thể lớp
Học tập của học sinh là một quá trình nhận thức, song đó là quá trình nhận thức đặc thù “một sự nhận thức đã được làm cho dễ dàng đi và được thực hiện dưới sự chỉ đạo của giáo viên” Vì vậy, nói đến tính tích cực học tập, thực chất là nói đến tính tích cực của sự nhận thức Nó là một hiện tượng sư phạm biểu hiện ở
sự cố gắng cao về nhiều mặt trong hoạt động học tập Trong quá trình dạy học, chúng ta có thể nhận biết thái độ, tình cảm của học sinh trước một hiện tượng, một tri thức mới Những biểu hiện đó thường khác nhau, hoặc thờ ơ, vô cảm, hoặc sôi nổi, nhiệt tình, tập trung chú ý hay tỏ vẻ chán chường Từ những thực trạng trên, dẫn đến kết quả giờ học không cao, không đạt được những mục tiêu, yêu cầu đưa ra theo đúng chức năng nhiệm vụ của bộ môn trong quá trình dạy học dẫn đến học sinh có những biểu hiện như:
Học sinh không tập chung chú ý theo dõi vấn đề đang học, không khát khao, tự nguyện tham gia trả lời câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, không tích cực phát biểu ý kiến của mình về vấn đề mà giáo viên và các bạn đặt ra
Học sinh không đào sâu suy nghĩ, hay nêu thắc mắc, đòi hỏi được giải thích cặn kẽ những vấn đề giáo viên trình bày chưa đủ rõ Các em không chủ động vận dụng kiến thức đã học, vốn hiểu biết của bản thân để nhận thức giải quyết những vấn đề mới Đồng thời không hào hứng, say mê tiếp thu bài giảng của thầy, cố gắng hoàn thành những bài tập được giao…
Trang 7
Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến học sinh không thích học môn Lịch sử, kết quả điểm thi môn Lịch sử thấp, học sinh nhớ nhầm sự kiện Lịch sử
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Tạo hứng thú, xác định động cơ học tập kiến thức Lịch sử cho học sinh
Đây là giai đoạn đầu tiên để giờ học Lịch sử thành công thì bất kỳ giáo viên nào cũng phải làm được điều này Hướng dẫn động cơ học tập kiến thức lịch
sử của bài, chương và sự cần thiết nắm vững kiến thức lịch sử của bài, chương điều hết sức quan trọng Giai đoạn này còn gọi là khởi động hay kích hoạt quá trình học tập của học sinh
Bước thứ nhất trong công việc giảng dạy Lịch sử là làm thế nào khêu gợi được hứng thú của học sinh đối với việc học tập, làm rõ mục đích học tập Hoạt động học tập dần dần phải được các em xem như là để thỏa mãn nhu cầu nhận thức Tuy nhiên, động cơ học tập của học sinh bậc THCS rất đa dạng và chưa bền vững, biểu hiện ở những thái độ nhiều khi mâu thuẫn, từ rất tích cực đến thờ ơ, lười biếng, từ nỗ lực học tập đến thụ động học thuộc từng câu, từng chữ; hứng thú học bài này, môn học này nhưng hoàn toàn không hào hứng học bài khác, môn học khác
Vậy để các em có hứng thú, động cơ, thái độ đúng đắn trước hết người giáo viên phải chuẩn bị nguồn tài liệu học tập, nguồn học liệu có nội dung khoa học, súc tích, phải được định hướng rõ rệt, phải gắn với thực tiễn cuộc sống, xây dựng kế hoạch bài dạy và lựa chọn phương pháp dạy học sao cho phù hợp Giáo viên phải biết gợi mở, khêu gợi nhu cầu tìm hiểu của học sinh, phải giúp cho các
em có phương pháp học tập phù hợp để tránh bị thất bại Vì vậy, ngay bài mở đầu của môn học Lịch sử cũng như phần đầu câu mỗi giờ học gọi là “khúc dạo đầu” trong suốt quá trình tổ chức các hoạt động học những giáo viên có kinh nghiệm thường kết hợp tốt hai yêu cầu đó
Trong tiến trình dạy học (Hoạt động1) xác định vấn đề, nhiệm vụ học tập hay còn gọi là hoạt động mở đầu (Khởi động) Mục tiêu của hoạt động này giúp học sinh xác định vấn đề, nhiệm vụ cụ thể cần giải quyết trong bài học hoặc xác định cách thức giải quyết vấn đề, thực hiện nhiệm vụ trong các hoạt động tiếp theo của bài học Hoạt động này rất quan trọng, khởi động giáo viên phải giúp học sinh xác định được mục tiêu thấy được mục đích và yêu cầu của bài, phải đưa ra một số vấn đề trong nội dung bài học có khả năng khêu gợi hứng thú, tạo tâm thế học tập của học sinh, khiến học sinh khao khát muốn được biết, kích thích tính tích tực học tập của học sinh vì thế hoạt động này giáo viên phải tổ chức linh hoạt, mềm dẻo, thật hấp dẫn, tạo hứng thú cho học sinh
Trang 8
Ví dụ: Khi dạy học bài “Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông
Nguyên (thế kỷ XIII)- (sách giáo khoa Lịch sử 7)”, giáo viên có thể khêu gợi, kích thích nhu cầu nhận thức của học sinh bằng cách mời cả lớp theo dõi một đoạn Video trong chương trình “Hào khí ngàn năm chương trình VTV1” đăng trên YouTube
“Quân dân nhà Trần giao chiến với quân Mông Cổ ở Bình Lệ Nguyên” và đặt câu hỏi:
- Các em hãy cho biết đoạn phim trên nói về sự kiện lịch sử nào? Qua đoạn phim và theo dõi bài học hôm nay các em hãy giải thích vì sao quân xâm lược Mông Nguyên hùng mạnh đã xâm lược, chinh phục nhiều nước lớn ở châu Á, châu Âu nhưng khi xâm lược Đại Việt đã bị thất bại thảm hại trước vua tôi nhà Trần? Điều gì đã làm nên thắng lợi của vua tôi nhà Trần?
Trả lời được những câu hỏi trên, học sinh sẽ nắm được kiến thức cơ bản của bài, hơn nữa lại gây cho học sinh trí tò mà, kích thích nhu cầu giải đáp cái
“mâu thuẫn”, “trở ngại” trong tư duy của các em
Đương nhiên những câu hỏi nêu trên không yêu cầu học sinh trả lời ngay
mà chỉ tạo ra động cơ học tập cho các em Phần này chính là tạo tình huống có vấn đề để kích thích tính tích cực học tập của các em
Do đó, khi dạy học Lịch sử hoạt động khởi động là việc đặt học sinh trước tình huống có vấn đề đúng hơn hướng dẫn cho các em luôn luôn đứng trước tình huống có vấn đề sẽ làm phát huy tính tích cực trong học tập Nó không chỉ đem lại kiến thức mới cho học sinh (chức năng phát triển năng lực) mà còn bồi dưỡng cho các em phẩm chất, đạo đức trong học tập, như kiên trì, nhẫn nại, lòng trung thực, yêu nước (chức năng phát triển phẩm chất)
Trong tiến trình mỗi bài học, theo logic của quá trình nhận thức thông thường người học phải trải qua các hoạt động: khởi động nêu vấn đề (Hoạt động1), hình thành kiến thức bài học (Hoạt động 2), luyện tập (Hoạt động 3), vận dụng kiến thức vào thực tiễn và tìm tòi mở rộng (Hoạt động 4)
Trong tiến trình dạy học, các hoạt động này giáo viên luôn được thay đổi
về hình thức tổ chức, phải tổ chức linh hoạt, phong phú, tăng cường các kỷ thuật dạy học tích cực tránh sự nhàm chán cho học sinh
2.3.2 Chia nhóm học tập phát huy hiệu quả thảo luận nhóm
Nhóm học tập rất cần thiết trong dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học Khi học theo nhóm các em được chia sẻ ý kiến cho nhau, được hỗ trợ giúp đỡ nhau để cùng tiến bộ nhằm phát triển năng lực và phẩm chất, hoàn thiện bản thân trong quá trình học tập
Việc chia nhóm giáo viên lưu ý phải đảm bảo cho các em học sinh được học tập thuận lợi, chỗ ngồi của nhóm phải dễ trao đổi thảo luận với nhau để cùng nhau học tập xây dựng bài học dưới sự điều khiển của giáo viên Các em phải được thuận lợi trong việc ghi vở và đọc các tư liệu bài học cũng như thuận lợi khi
Trang 9
thảo luận, ghi kết quả thảo luận, trình bày kết quả Nhóm học nên chỉ 4 em đến 5
em, đảm bảo các em dễ hợp tác với nhau Nhóm trưởng trong nhóm phải được giáo viên chỉ định, tuyệt đối không được chia nhóm một cách hình thức tạo nên
sự gò bó khiên cưỡng trong quá trình học tập
Khi chia nhóm, giáo viên cần tránh: Số lượng nhóm quá lớn làm cản trở
sự trao đổi và điều khiển của nhóm trưởng cũng như các thành viên trong nhóm, dẫn đến một số em bị bỏ rơi khi thảo luận hoặc không có cơ hội trình bày ý kiến của mình khi thảo luận Tuyệt đối không được hình thức hóa nhóm tức là lựa chọn học nhóm không phù hợp với phương pháp, kỹ thuật dạy học mà giáo viên đưa ra, chẳng hạn như thuyết trình, trình chiếu, vấn đáp, không có thảo luận trong nhóm học sinh
Giáo viên nên chia nhóm một cách tối ưu (nếu được 4 đến 5 em một nhóm
là tốt nhất) sao cho các em có thể trao đổi thảo luận và quán xuyến công việc của nhau trong quá trình học tập Như vậy, việc kê bàn ghế theo nhóm phải linh hoạt tránh gượng ép
Vị trí đặt bàn ghế các nhóm phải thuận lợi cho việc đi lại của giáo viên và học sinh, nên để không gian trong lớp mà giáo viên có thể đi lại được xung quanh lớp học Điều chỉnh những đồ đạc không cần thiết được cất đi khi tổ chức hoạt động, không nên bầy nhiều thứ làm giảm không gian của nhóm gây khó khăn khi học tập…
Luân phiên chỉ định nhóm trưởng và chỉ định thành viên báo cáo kết quả hoạt động nhóm một cách linh hoạt phù hợp với hoạt động học nhóm trong từng bài học
Trong mỗi hoạt động học, giáo viên cần chú ý hướng dẫn ngay từ đầu năm học, đầu cấp rèn luyện cho các em thói quen ghi vở, các hoạt động ghi chép này hoàn toàn chủ động, sáng tạo của học sinh, tránh trường hợp ghi chép một cách máy móc theo ý áp đặt của giáo viên như chép bảng màn hình vào vở mà học sinh không hiểu gì
Để làm được điều này, ngay từ đầu năm học, trong giờ học đầu tiên của môn Lịch sử, trong mỗi hoạt động học giáo viên cần lưu ý cho học sinh chủ động ghi chép vở theo những bước sau đây:
Bước 1: Ghi chép ý kiến (Chuyển giao nhiệm vụ học tập) của thầy (cô)
trong hoạt động vào vở Nhóm trưởng điều khiển các bạn trong nhóm thảo luận xem nhiệm vụ thầy (cô) giao cho đã rõ chưa? Nếu chưa rõ cần có ý kiến phản hồi kịp thời, có những ghi chép bổ sung để điều chỉnh kịp thời việc chuyển giao nhiệm vụ
Để đạt được hiệu quả cao, giáo viên cần nghiên cứu tìm hiểu kỹ bài học, các câu lệnh chuyển giao đến học sinh phải rõ ràng, có mục đích, hợp lý phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh, tránh việc giao nhiệm vụ không rõ ràng, mập
Trang 10Bước 2: Ghi chép ý kiến cá nhân của mình về (Thực hiện nhiệm vụ học
tập) của nhóm vào vở Trong bước này cần cho học sinh thời gian để các em suy
nghĩ độc lập về nhiệm vụ học tập cũng như suy nghĩ cá nhân cách giải quyết vấn
đề theo ý kiến chủ quan và trình độ của học sinh
Khâu này đòi hỏi sự kiểm tra đôn đốc hoạt động của nhóm trưởng đến các thành viên của nhóm Trong bước này, mỗi thành viên đều phải có ý kiến ghi vở Học sinh có thể nhiều ý kiến hoặc ít ý kiến, nhưng bắt buộc mỗi thành viên phải
có tối thiểu một ý kiến ghi vở (dù ý kiến đó là đúng hay sai) thì sau đó nhóm trưởng mới được quyền cho các bạn thảo luận nhóm
Như vậy, trước khi thảo luận nhóm thì mỗi thành viên trong nhóm phải có
ý kiến của mình để thảo luận, tránh trường hợp có bạn trong nhóm chưa có ý kiến
đã thảo luận
Bước 3: Ghi chép ý kiến giống và khác nhau của các bạn trong nhóm vào
vở trong quá trình thảo luận Trong khi thảo luận, nhóm trưởng cho các thành viên trình bày ý kiến cá nhân (đã được ghi trong vở ghi cá nhân) Mỗi em sẽ ghi vào vở các ý kiến đã thảo luận của nhóm về nhiệm vụ được giao
Giáo viên chú ý hướng dẫn cho học sinh ghi vảo vở những ý kiến giống nhau (thống nhất) và ý kiến khác nhau (không thống nhất) của các bạn trong nhóm vào vở Ở đây chú ý những ý kiến khác nhau sau này rất có thể là ý kiến đúng về kiến thức khoa học
Bước 4: Ghi chép để đưa ra ý kiến trình bày kết quả hoạt động (Báo cáo
kết quả thảo luận) của nhóm Từng thành viên đưa ra ý kiến về cách trình bày kết
quả hoạt động của nhóm, thảo luận và chọn phương án báo cáo Ví dụ khi báo cáo dùng giấy A0, giấy A4 và đèn chiếu, các Slide hỗ trợ hay chỉ báo cáo miệng
Giáo viên cần hướng dẫn, giúp đỡ các em những ý tưởng trình bày kết quả của mình, tránh trường hợp máy móc, áp đặt chung một biểu mẫu sẵn có
Khi báo cáo hoạt động của nhóm ngoài nhóm trưởng giáo viên có thể chỉ định một học sinh (một em nào đó, nhất là các em chưa tự tin) để báo cáo chứ không phải nhất nhất lức nào cũng nhóm trưởng báo cáo Có như vậy mới khuyến khích các em trong nhóm trách nhiệm kiểm tra lẫn nhau và giúp đỡ bạn trình bày ý kiến của nhóm mình
Trong quá trình hoạt động nhóm, giáo viên nên tránh nói to trước lớp, trình chiếu, hoặc giảng giải vấn đề làm mất tập trung hoạt động của nhóm Nói vu vơ
và đi lại quá nhiều trong lớp học không rõ mục đích
Trang 11
Giáo viên cần chọn vị trí đứng, quan sát hoạt động của các nhóm và từng
em, phát hiện kịp thời khi học sinh giơ tay cần hỗ trợ hoặc thông báo Lúc này giáo viên có trách nhiệm lặng lẽ đến nhóm hỗ trợ để tìm hiểu, hỗ trợ, gợi ý giúp các em vượt qua khó khăn, tuyệt đối không giảng giải, làm hộ các em (chú ý chọn vị trí đứng để thường xuyên bao quát được tất cả lớp)
Bỏ thói quen “gà bài” cho học sinh, khẳng định chân lý, chốt kiến thức cho các nhóm khi các em đang hoạt động nhóm, chưa báo cáo nhóm
2.3.3 Giúp học sinh phương pháp ghi nhớ sự kiện lịch sử
Quá trình học tập là quá trình không ngừng tích lũy kiến thức Ở trường phổ thông, những kiến thức cơ bản của một số môn có thể được lặp đi lặp lại nhiều lần trong suốt quá trình dạy học Ví dụ các công thức, các định lý cơ bản trong Toán học, Vật lí, các phản ứng hoá học trong môn Hoá học được củng cố một cách tự nhiên Nhưng trong môn Lịch sử, sự kiện, hiện tượng và các khái niệm lịch sử có liên quan đến chúng, nói chung, sau khi giảng một lần không còn lặp lại nữa Ví dụ, khi học bài “Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống (1075-1077)”, nhân vật Lý Thường Kiệt, chiến lược “tiên phát chế nhân”, “phòng tuyến sông Cầu”, học sinh chỉ được tiếp xúc một lần, những bài sau không nhắc
lại nữa Điều này gây khó khăn nhất định cho việc ghi nhớ kiến thức lịch sử
Vì vậy, phải giúp cho học sinh một số phương pháp ghi nhớ sự kiện lịch sử Thực tế chứng tỏ rằng rất nhiều em phải yêu thích môn Lịch sử, muốn giải đáp cụ thể, sâu sắc nhiều vấn đề đặt ra của lịch sử, như ai? Khi nào? Ở đâu? Diễn ra như thế nào? …Nguyên nhân vì nội dung bài lịch sử thường quá nhiều, trước một khối lượng kiến thức lớn, từ năm tháng, địa danh, nhân vật, diễn biến của sự kiện, học sinh không biết làm thế nào để nhớ nổi và học thuộc kiến thức đó Học sinh ghi nhớ sự kiện không chỉ là cơ sở để nhận thức lịch sử mà còn gây hứng thú học tập cho các em Có thể hướng dẫn cho các em một số biện pháp ghi nhớ như sau:
Thứ nhất, ghi nhớ thời gian sảy ra sự kiện lịch sử Mỗi bài, mỗi chương,
mỗi giai đoạn lịch sử đều có những sự kiện gắn liền với thời gian nhất định Cần dạy cho các em có kỹ năng ghi nhớ lôgic, biết tìm ra điểm tựa để ghi nhớ, lập dàn
ý, lập bảng hệ thống hóa…
Ví dụ: Khi học bài “Chiến thắng Bạch đằng của Ngô Quyền”, học sinh
phải ghi nhớ được các niên đại:
Năm 898, năm sinh của Ngô Quyền Năm 938, chiến thắng Bạch Đằng, đất nước hoàn toàn độc lập Năm 939, Ngô Quyền xưng vương Năm 944, Ngô Quyền mất Năm 938 là sự kiện trọng đại, một mốc son chói lọi trong lịch sử dân tộc, học sinh không thể quên được sự kiện này Đây là “điểm tựa” trong bộ nhớ của các em Nếu các em được giáo viên hướng dẫn rằng, khi Ngô Quyền lãnh đạo nhân dân ta làm nên chiến thắng Bạch Đằng năm 938 ông tròn 40 tuổi Đầu năm
939, ông xưng vương và 5 năm sau thì mất Như vây, từ sự kiện năm 938, học
Trang 12“điểm tựa” thì các em sẽ nhớ được sự kiện khác một cách nhanh chóng
Có thể hướng dẫn học sinh ghi nhớ một cách máy móc mối liên hệ giữa các sự kiện, giữa thời gian và địa điểm xảy ra sự kiện:
Thứ hai, phải hướng dẫn học sinh ghi nhớ các nhân vật lịch sử
Thông thường trong giảng dạy lịch sử Mỗi sự kiện đều gắn liền với những nhân vật nhất định Giáo viên cần cân nhắc trong các sự kiện lịch sử có những nhân vật lịch sử quan trọng nào, cần làm nổi bật những nhân vật nào, nhằm đạt yêu cầu giáo dục nào? Để học sinh ghi nhớ các nhân vật lịch sử, thông thường
có hai cách: Lấy người để nói việc (dĩ nhân đối sự), hoặc lấy việc để nói người (dĩ sự đối nhân)
Ví dụ:
Nhân vật (người) Việc (cống hiến, nét tiêu biểu, hoàn cảnh…)
Ngô Quyền Chiến thắng Bạch Đằng năm 938
Đinh Bộ Lĩnh Dẹp loạn 12 sứ quân, đóng đô ở Hoa Lư
Lý Công Uẩn Dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long, 1010
Lý Thường Kiệt “Tiên phát chế nhân”, năm 1075; phòng tuyến sông Cầu; bài
thơ Nam quốc sơn hà
Trần Thủ Độ Gây dựng vương triều Trần - người có câu nói nổi tiếng; “Đầu
thần chưa rơi xuống đất xin bệ hạ đừng lo”
Trần Quốc Tuấn “Hịch tướng sĩ”; “Nếu bệ hạ muốn hàng xin chém đầu thần đi
đã”
Trần Bình Trọng “Ta thà làm ma nước Nam chứ không thèm làm vương đất
Bắc”