(SKKN 2022) giáo dục lý tưởng sống cho học sinh dân tộc thiểu số lớp 10 trường THCSTHPT quan sơn qua đoạn trích chí khí anh hùng (truyện kiều nguyễn du)

Nhờ văn học chúng ta thêm yêu quê hương, đất nước, càng trân quý hơn chữ “ tình”, chữ “ nghĩa”, cũng nhờ văn học con người có thể khám phá nội tại bản thân, thấu suốt những điều bản thân

Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói “ Thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân tương lai của đất nước, là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc…” Điều ấy đã khẳng định vai trò của thanh niên

là vô cùng to lớn, bởi thế xây dựng lí tưởng sống đúng đắn, phù hợp cho thế hệ thanh niên đặc biệt trong thời đại ngày nay là một nhiệm vụ hết sức cần thiết

Lí tưởng sống như một ngọn đèn soi đường cho thanh niên bước tới tương lai Tuy nhiên trong xã hội hiện đại không phải người trẻ nào cũng hiểu được lí tưởng sống là gì? Có ý nghĩa như thế nào đối với bản thân

Quan Sơn là huyện vùng cao biên giới cách thành phố Thanh Hóa khoảng

150 km về phía Tây, đời sống của nhân dân còn nhiều khó khăn Tại trường

THCS & THPT Quan Sơn các em học sinh là người dân tộc thiểu số chiếm số

đông, vấn đề học tập chưa thực sự được các em quan tâm từ đó dẫn tới việc các

em không định hướng được tương lai của mình Bản thân tôi là người Thái thuộc thế hệ trẻ sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Quan Sơn càng thấu hiểu ý nghĩa của lí tưởng sống đối với tuổi trẻ Quan Sơn trong công cuộc xây dựng và phát triển huyện nhà

Nhà văn nổi tiếng M Gooc-ki đã từng chia sẻ: “ Văn học là nhân học”

Để thấy rằng văn học không chỉ là một môn khoa học mà hơn hết học văn là để hiểu sâu tâm hồn con người đồng thời cũng là học cách làm người Do vậy mỗi tác phẩm văn học đều lấy con người làm đối tượng phản ánh và hướng đến phục

vụ đời sống con người Nhờ văn học chúng ta thêm yêu quê hương, đất nước, càng trân quý hơn chữ “ tình”, chữ “ nghĩa”, cũng nhờ văn học con người có thể khám phá nội tại bản thân, thấu suốt những điều bản thân còn thiếu sót qua nhân vật, hình tương văn học…Vì thế văn học chính là một “ mảnh đất” trù phú, màu

mỡ trong hành trình “ gieo” và “ hái” nhân cách của mỗi bản thân chúng ta, đặc biệt là thế hệ trẻ

Truyện Kiều là “quốc hoa, quốc hồn, quốc túy của dân tộc” (Phạm

Quỳnh) mỗi câu trong tác phẩm là một viên ngọc quý tạo nên chuỗi ngọc sáng long lanh làm rung động tâm hồn của cả dân tộc Vị trí đặc biệt ấy cũng được thể hiện trong các đoạn trích trong chương trình Ngữ Văn 10, tập 2

Xuất phát từ những lí do trên tôi chọn đề tài Giáo dục lí tưởng sống cho học sinh dân tộc thiểu số lớp 10 trường THCS & THPT Quan Sơn qua đoạn trích “ Chí khí anh hùng” (Truyện Kiều- Nguyễn Du)

1.2 Mục đích yêu cầu

- Đưa ra những phương pháp tích hợp nhằm giáo dục kĩ năng sống cụ thể là

lí tưởng sống cho học sinh dân tộc thiểu số lớp 10 qua đoạn trích “ Chí khí anh

hùng” (Truyện Kiều- Nguyễn Du)

- Góp phần hình thành và nâng cao lí tưởng, hoài bão, khát vọng cho học sinh

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Học sinh dân tộc thiểu số lớp 10 trường THCS & THPT Quan Sơn

- Một số phương pháp dạy học tích hơp trong môn Ngữ văn

- Giáo dục lí tưởng sống cho học sinh dân tộc thiểu số lớp 10 qua đoạn trích

“ Chí khí anh hùng” (Truyện Kiều- Nguyễn Du)

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Tìm hiểu tham khảo các tài liệu để đúc rút kinh nghiệm

- Phương pháp so sánh đối chiếu qua dạy thực nghiệm

- Phương pháp thống kê xử lí số liệu

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Cơ sở lí luận

a.Khái niệm lý tưởng sống

- Lý tưởng sống được hiểu là mục đích tốt đẹp mà mỗi người hướng tới,

là động lực to lớn giúp con người ta vượt qua những khó khăn, thử thách chông gai để thực hiện những ước mơ, hoài bão của mình

- Hạnh phúc là một mưu cầu và cũng là đích đến của mỗi người Tuy nhiên trong cuộc sống sẽ có những khó khăn, chông gai để thử thách mưu cầu tìm kiếm hạnh phúc của con người, muốn đạt được hạnh phúc chúng ta cần phải chuẩn bị cho bản thân một hành trang đủ đầy để vượt qua được những “chướng ngại vật” mà cuộc sống tạo ra, và lý tưởng sống là một trong những yếu tố tiên quyết giúp con người thực hiện được điều đó Do đó mà người ta luôn tìm cho mình một lẽ sống cho cuộc đời, hay nói đúng hơn là một lí tưởng sống Những người có lý tưởng sống là những người có mục đích sống rõ ràng, có mục tiêu

cụ thể trong từng kế hoạch của mình và họ rất đáng được xã hội tôn kính

b Vai trò của lý tưởng sống với thanh niên ngày nay

- Nếu như lý tưởng sống của thế hệ thanh niên thời chiến tranh là hy sinh tuổi thanh xuân của mình cho độc lập tự do của Tổ quốc thì thanh niên trong thời đại hiện nay lý tưởng của họ là xây dựng nước Việt Nam giàu có, hùng mạnh thông qua việc cố gắng học tập, tu dưỡng đạo đức, trau dồi kiến thức, vươn lên trong công việc để phát triển bản thân

- Nhà phê bình văn học người Nga Belinsky từng nói: “ Tuổi trẻ không có

lý tưởng giống như buổi sáng không có mặt trời” Để thấy rằng lý tưởng sống là

một yếu tố có vai trò hết sức quan trọng trong hành trình trưởng thành của tuổi trẻ , ảnh hưởng rất lớn đến suy nghĩ và hành động của mỗi đoàn viên , thanh niên Với mỗi chúng ta sống không có lí tưởng, không có mục đích thì cuộc sống sẽ trở nên vô vị, nhạt nhẽo và mất đi ý nghĩa, giá trị cuộc sống mang lại.

- Thanh niên sống có lí tưởng sẽ giúp trau dồi vốn sống, hoàn thiện nhân cách, phẩm chất đạo đức, ở độ tuổi như cây cối đang trưởng thành, lí tưởng sống chính là nguồn nước, chất dinh dưỡng và phân bón nuôi dưỡng cho cây phát triển tốt nhất Đặt ra cho mình lí tưởng sống là tự tạo cho bản thân nguồn động lực để phấn đấu vươn lên, vượt qua mọi khó khăn, gian nan và thử thách của cuộc sống Thế hệ thanh niên là thế hệ xông pha, đương đầu với cuộc sống, có lí tưởng sống sẽ giúp con người ta luôn cố gắng để đạt được ước mơ, mục tiêu của bản thân

- Thanh niên Việt Nam có rất nhiều tấm gương sống có mục đích, lí tưởng, hoài bão , luôn cố gắng phát triển bản thân góp sức mình vào những hoạt động cộng đồng Tuy nhiên, trong xã hội hiện nay vẫn còn rất nhiều người trẻ sống không có ước mơ, hoài bão, vô cảm, bàng quang với cuộc sống của mình

và với vận mệnh chung của đất nước Lại có những người có ước mơ nhưng không cố gắng thực hiện mà chỉ hão huyền, viển vông về một cuộc sống tốt đẹp hơn,…

2.1.2 Cơ sở thực tiễn:

Giáo dục lí tưởng sống là một khía cạnh trong giáo dục kĩ năng sống cho học sinh nhằm giúp học sinh phát triển phẩm chất, nhân cách Đây là một vấn đề không mới trong dạy học, với đặc thù môn Ngữ văn không chỉ cung cấp kiến thức cho học sinh mà quan trọng hơn là giúp các em hình thành và phát triển những kĩ năng vận dụng kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống đồng thời hình thành và phát triển những cảm xúc , thái độ đúng đắn trước các vấn đề liên quan đến nội dung bài học Do vậy môn học này có khả năng tích hợp, phối hợp ở nhiều mức độ khác nhau với các nội dung giáo dục kĩ năng sống

Xã hội phát triển các em học sinh nói chung và học sinh người dân tộc

thiểu số trong trường nói riêng bị cuốn theo những trò chơi vô bổ,lối sống ảo trên mạng xã hội khiến các em trở nên xa rời cuộc sống thực , không còn chú ý đến học tập, không tu dưỡng đạo đức, không quan tâm đến cuộc sống xung quanh mình Lâu dần các em sẽ không còn biết ước mơ, sống không có mục đích, lí tưởng

Trường THCS & THPT Quan Sơn- ngôi trường tôi đang công tác luôn

hướng đến Xây dựng trường học thân thiện- học sinh tích cực và hướng tới xây dựng Trường học hạnh phúc, đây là một yếu tố rất thuận lợi để giáo viên lồng

ghép giáo dục kĩ năng sống vào các tiết học

Đoạn trích “Chí khí anh hùng” được tác giả Nguyễn Du xây dựng trên

cảm hứng ngợi ca nhân vật người anh hùng Từ Hải- một nhân vật có hoài bão , khát vọng, lí tưởng sống lớn lao “ dọc ngang trời đất vùng vẫy biển khơi” Đó là con người có đầy đủ sự tự tin, quyết đoán, vừa là một người anh hùng vừa là một người đàn ông bản lĩnh, có trách nhiệm, vừa là người biết quan tâm, lo lắng, biết suy nghĩ thấu đáo

Trong bài học này, tôi nhận thấy “lí tưởng sống” là một khía cạnh rất cần được bàn đến để các em học sinh nói chung và học sinh dân tộc thiểu số nói riêng có thể phát triển và hoàn thiện nhân cách của bản thân, từ đó giúp các em

có những động lực để phấn đấu trong quá trình học tập và tương lai sau này

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 2.2.1 Về phía giáo viên:

Thực tế tại trường công tác tôi thấy vấn đề giáo dục kĩ năng sống cho học sinh còn gặp nhiều khó khăn, phương pháp dạy học tích hợp ở các môn học chưa thực sự chú trọng tới giáo dục lí tưởng sống cho học sinh, thậm chí nhiều học sinh còn mơ hồ với khái niệm “ lí tưởng sống”

2.2.2 Về phía học sinh:

Qua thực tế giảng dạy học sinh các lớp nói chung và các em học sinh người dân tộc thiểu số nói riêng tại trường THCS & THPT Quan Sơn, tôi thấy bên cạnh một số em định hướng được việc học của mình thì đa phần các em chưa xác định được mục đích học tập của bản thân là gì, điều đó dẫn đến một số trường hợp học sinh bỏ học để xây dựng gia đình, ra ngoài kiếm tiền, nhiều em thường xuyên vi phạm nội quy của trường, lớp mang tâm lí buông xuôi, một bộ

phận các em không có hoài bão, ước mơ, không biết bản thân mình cần gì và cần làm gì

Tại trường THCS & THPT Quan Sơn các em học sinh gồm có 04 dân tộc anh em cùng nhau sinh sống và học tập: Kinh, Thái, Mường, H’Mông Trong những năm gần đây vấn đề học tập và tu dưỡng đạo đức của các em đã có sự quan tâm hơn và có những thay đổi tích cực, trong đó lớp 10 là lớp đầu cấp nên vai trò của lí tưởng sống càng phải chú trọng hơn để các em có thể xác định đúng hướng đi của bản thân trong tương lai

Trường THCS và THPT Quan Sơn- nơi đưa những ước mơ, hoài bão của

tuổi trẻ dân tộc thiểu số Quan Sơn bay xa.

Trong quá trình giảng dạy tôi thấy so với những đoạn trích khác của Truyện Kiều có trong chương trình lớp 10 các em có hứng thú học với đoạn trích này hơn cả Tuy nhiên các em vẫn chỉ xem nhân vật Từ Hải như một nhân vật văn học mà chưa nghĩ tới rằng đó là con người kiểu mẫu ở mọi thời đại về nhân cách sống, lí tưởng sống, đó còn là giấc mộng của rất nhiều người ngoài cuộc sống

Chính vì những lí do như trên cho thấy việc giáo dục lí tưởng sống cho các em là một vấn đề rất cần được quan tâm nếu không sẽ dẫn đến những hệ luy không đáng có

2.3 Giải pháp thực hiện

Tôi thực hiện sáng kiến kinh nghiệm Giáo dục lí tưởng sống cho học

sinh dân tộc thiểu số lớp 10 trường THCS và THPT Quan Sơn qua đoạn trích “ Chí khí anh hùng” (Truyện Kiều- Nguyễn Du)

(Ảnh minh hoạ nhân vật Từ Hải)

Giáo án thực nghiệm Tuần 24

Ngày soạn: 14/02/2022

Ngày dạy: 19/02/2022

Lớp dạy: 10A2

Tiết 82- 83

Đọc văn

CHÍ KHÍ ANH HÙNG

(Trích Truyện Kiều – Nguyễn Du )

I Mức độ cần đạt

1 Kiến thức :

a/ Nhận biết: HS nhận biết, nhớ được tên tác giả , vị trí, thành công nội dung, nghệ thuật đoạn trích;

b/ Thông hiểu: HS hiểu được ước mơ công lí của Nguyễn Du qua chí khí lẫm liệt của Từ Hải ;

c/Vận dụng thấp: Thấy được những đặc sắc trong nghệ thuật miêu tả nhân vật của tác giả

d/Vận dụng cao:

- Vận dụng hiểu biết về tác giả, đoạn trích để phân tích giá trị nội dung, nghệ thuật của đoạn thơ;

2 Kĩ năng :

a/ Biết làm: bài nghị luận về một đoạn thơ, về 1 ý kiến bàn về văn học; b/ Thông thạo: các bước làm bài nghị luận văn học;

3.Thái độ :

a/ Hình thành thói quen: đọc hiểu văn bản thơ trung đại;

b/ Hình thành tính cách: tự tin , sáng tạo khi tìm hiểu truyện Kiều của Nguyễn Du;

c/Hình thành nhân cách:

-Biết nhận thức được ý nghĩa hình tượng nhân vật qua đoạn trích;

-Biết trân quý những vẻ đẹp lí tưởng của người anh hùng mà đoạn thơ đem lại

-Có ý thức tìm tòi về thể loại, từ ngữ, hình ảnh trong đoạn thơ

II Trọng tâm

1 Kiến thức

- Ước mơ công lí của Nguyễn Du gửi gắm qua hình tượng Từ Hải, một con người có phẩm chất và chí khí phi thường

- Sáng tạo đặc sắc trong việc xây dựng hình tượng anh hùng Từ Hải

2 Kĩ năng

- Củng cố kĩ năng đọc - hiểu một đoạn thơ trữ tình

- Biết cảm thụ và phân tích những câu thơ hay

3 Thái độ

- Giáo dục lí tưởng sống cao đẹp của tuổi trẻ

- Cảm phục, ngưỡng mộ vẻ đẹp của người anh hùng;

4 Những năng lực cụ thể học sinh cần phát triển:

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến tác giả, tác phẩm, đoạn trích, các kiến thức liên môn như lịch sử, địa lí, GDCD…

- Năng lực đọc – hiểu các đoạn trích trong Truyện Kiều;

- Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về nhân vật;

- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận về giá trị tư tưởng và nghệ thuật của đoạn trích;

- Năng lực phân tích, so sánh hình ảnh Từ Hải và Thuý Kiều trong đoạn trích;

- Năng lực tạo lập văn bản nghị luận văn học

- Năng lực đọc diễn cảm…

III Chuẩn bị

1/Thầy

-Giáo án

-Phiếu bài tập, trả lời câu hỏi

-Tranh ảnh về cảnh chia tay Từ Hải-Thuý Kiều, đoạn hợp xướng liên quan đến đoạn thơ

-Bảng phân công nhiệm vụ cho học sinh hoạt động trên lớp

-Bảng giao nhiệm vụ học tập cho học sinh ở nhà

2/Trò

-Đọc trước ngữ liệu trong SGK để trả lời câu hỏi tìm hiểu bài

-Các sản phẩm thực hiện nhiệm vụ học tập ở nhà (do giáo viên giao từ tiết trước)

-Đồ dùng học tập

IV Tổ chức dạy và học.

1 Ổn định tổ chức lớp:

- Kiểm tra sĩ số, trật tự, nội vụ của lớp

2 Kiểm tra bài cũ: ( 5 phút)

Đọc thuộc đoạn trích “ Trao duyên” và nhận xét ngắn ngọn về nhân vật

Thúy Kiều trong đoạn trích.

3 Tổ chức dạy và học bài mới:

 1 KHỞI ĐỘNG ( 5 phút)

Hoạt động của Thầy và trò Chuẩn kiến thức kĩ năng cần đạt, năng lực cần phát triển

- GV giao nhiệm vụ: +Trình chiếu tranh

ảnh cho hs xem tranh ảnh 3 cuộc chia tay

tiêu biểu của Thuý Kiều: Chia tay Kim

Trọng-Chia tay Thúc Sinh- chia tay Từ

Hải

- Nhận thức được nhiệm vụ cần giải quyết của bài học

- Tập trung cao và hợp tác tốt để giải quyết nhiệm vụ

- Có thái độ tích cực, hứng thú

+Chuẩn bị bảng lắp ghép

+ Yêu cầu HS đọc lại những câu thơ tiêu

biểu khi Kiều chia tay Kim Trọng và Thúc

Sinh

* HS:

+ Nhìn hình gọi tên các cuộc chia tay

+ Nghe Hợp xướng đoạn Chí khí anh hùng

- HS thực hiện nhiệm vụ:

- HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ:

+ Kiều chia tay Kim Trọng: Bóng tà như

giục cơn buồn/ Khách đà lên ngựa, người

còn nghé theo

+Kiều chia tay Thúc Sinh: Người lên

ngựa,kẻ chia bào/ Rừng phong thu đã

nhuốm màu quan san

Từ đó, giáo viên giới thiệu Vào bài: Như

vậy, trong cuộc đời Kiều có nhiều lần chia

tay với người nàng yêu thương Nhưng

cuộc chia tay giữa Kiều và Từ Hải ở đoạn

trích được học hôm nay để lại ấn tượng sâu

sắc nhất, bởi ở đây sự chia xa không phải

là điều tác giả muốn nhấn mạnh mà hơn cả

chính là Chí khí anh hùng của nhân vật Từ

Hải.

 2 HÌNH THÀNH KI N TH C( 30 phút)ẾN THỨC( 30 phút) ỨC( 30 phút)

Hoạt động của GV – HS Kiến thức cần đạt Năng lực cần hình thành

Họat động 1: TÌM HIỂU CHUNG

- GV hướng dẫn HS tìm hiểu

khái quát đoạn trích.

? Nêu vị trí và nội dung của

đoạn trích?

+ HS trả lời

- GV nhấn mạnh

- GV yêu cầu HS đọc đoạn trích,

yêu cầu: phân biệt 2 giọng kể

+ Của tác giả

+ Lời nói trực tiếp của Từ Hải,

của Kiều

=> Giọng đọc chậm rãi, hào hùng

thể hiện sự khâm phục, ngợi ca

- GV nhận xét cách đọc và đọc lại

Gọi HS đọc chú thích

I- TÌM HIỂU CHUNG 1- Vị trí đoạn trích

Đoạn trích từ câu

2213 đến câu 2230 của

Truyện Kiều : Từ Hải từ

biệt Thuý Kiều ra đi lập

sự nghiệp lớn

2- Đọc và giải thích từ khó

3- Bố cục: 2 đoạn

- Bốn câu đầu: Khát vọng

-Năng lực thu thập thông tin

-Năng lực giải quyết những tình huống đặt ra

Năng lực giao

? Đoạn trích có thể chia thành

mấy phần? Nêu nội dung từng

phần?

+ HS chia đoạn

- GV nhấn mạnh: Có thể phân

đoạn theo nội dung:

+ Tính cách và chí khí anh hùng

của Từ Hải;

+ Tâm trạng của Thuý Kiều trước

sự quyết chí ra đi của Từ Hải)

lên đường

- 14 câu cuối:

+ 12 câu tiếp: cuộc đối thoại giữa Thúy Kiều và T.Hải; tính cách anh hùng của Từ Hải

+ 2 câu cuối: Từ Hải dứt

áo ra đi

tiếp tiếng Việt

Họat động 2: ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN

GV yêu cầu 1 HS đọc diễn

cảm 4 câu thơ đầu

Gv hỏi: Em hãy cho biết Từ

Hải ra đi trong hoàn cảnh nào?

HS suy nghĩ, trả lời

- GV hỏi: Hình ảnh Từ Hải

được hiện lên qua những từ ngữ,

hình ảnh, chi tiết nào trong 4 câu

thơ trên?

- HS phát hiện chi tiết

- GV nhận xét và yêu cầu

HS trình bày cách hiểu về các chi

tiết, hình ảnh đã tìm ra

GV: Em có nhận xét gì về

tâm thế ra đi của Từ Hải?

HS trả lời

GV: Nguyễn Du đã xuất

phát từ cảm hứng gì khi miêu tả

khi miêu tả người anh hùng?

HS trả lời

GV nhận xét, chốt

II- ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN

1.Hình tượng nhân vật

Từ Hải a) Khát vọng lên đường:

(4 câu đầu)

- Thời điểm: Tình yêu nồng nàn, say đắm và cuộc sống hạnh phúc của Thúy Kiều - Từ Hải

- Từ ngữ, hình ảnh + “Trượng phu”: người đàn ông có chí khí ( bậc anh hùng) → hàm ý khâm phục ca ngợi

+ “lòng bốn phương”:

cụm từ chỉ không gian rộng lớn → Lập công danh, sự nghiệp, tung hoành trong thiên hạ

+ “Thoắt” dứt khoát mau

lẹ, kiên quyết

- Tư thế:

+ Thanh gươm yên ngựa:

một mình, một gươm, một ngựa

+ Thẳng rong: đi liền một mạch

 khát khao được vẫy vùng, tung hoành bốn phương là sức mạnh tự nhiên không có gì ngăn cản nổi Tư thế oai

Năng lực làm chủ và phát triển bản thân: Năng lực tư duy

-Năng lực sử dụng ngôn ngữ

- Năng lực giải quyết vấn đề