(SKKN 2022) một số giải pháp giúp học sinh lớp 4 phát triển năng lực và phẩm chất qua dạng bài tập làm văn miêu tả

MỤC LỤC SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HOẰNG HÓA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 4 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VÀ PHẨM CHẤT QUA DẠNG BÀI TẬP

MỤC LỤC

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HOẰNG HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 4

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VÀ PHẨM CHẤT QUA DẠNG

BÀI TẬP LÀM VĂN MIÊU TẢ

Người thực hiện: Lương Thị Thùy Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Hoằng Trinh SKKN thuộc môn : Tiếng Việt

THANH HOÁ, NĂM 2022

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2.3 Các giải pháp thực hiện 52.3.1 Giúp học sinh hiểu khái niệm về văn miêu tả 52.3.2 Giúp học sinh nắm vững các bước làm một bài văn miêu tả 52.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 15

và giao tiếp của học sinh tiểu học Tập làm văn giúp học sinh tạo ra được cácngôn bản nói và viết theo các phong cách chức năng ngôn ngữ, hình thành vàphát triển năng lực tạo lập ngôn bản - một năng lực được tổng hợp từ các kĩnăng bộ phận như: xác định mục đích nói, lập ý, triển khai ý thành lời Ngoài ra,phân môn Tập làm văn cũng góp phần rèn luyện tư duy (tư duy hình tượng, tưduy logic, kĩ năng phân tích - tổng hợp - phân loại - lựa chọn) và hình thànhnhân cách (lịch sự, khuôn mẫu trong giao tiếp; bồi dưỡng tình cảm đẹp và vốnsống ) cho học sinh Tiểu học.

Muốn có được kỹ năng làm văn tốt, người học phải thường xuyên luyệntập thực hành các đề văn với nhiều dạng bài, kiểu bài khác nhau Những gì emviết vào trang văn, không phải ở đâu xa lạ, nó chính là những gì em cảm nhậnđược từ cuộc sống xung quanh thông qua cách quan sát, cách suy nghĩ và sựcảm nhận tinh tế của tâm hồn mình

Đối với học sinh tiểu học thì phân môn Tập làm văn là một phân môn cựckhó Nếu ở lớp 2, 3 các em chỉ được học văn nói, văn kể là chủ yếu, các emđược hỏi đáp hoặc được kể theo một nội dung về một chủ điểm nhất định, chỉcần diễn đạt ý trọn vẹn sắp xếp các ý thành một đoạn văn kể về một chủ điểm,chưa gò ép các em biết viết thành bài văn có đủ ba phần Thì khi lên lớp 4, mộtbước ngoặt lớn yêu cấu các em từ những gì đã quan sát được về đồ vật, cây cối,con vật gần gũi quen thuộc buộc các em phải hình dung lại và sắp xếp ý thànhdàn bài để viết thành những bài văn hoàn chỉnh Bởi thế nên hầu hết các emchưa biết diễn đạt, liên kết câu văn thành một đoạn văn, liên kết đoạn văn thànhmột bài văn Chưa biết chọn các bộ phận tiêu biểu, nổi bật của đồ vật, cây cối,con vật mình tả để tả Chưa biết dùng từ ngữ gợi tả, gợi cảm Hầu hết các em chỉliệt kê những gì mình quan sát được một cách khô khan Nắm được những điểmyếu mà các em còn vấp phải, tôi đã trăn trở tìm giải pháp làm thế nào để các emkhắc phục được những khó khăn đó, làm sao để các em làm được bài văn đủphần, đủ ý, diễn tả một cách sinh động, hấp dẫn,… Làm sao để các em có hứngthú trong khi làm bài văn… đòi hỏi người giáo viên phải biết vận dụng linh hoạt,sáng tạo vào các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học sao cho phù hợp vớikhả năng sử dụng ngôn ngữ và tâm lí lứa tuổi học sinh để giờ học diễn ra tựnhiên nhẹ nhàng và có hiệu quả Trong giảng dạy giáo viên phải có nghệ thuật

sư phạm, biết dẫn dắt, gợi mở đưa học sinh giải quyết các tình huống và thôngqua việc xử lí các tình huống đó học sinh lĩnh hội được kiến thức của bài Quathực tế công tác giảng dạy phân môn Tập làm văn lớp 4 trong trường Tiểu học

và qua các tiết dự giờ, học hỏi đồng nghiệp, tôi mạnh dạn viết đề tài: “ Một số

giải pháp giúp học sinh lớp 4 phát triển năng lực và phẩm chất qua dạng bài tập làm văn miêu tả”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này mục đích nghiên cứu chính là khái quát các dạng bài Tậplàm văn miêu tả của lớp 4, nâng cao hiệu quả của việc dạy văn miêu tả Hìnhthành các bước xây dựng một bài văn có đủ cấu tạo ba phần Cách tìm ý, tìm từphù hợp trong mỗi bài văn Cách sử dụng các biện pháp nghệ thuật để diễn đạtcho bài văn sinh động hấp dẫn Từ đó giúp các em vận dụng linh hoạt trong quátrình làm bài Tập làm văn để tháo gỡ những khó khăn mà các em còn mắc phải,giúp các em không còn sợ, còn ngại làm văn

Tìm hiểu về tình hình học và làm bài Tập làm văn của học sinh lớp 4 đểnhận ra những khó khăn và hạn chế mà các em thường mắc phải Nghiên cứu vàđưa ra một số giải pháp thực hiện trong khi giảng dạy giúp các em hiểu đúngđược thực chất vấn đề

Giúp học sinh ngoài vịệc vận dụng các hiểu biết và kĩ năng dùng từ đặtcâu còn có các kĩ năng khác như: phân tích đề, tìm ý và lựa chọn ý, lập dàn ý,viết đoạn và liên kết đoạn Đó chính là cách làm một bài văn hay để khắc phụcnhững khó khăn của bản thân một cách hiệu quả nhất, ngoài ra còn giúp các em

có hứng thú và vận dụng một cách linh hoạt cách làm bài cho riêng mình

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

- Nội dung chương trình phân môn Tập làm văn (Dạng văn miêu tả) lớp 4

- Học sinh lớp 4C - Trường Tiểu học Hoằng Trinh - Hoằng Hóa - ThanhHóa

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện được mục tiêu của đề tài đặt ra, tôi mạnh dạn nghiên cứu,học hỏi tìm tòi áp dụng các phương pháp sau:

1- Phương pháp nghiên cứu lí luận (đọc tài liệu)

2- Phương pháp điều tra

Đối với HS lớp 4, phân môn Tập làm văn quả là khó khăn đối với các em.Bởi lẽ, đây là môn học đòi hỏi sự sáng tạo Nếu học tốt phân môn Tập làm vănhọc sinh sẽ có cơ sở tiếp thu và diễn đạt các môn học khác trong chương trình

Các em sẽ có suy nghĩ mạch lạc, diễn đạt trong sáng và khoa học, cảm thụ đượccái hay, cái đẹp của cuộc sống, giúp các em phát triển năng lực trí tuệ, rèn luyệncác thao tác tư duy Tư duy có phát triển thì ngôn ngữ mới phát triển Và ngượclại, ngôn ngữ càng phát triển thì càng tạo cho tư duy phát triển nhanh hơn Dovậy ngôn ngữ càng hoàn hảo, càng giúp cho việc diễn đạt tư tưởng tình cảmthêm chính xác, giúp khả năng nhận xét thêm sâu sắc, có khả năng trình bàyđược rõ ràng, chính xác những ý nghĩ và tình cảm của mình Để các em đượchướng dẫn thực hành thường xuyên người giáo viên cần phát huy tính độc lập,suy nghĩ và trí sáng tạo của các em qua từng khâu: từ việc ra đề, hướng dẫn tìmhiểu đề, hướng dẫn làm bài để các em biết phải làm gì, viết gì giúp các em tự tin,

có cảm hứng sáng tạo khi làm các bài văn miêu tả Từ đó góp phần bồi dưỡngvun đắp tình yêu tiếng Việt, biết giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của tiếng Việt,tâm hồn Việt, góp phần hình thành nhân cách của con người Việt Nam

2.2 Thực trạng:

Năm học 2021-2022, khi được nhà trường phân công chủ nhiệm lớp 4Cvới tổng số học sinh là 36 em Trong quá trình giảng dạy phân môn Tập làmvăn, cho tới tuần 14 trở đi ( Học kì một) khi các em học dạng văn miêu tả, tôinhận thấy đa số các em đã nắm được cấu trúc của một bài văn miêu tả nhưng các

em chưa biết viết mở bài gián tiếp, kết bài mở rộng Bài làm của các em còn rậpkhuôn, kém hấp dẫn, ít cảm xúc và nghèo hình ảnh Đặc biệt là các em chưa biết

sử dụng các biện pháp tu từ, các biện pháp nghệ thuật nhân hóa, so sánh thiếu ý,thiếu chi tiết,…; chưa biết cách dùng các từ ngữ gợi tả, gợi cảm; vốn từ lạinghèo nàn Bởi vậy bài văn của các em thường cộc lốc, lủng củng, khô khan,nghèo cảm xúc Bài văn trở thành một bảng liệt kê các chi tiết của đối tượngmiêu tả

* Cụ thể quá trình làm bài văn miêu tả, các em còn mắc phải một số lỗi sau:

- Bài văn ngắn, kể lể, ít hình ảnh,…

Ví dụ: Cái cặp của em nhiều màu Mặt trước có siêu nhân rất đẹp Nó có

ba ngăn Một ngăn em để bút, một ngăn em để vở, một ngăn để sách.

- Câu không có sự tương hợp về nghĩa giữa các thành phần câu, giữa các

vế câu: Chiếc cặp của em màu đỏ giúp em học giỏi.

- Câu sai nghĩa VD: Con mèo nặng khoảng 2 tạ.

- Câu không rõ nghĩa VD: Con mèo lông trắng nhà em mắt nó em yêu

chú lắm.

- Câu không đủ thành phần VD: Có nhiều cành, nhiều lá rậm rạp.

- Câu có nội dung trùng lặp với câu khác trong bài văn.VD: Con gà trống

dậy rất sớm Hôm nào nó cũng dậy sớm để báo thức mọi người.

- Nhiều em muốn bắt chước cho bài văn hay hơn đã sử dụng biện pháp so

sánh, nhân hoá một cách tuỳ tiện VD: Quả bưởi to như con lợn con Những quả

bưởi ngoài vườn trông giống như nồi cơm điện nhà em.

- Nhiều bài văn khô khan, nghèo cảm xúc, sự liệt kê lan man, dài dòng,lủng củng, lộn xộn, không lột tả được đối tượng miêu tả, đôi khi còn bịa đặt

* Nguyên nhân dẫn đến hạn chế trên là do:

- Học sinh không nắm được cách làm một bài văn miêu tả , kỹ năng làmvăn miêu tả hầu như không có Học sinh chưa biết cách quan sát, tìm ý, chưa

biết thực hiện một bài văn miêu tả theo đúng quy trình, chưa biết chọn lọc cácchi tiết miêu tả đặc sắc để đưa vào bài văn Học sinh thiếu sự tưởng tượng, ítcảm xúc về đối tượng miêu tả, không quan sát theo bố cục của bài văn Viết câusai là do các em lười chấm câu, có em không biết chấm chỗ nào mới đúng nênkhông chấm câu Do kĩ năng về đặt câu, nắm quy tắc chính tả chưa tốt.

- Những em viết văn ngắn do các em đã hết ý rồi không biết tả thêm gì

- Học sinh tả chưa có hình ảnh, cảm xúc Do các em “nghèo” vốn từ

- Hơn nữa sự đam mê đọc sách của học sinh hiện nay thực tế là rất ít,bởinhững thông tin hiện đại, say mê hoạt hình, phim ảnh, truyện tranh lôi cuốn trẻ,làm nghèo vốn từ nghệ thuật quý giá cho mỗi học sinh

Kết quả khảo sát cuối học kì I năm học 2021-2022 đạt như sau :

Đề bài: Em hãy tả một đồ dùng học tập của em ( hoặc của bạn em) mà emyêu thích nhất

* Thuận lợi :

Trường Tiểu học Hoằng Trinh đại đa số học sinh hiếu học và gia đìnhquan tâm đến việc học của con em mình Đời sống người dân tương đối ổn định.Ban giám hiệu tạo điều kiện tốt cho giáo viên trong quá trình giảng dạy Giáoviên nắm vững được nội dung chương trình, nhiệt tình trong công tác dạy học

về biện pháp so sánh và nhân hóa nhưng các em chưa biết vận dụng vào làm bài

Vì vậy bài văn của các em thường thiếu hồn, thiếu tính sáng tạo

2.3 Các giải pháp thực hiện

Mục tiêu của giải pháp là làm thế nào để giúp học sinh hình thành kỹnăng xác định các dạng văn miêu tả Nắm được cách làm các dạng bài văn miêu

tả theo đúng yêu cầu cần đạt, ngoài ra còn giúp các em phát huy được trí tưởngtượng, lối tư duy sáng tạo lô gic để làm bài văn đạt tốt yêu cầu về nội dung,nghệ thuật và giàu cảm xúc Để gây hứng thú và giúp các em làm được các bàivăn miêu tả hay tôi đã tiến hành như sau:

2.3.1 Giúp học sinh hiểu khái niệm về miêu tả.

Đầu tiên tôi chuẩn bị kỹ cho học sinh hiểu rõ “Thế nào là văn miêu

tả?” Văn miêu tả là loại văn giúp người đọc, người nghe hình dung được những

đặc điểm, tính chất nổi bật của sự vật, sự việc, hiện tượng… làm cho các sự vật,

sự việc, hiện tượng đó hiện lên (tái hiện) trước mắt người đọc, người nghe một cách cụ thể, sống động, như thật khiến cho người ta có thể nhìn, nghe, ngửi, sờ

mó được.

2.3.2 Giúp học sinh nắm vững các bước làm một bài văn miêu tả a) Xác định cụ thể đối tượng cần miêu tả:

Đối với bài văn miêu tả đồ vật: Nên chọn các đồ vật là đồ chơi, đồ dùng

học tập, đồ vật trong nhà hay quà tặng như: búp bê, ô tô đồ chơi, cặp, bút, đồnghồ,…

Đối với bài văn miêu tả cây cối: Nên chọn các loại cây ăn quả, cây hoa

trong vườn nhà hay cây bóng mát ở sân trường như: Cây xoài, mít, bưởi,…; câyhoa hồng, hoa huệ, hoa cúc,…; cây bàng, cây phượng,…

Đối với bài văn miêu tả con vật: Nên chọn các con vật nuôi trong nhà

- Đối với bài văn miêu tả đồ vật: Có thể quan sát đồ vật từ trên xuống

dưới, từ ngoài vào trong hay từ trong ra ngoài,… Để giúp học sinh biết cáchquan sát, giáo viên cần có đồ vật cụ thể hoặc đồ vật trong tranh để hướng dẫn

Ví dụ: Với đề bài “Tả cái cặp sách” có thể dùng hệ thống câu hỏi và sắp

xếp các chi tiết theo trình tự sau:

…)

- Đối với bài văn miêu tả cây cối: Có hai cách quan sát: Quan sát đặc

điểm về hình dáng của cây, các bộ phận của cây hoặc quan sát theo từng thời kỳphát triển của cây Đối với học sinh lớp 4 thì việc quan sát theo từng thời kì pháttriển của cây quả là khó vì các em chưa có trí tưởng tượng Trong thực tế đờisống hàng ngày các em chưa chú ý tới quá trình phát triển của một loài cây nàođó.Vậy nên tôi đặc biệt chú trọng tới cách quan sát theo từng bộ phận của cây.Với bài tả cây bóng mát tôi tổ chức cho học sinh quan sát trực tiếp ngay tại sântrường, giáo viên cho học sinh kê ghế ngồi xung quanh cây bàng để quan sát.Các em được mắt thấy, tai nghe, tay sờ nên giờ học rất thú vị Với cách thay đổimôi trường của tiết học, các em hào hứng hơn, giờ học sôi nổi hơn Giờ học giúpcác em phát triển năng lực tự tin, mạnh dạn trong giao tiếp

Ví dụ: Với đề bài “Tả cây có bóng mát” có thể dùng hệ thống câu hỏi và

sắp xếp các chi tiết theo trình tự sau:

+ Em hãy nêu các bộ phận của cây?

+ Thân cây thế nào?

+ Gốc cây ra sao?

+ Nêu đặc điểm của cành cây? Của tán lá? Hình dáng của lá?

+ Cây có hoa, quả không? Hãy nêu hình dáng màu sắc của hoa, quả?

+ Hãy nêu ích lợi của cây?

+ Những hoạt động có liên quan đến cây?

Đối với quan sát cây học sinh cũng cần sử dụng các giác quan như: thịgiác (quan sát dáng cây, thân cây, cành cây, tán lá,…), thính giác ( nghe tiếnggió thổi, lá rơi, chim hót,…), xúc giác (sờ vào thân cây thấy nhám, xù xì, nhẵnbóng,…), nếu cây có hoa, quả cần sử dụng khứu giác (ngửi mùi hương của hoa,quả,…), vị giác (nếm vị ngọt hay chua của quả,…)

- Đối với bài văn miêu tả con vật: Ngoài việc miêu tả hình dáng của con

vật học sinh cần phải quan sát hoạt động, thói quen của con vật định tả Tuy các

em sống ở vùng nông thôn nhưng thực tế hiện nay ít gia đình chăn nuôi trâu, bò,lợn, gà, vịt, ngan, ngỗng Thậm chí không nuôi chó, mèo nên nhiều em không cóđiều kiện để tiếp xúc nhiều với các con vật nuôi này Khi dạy bài tả con vật tôiđưa ra tranh ảnh con vật cụ thể để các em quan sát

Ví dụ: Với đề bài “Tả con gà trống ” có thể dùng hệ thống câu hỏi và

sắp xếp các chi tiết theo trình tự sau:

* Tả hình dáng: Tôi cho học sinh quan sát ảnh con gà trống

+ Gà thuộc giống gà gì? Khoảng mấy ki- lô- gam?

+ Con gà trống có những bộ phận nào? ( đầu, mình, chân, đuôi, cánh,…)+ Đầu gà có những bộ phận nhỏ nào? (mào, mắt, mỏ,…) các bộ phận ấy

* Tả hoạt động, thói quen của gà:

+ Gà trống thường có những hoạt động nào? (Vỗ cánh, gáy, tranh ăn với

Khi dạy bài “ Luyện tập miêu tả các bộ phận của con vật” trang 128,

Tiếng Việt 4, tập 2 (Tả các bộ phận của con ngựa) Do địa phương Hoằng Trinhkhông có con ngựa nên có em chưa hề thấy con ngựa Vì vậy tôi đã đưa ra ảnhcủa con ngựa và chỉ ra từng bộ phận của con ngựa để các em quan sát

Đầu

Đuôi Mào

Để giúp học sinh dễ nhớ tôi chuẩn bị thật chu đáo khung sơ đồ tư duy, đểlàm sơ đồ Yêu cầu học sinh thảo luận nhóm, hoàn thành phiếu bài tập với nộidung sau:

+ Hãy liệt kê các bộ phận chính của con vật, hoạt động của con vật vàtìm những từ ngữ thường dùng để miêu tả đặc điểm của hình dáng, hoạt độngrồi trình bày theo sơ đồ

+ Học sinh liệt kê được các bộ phận chính, các hoạt động của con vật vàtìm các từ ngữ miêu tả đặc điểm của các bộ phận, hoạt động của con vật đó

+ Sau đó yêu cầu đại diện nhóm lên trình bày và cho ra một mạng lướicác ý:

Đuôi

Tai Đầu

Bờm

Chân

Ngực

Mũi

Như vậy với biện pháp này tôi đã giúp các em nhanh hiểu bài, nhớ bài lâu

và sâu hơn Đồng thời giúp các em phát triển đực năng lực tự tin, mạnh dạn hợptác với các bạn trong nhóm

c) Lập dàn ý chi tiết cho bài văn có đủ 3 phần: Yêu cầu tối thiểu của

một bài văn là phải có đầy đủ bố cục tức 3 phần : Mở bài - Thân bài - Kết bài.Với mỗi dạng bài văn miêu tả cần tuân theo những điểm chính trong dàn bàichung như sau:

- Đối với bài văn miêu tả đồ vật:

+ Mở bài: Giới thiệu đồ vật định tả ( Đó là đồ vật gì? Có từ bao giờ? Do

- Tả hoạt động của đồ vật hay thói quen của em đối với đồ vật đó

+ Kết bài: Nêu được cảm nghĩ của mình đối với đồ vật vừa tả Em bảo

quản và giữ gìn nó thế nào?

- Đối với bài văn miêu tả cây cối:

+ Mở bài: Giới thiệu cây định tả ( Đó là cây gì? Do ai trồng? Được trồng

ở đâu? Từ bao giờ?…)

+ Thân bài:

- Tả bao quát hình dáng chung của cây

- Tả từng bộ phận của cây hoặc tả theo từng thời kì phát triển của cây (Từlúc cây còn nhỏ đền khi cây lớn trưởng thành ra hoa kết trái, đến lúc trái cây lớndần và thu hoạch được,…)

- Phối hợp trong khi miêu tả cây là miêu tả sự tác động của con người hay

sự vật đối với cây ( Sự chăm sóc hay vui đùa của con người dưới gốc cây,… Cácyếu tố thiên nhiên khác như chim chóc, ong bướm, nắng, gió tác động đến cây,

…)

+ Kết bài: Nêu được tác dụng của cây Sự chăm sóc hay tình cảm của

người tả đối với cây

- Đối với bài văn miêu tả con vật:

+ Mở bài: Giới thiệu con vật định tả ( Đó là con vật gì? Có từ bao giờ? Do

- Kết bài: Nêu lợi ích của con vật và tình cảm của người tả đối với con vật.

Như vậy ở bước này học sinh sẽ được hình thành, phát triển năng lực tưduy tái hiện lại bước quan sát Định hình, sắp xếp, tổng hợp lại các ý đã quan sátđược để liệt kê thành dàn ý của bài văn

d) Kiểm tra, soát lại dàn ý: