SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ PHÒNG GD&ĐT YÊN ĐỊNH SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY - HỌC PHÂN MÔN ĐỊA LÍ LỚP 5 Người thực hiện: Trịnh Thị Việt Chức vụ:
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GD&ĐT YÊN ĐỊNH
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG
DẠY - HỌC PHÂN MÔN ĐỊA LÍ LỚP 5
Người thực hiện: Trịnh Thị Việt Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường TH Thị trấn Quán Lào SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Lịch sử và Địa lí
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÁ THƯỚC
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG
DẠY - HỌC PHÂN MÔN ĐỊA LÍ TẠI LỚP 5B1
TRƯỜNG TIỂU HỌC ĐIỀN LƯ, BÁ THƯỚC
Người thực hiện: Tào Thị Nguyệt Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường TH Điền Lư, Bá Thước SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Địa lí
THANH HÓA, NĂM 2022
Trang 23 Các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy-học phân môn
Địa lí tại lớp 5B1 trường Tiểu học Điền Lư, Bá Thước
4
Giải pháp 1: Ứng dụng công nghệ thông tin: sử dụng bản đồ,lược
đồ tranh ảnh, phim tư liệu tạo sự phong phú cho tiết học.
4
Trang 3TÀI LIỆU THAM KHẢO
I- MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về “Đổi mới căn bản,toàn diện Giáo dục và Đào tạo”, quan điểm chỉ đạo là: Giáo dục và đào tạo làquốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và của toàn dân Đầu tưcho giáo dục là đầu tư phát triển, được ưu tiên đi trước trong các chương trình,
kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội; Mục tiêu đối với Giáo dục phổ thông là: Đốivới giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩmchất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghềnghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáodục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹnăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo,
tự học, khuyến khích học tập suốt đời; Nhiệm vụ, giải pháp là: Tiếp tục đổi mớimạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực,chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lốitruyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cáchnghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới trithức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chứchình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứukhoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy vàhọc [1]
Môn học Địa lí ở tiểu học là một trong những môn học có vị trí quan trọngtrong chương trình giáo dục Đây là môn học cung cấp cho học sinh những kiếnthức cơ bản, thiết thực về các sự vật, hiện tượng, các mối quan hệ địa lí đơn giản
về thiên nhiên đất nước, con người, cách vận dụng chúng trong đời sống và sảnxuất Không chỉ thế nó còn góp phần bồi dưỡng và phát triển thói quen ham họchỏi, ham tìm tòi để hiểu biết về thế giới xung quanh Đặc biệt, môn Địa lí 5 còn
Trang 4cho các em hiểu rõ về chính đất nước của mình, khiến các em được mở rộngtầm nhìn về từng vùng miền của đất nước Ngoài ra, chương trình cũng giúp các
em lĩnh hội được một số đặc điểm tiêu biểu của từng châu lục và các đại dươngtrên thế giới Cùng với các môn học khác góp phần giáo dục toàn diện cho họcsinh tiểu học
Nhưng một thực tế hiện nay việc học tập của học sinh ở tiểu học các
em không tích cực học tập môn học này một cách say sưa và tự giác Các emthường chú trọng vào hai môn học chính là Toán và Tiếng Việt do đó việc nắmbắt kiến thức về Địa lý chưa tốt Bên cạnh đó việc giúp đỡ của bố mẹ các em ởnhà cũng không được quan tâm nhiều nên chất lượng học tập môn học này ngàycàng có dấu hiệu yếu hơn Mặc dù giáo viên đã tìm nhiều cách giúp đỡ để chocác em học tập tốt.Tuy nhiên chưa thực sự đầu tư nghiên cứu, tìm tòi nhữngphương pháp, hình thức tổ chức dạy học phong phú nhằm kích thích sự hứng thúhọc tập của học sinh, dẫn đến học sinh ngại học, kết quả học tập chưa cao
Sau nhiều năm giảng dạy lớp 5, tôi đã phát hiện ra nguyên nhân vànhững hạn chế phổ biến của học sinh khi học môn địa lí Trong quá trình dạyhọc tôi đã dành nhiều thời gian, đầu tư nhiều công sức để tìm hiểu và nghiên cứu
về vấn đề này nhằm nâng cao chất lượng giờ dạy môn địa lí đồng thời giúp họcsinh nắm vững các yếu tố địa lí tự nhiên, xã hội của Việt Nam cũng như một sốnước trên thế giới Đồng thời qua đó giáo dục các em về ý thức trách nhiệmcông dân trước vấn đề bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc,bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước
Qua quá trình thử nghiệm thực tiễn, năm học 2021-2022 tôi đã áp dụng
biện pháp của mình khi giảng dạy phân môn địa lí tại lớp 5B1 trường TH Điền
Lư và thu được kết quả cao Đó là lí do tôi chọn đề tài :“ Một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy - học phân môn Địa lí tại lớp 5B1 trường Tiểu học
riêng, chất lượng giáo dục nói chung
2 Mục đích nghiên cứu :
Tìm hiểu “ Một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy - học phân môn Địa lí tại lớp 5B 1 trường Tiểu học Điền Lư, Bá Thước ’’ với hy vọng phầnnào giúp bản thân, đồng nghiệp dạy tốt hơn phân môn Địa lí, để Địa lí không xa
lạ chán nản với học sinh, nhằm góp phần nhỏ bé xây dựng một nền móng vữngchắc cho đất nước từ những lớp học sinh hoàn thiện về mặt trí thức và nhâncách Vì có biết có hiểu, có quan tâm đến Địa lí thì các em mới yêu mến quêhương đất nước, yêu những gì mà thiên nhiên đã ban tặng cho con người Từ đócác em sẽ tích cực, tự nguyện tham gia xây dựng đất nước, tự hào làm rạng danhnước Việt, sánh vai với các cường quốc năm châu
3 Đối tượng nghiên cứu:
- Một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy - học phân môn Địa lí
tại lớp 5B1 trường Tiểu học Điền Lư, Bá Thước
Trang 54 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu
Môn địa lí ở tiểu học góp phần bồi dưỡng cho học sinh thế giới quan khoa học
và những quan điểm nhận thức đúng đắn Địa lý là một môn học có tính tổng hợp Trong quá trình học tập địa lý học sinh luôn phải tìm hiểu mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng trong quá trình phát triển và biến đổi không ngừng của chúng Những kiến thức đó góp phần hình thành cho học sinh thế giới quan duy vật biện chứng Học Địa lý giúp học sinh nhận thức đúng vai trò của tự nhiên, của con người trong các hoạt động kinh tế – xã hội trên lãnh thổ từ đó góp phần bồi dưỡng cho học sinh quan điểm duy vật lịch sử, tư duy kinh tế, tư duy sinh thái… Giáo dục cho học sinh lòng yêu nước, thái độ nhiệt tình lao động, ý thức làm chủ và lòng mong muốn góp phần xây dựng quê hương, đất nước Giúp học sinh nhận thức được trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên trong việc tỏ thái độ với các hành động tiêu cực…Qua việc học Địa
lý Thế giới giúp học sinh đồng tình với cuộc đấu tranh gian khổ của nhân dân lao động trên thế giới để giành độc lập, dân chủ, tiến bộ và tự do…
Chương trình môn Địa lí lớp 5 được chia làm hai phần:
Địa lí Việt Nam: Học sinh học về địa lí Tổ quốc một cách có hệ thống Từ địa
lí tự nhiên đến dân cư của Việt Nam, đồng thời có một số kĩ năng, phương pháptìm hiểu về địa lí nhằm giúp cho học sinh có được các kiến thức mang tính kháiquát về đất nước , một lãnh thổ cụ thể và tăng thêm tình yêu quê hương đấtnước
Địa lí thế giới: Học sinh học về địa lí các châu lục, một số quốc gia tiêu biểu trên thế giới Phần nội dung này giúp học sinh mở rộng tầm nhìn ra thế giới bên ngoài và giúp các em biết được một số phương pháp, kĩ năng tìm hiểu địa lí một châu lục Tuy nhiên còn có thêm bài học về các đại dương trên thế giới để học sinh có cái nhìn tổng thể về bề mặt Trái đất
Vậy để học sinh nắm được nội dung của chương trình, hình thành được các
kĩ năng địa lí thì đòi hỏi người giáo viên phải có vốn kiến thức địa lí vững vàng, nắm vững mục tiêu của chương trình, của mỗi bài dạy, phải chuẩn bị bài và đồ dùng dạy học chu đáo, lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với mỗi tiết dạy
Và như chúng ta đã biết đối với học sinh tiểu học việc ghi nhớ thì rất nhanhnhưng để nhớ một nội dung, một vấn đề nào đó thì lại rất khó cho nên các nhàkhoa học đã nhận định rằng lứa tuổi học sinh tiểu học là lứa tuổi "Chóng nhớ,
Trang 6mau quên" Muốn học sinh nhớ được vấn đề nào đó thì ngoài việc thường xuyênphải củng cố, ôn tập về nội dung cần nhất thì việc tạo cho các em cảm giác hứngthú và say mê với nội dung cần ghi nhớ, chắc chắn rằng các em sẽ dễ tiếp thu, dễnhớ và nhớ lâu hơn Đồng thời lứa tuổi học sinh tiểu học là lứa tuổi mang đặcđiểm nhận thức, tư duy trực quan và cụ thể Các em không những nhận thức tốtcác vấn đề mang tính cụ thể mà còn rất có hứng thú khi khai thác, tìm hiểu cácvấn đề mang tính cụ thể, đồng thời các em cũng rất ưa thích các vấn đề trựcquan mang tính bắt mắt mà các em có thể quan sát một cách dễ dàng.
Trên cơ sở đó tôi đã tìm hiểu, nghiên cứu một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn địa lí tại lớp 5B1 trường Tiểu học Điền Lư
2 Thực trạng của việc dạy - học Địa lí lớp 5
2.1 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng Sáng kiến kinh nghiệm:
2.1.1 Khảo sát điều tra đầu năm học :
Bảng : Điều tra hứng thú học phân môn Địa lí của học sinh lớp 5B1 trườngTiểu học Điền Lư
Tháng 9- Năm học 2021-2022
Số học
sinh
Mức độ hứng thú Rất hứng
phần lớn học sinh không hứng thú trong giờ học địa lí, thì khi ngồi học trong lớp
sẽ không tập trung dẫn đến tình trạng các em không nắm vững kiến thức mônđịa lí
Vậy để nâng cao chất lượng dạy học môn địa lí lớp 5, tôi đã thực nghiệmđổi mới phương pháp dạy học, xây dựng tiết dạy nhẹ nhàng, hiệu quả Giải phápthực hiện của tôi như sau:
3 Các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy-học phân môn Địa lí tại lớp 5B1 trường Tiểu học Điền Lư, Bá Thước.
Giải pháp 1: Ứng dụng công nghệ thông tin: sử dụng bản đồ,lược đồ
tranh ảnh, phim tư liệu tạo sự phong phú cho tiết học.
như máy chiếu, và các phần mềm ứng dụng… rất phổ biến, góp phần quan trọngtạo nên thành công rất lớn của tiết học
Ví dụ : Dạy bài Việt Nam – đất nước chúng ta
Trang 7Để giúp học sinh quan sát vị trí, giới hạn của Việt Nam, ngoài bản đồ, lược
đồ trong SGK, tôi đã sử dụng phần mềm tìm lược đồ Việt Nam trong khu vựcĐông Nam Á Lược đồ sắc nét và đẹp Sau đó tôi làm đường bao theo đườngbiên giới giúp HS dễ quan sát và củng cố kĩ năng chỉ bản đồ
Cùng với bản đồ, lược đồ thì tranh ảnh, thông tin, cũng rất thiết thực vàquan trọng trong các tiết học Địa lí Tranh ảnh không chỉ là hình ảnh minh họacho bài dạy mà nó còn ẩn chứa kiến thức bên trong Qua việc khai thác thôngtin, tranh ảnh, giáo viên dễ dàng hình thành các khái niệm Địa lí, còn học sinh
có thể lĩnh hội các kiến thức Địa lí một cách dễ dàng và hứng thú Vì vậy giáoviên phải nghiên cứu kĩ bài dạy trước khi lên lớp để sưu tầm (hoặc cho học sinhsưu tầm) thêm các thông tin, tranh ảnh có nội dung liên quan đến bài học Cónhư vậy mới rèn luyện cho học sinh các kĩ năng, thao tác hoạt động, phát huynăng lực độc lập, nâng cao tinh thần trách nhiệm của học sinh trong học tập; rèncho học sinh phương pháp tư duy khái quát; có khả năng chuyển tải thông tin ởmức độ cao hơn Quan trọng hơn cả là giúp học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức,phát triển năng lực và thói quen tự học, sáng tạo
Ví dụ : Khi giới thiệu về một số quốc gia tiêu biểu của các châu lục ở phần
Địa lí thế giới nếu giáo viên cung cấp thêm các tranh ảnh về tự nhiên, danh lam
thắng cảnh,… của các quốc gia đó thì sẽ khắc sâu được kiến thức cho học sinh
và bài học sẽ phong phú, mở rộng tầm hiểu biết của học sinh giúp các em yêuthích môn học hơn Như khi giới thiệu Ai Cập tôi cho học sinh quan sát hình ảnhnhư Kim tự tháp và Tượng nhân sư, đồng thời sưu tầm các thông tin, câu chuyện
về các công trình kiến trúc vĩ đại này Giới thiệu Cam-pu-chia giáo viên giớithiệu đền Ăng- co Vát bằng hình ảnh, bài viết hay khi giới thiệu Trung Quốcgiáo viên cung cấp thông tin, hình ảnh về Vạn Lí Trường Thành dài 6700 km vàđược xây dựng cách đây trên 2000 năm…
Trang 8Kim tự tháp và Tượng nhân sư ở Ai Cập
Trang 9Đền Ăng – co Vat ở Cam-pu-chia
Vạn Lí Trường Thành (Trung Quốc)
Giải pháp 2: Tổ chức các Trò chơi học tập
Trên tinh thần "học mà chơi, chơi mà học" , "chơi vui học càng vui" nhằmthoả mãn được nhiều loại nhu cầu trong khi chơi Trên cơ sở mục tiêu, nội dungcủa bài học mà lựa chọn trò chơi cho phù hợp Khi lựa chọn trò chơi, giáo viênphải tự đặt câu hỏi : Với mục tiêu, nội dung của bài học này, có thể lựa chọnnhững loại trò chơi nào? Trò chơi nào sẽ đạt hiệu quả tốt nhất ? Có như vậy việclựa chọn trò chơi và tổ chức tiến hành chơi sẽ đúng hướng và đạt kết quả tốt
Ví dụ: Khi học phần địa lí Việt Nam tôi đã tổ chức một số trò chơi cụ thểnhư sau:
2.2.1.Trò chơi “ Ghép bản đồ”
2.2.1.1.Mục tiêu:
Trang 10- Trò chơi giúp học sinh củng cố, ghi nhớ chính xác vị trí tiếp giáp phần đấtliền của đất nước Việt Nam với Biển Đông và các nước láng giềng; nhớ tên 3nước láng giềng của Việt Nam và mối quan hệ hữu nghị đặc biệt giữa 2 nướcViệt - Lào
- Rèn kỹ năng sử dụng bản đồ, lược đồ, quả địa cầu cho học sinh
- Thông qua trò chơi, giáo viên liên hệ mở rộng kiến thức về chủ quyềnlãnh thổ biển Việt Nam và giáo dục học sinh về lòng tự hào dân tộc, ý thức bảo
vệ độc lập, chủ quyền lãnh thổ gắn với trách nhiệm công dân
2.2.1.2 Đồ dùng dạy học:
Tấm bìa hình chữ S( hình dạng đất nước Việt Nam).
Tấm bìa ghi tên nước Lào
Tấm bìa ghi tên nước Trung Quốc
Tấm bìa ghi tên nước Căm Pu Chia
Tấm bìa ghi Biển Đông
Bản đồ Việt Nam/lược đồ Việt Nam trong khu vực Đông Nam Á, quả địa cầu
2.2.1.3.Cách tiến hành trò chơi:
Bước 1: Giáo viên giới thiệu trò chơi
Bước 2: Giáo viên hướng dẫn thực hiện trò chơi
- Hình thức tổ chức: Chơi cá nhân hoặc nhóm( mỗi nhóm 4-5 học sinh)
- Cách tiến hành: Dựa vào kiến thức đã học, mỗi học sinh/ nhóm thực hiệnxếp các mảnh bìa để tạo bản đồ vị trí địa lí của Việt Nam
- Cách đánh giá: dựa trên 3 tiêu chí và đánh giá theo thang điểm 10
+ Tiêu chí đánh giá: Nhanh, đúng, đẹp
+ Điểm đánh giá:, Nhanh ( 1 bông hoa ); đúng ( 8 bông hoa ), đẹp ( 1bông hoa)
- Thời gian thực hiện trò chơi: 5phút
Bước 3: Học sinh tham gia trò chơi theo hình thức cá nhân/ nhóm Bước 4: Nhận xét, đánh giá, khen ngợi học sinh
- Nhận xét về tinh thần, thái độ, ý thức trách nhiệm, sự hợp tác của học sinhkhi tham gia trò chơi
- Đánh giá kết quả đạt được theo mục tiêu trò chơi đề ra
- Khen ngợi học sinh: Sử dụng lời, khen ngợi bằng 1 tràng vỗ tay, tặng 1bông hoa, một mặt cười, một bài hát… để thay đổi không khí lớp học tạo hứngthú cho học sinh
Bước 5: ( Hoạt động nối tiếp): Củng cố, hệ thống hóa, mở rộng kiến thức cho học sinh thông qua trò chơi
- HS thực hành chỉ và nêu vị trí giới hạn của Việt Nam trên bản đồ/ lượcđồ/ quả địa cầu
- Giáo viên sử dụng bản đồ/lược đồ để củng cố giúp học sinh ghi nhớ
kiến thức trọng tâm:
Trang 11Về vị trí địa lí và giới hạn: Việt Nam nằm trên bán đảo Động Dương thuộckhu vực Đông Nam Á Đất nước ta vừa có đất liền, vừa có biển, đảo, quần đảo.Phần đất liền nước ta được tiếp giáp với các nước và Biển Đông: Phía Bắc giápTrung Quốc, phía Tây giáp Lào, Cam- Pu-Chia Biển Đông bao bọc các phíaĐông, Nam, Tây Nam của nước ta.
Tên 3 nước láng giềng của Việt Nam là Trung Quốc, Lào, Căm- Pu- Chia
- Kiến thức cần liên hệ, mở rộng, giáo dục học sinh:
+ Mối quan hệ hợp tác với các nước láng giềng: Trong 3 nước láng giềngTrung Quốc, Căm- Pu - Chia, Lào, Việt Nam có quan hệ hữu nghị đặc biệt mậtthiết với đất nước Lào Mỗi người dân Việt Nam cần phải có trách nhiệm tôntrọng, giữ gìn, phát triển mối quan hệ tốt đẹp này để cùng nhau hợp tác, pháttriển
+ Về chủ quyền Biển Đông: Quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa nằm trên BiểnĐộng thuộc chủ quyền lãnh thổ địa phận biển Việt Nam hiện đang bị TrungQuốc dùng mọi âm mưu thủ đoạn tranh chấp, chiếm đoạt.( GV nêu kết hợp chỉtrên bản đồ/ lược đồ) Song nhân dân Việt Nam luôn đồng lòng chung sức, kiênquyết đấu tranh để bảo vệ lãnh thổ của đất nước mình Mỗi công dân Việt Namphải ghi nhớ và khẳng định trước toàn thế giới: quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa
là chủ quyền của Việt Nam chúng ta Mỗi bạn học sinh phải là một tuyên truyềnviên tích cực giúp mọi người hiểu rõ về chủ quyền lãnh thổ của đất nước mình
2.2.1.4 Một số lưu ý khi tổ chức trò chơi
Để tổ chức trò chơi đạt hiệu quả cao giáo viên cần lưu ý các vấn đề sau:
Về phương tiện, đồ dùng dạy học: Giáo viên cần căn cứ thực tiễn điều kiện
cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, năng lực CNTT của bản thân, số lượng, trình độ,năng lực học sinh và điều kiện hiện có của các em để vận dụng một cách linhhoạt
Đối với học sinh miền núi, học sinh ở vùng điều kiện kinh tế khó khăn hoặchọc sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn không chuẩn bị được bìa cứng giáoviên chỉ cần HS chuẩn bị 1 tờ giấy trắng chia thành 5 mảnh, ghi tên như mụcchuẩn bị để thực hiện trò chơi hoặc cho học sinh dùng bút viết tên nước, tênBiển Đông ở các vị trí tiếp giáp với Việt Nam trên 1 tờ giấy nháp miễn sao họcsinh ghi đúng vị trí là được
Tăng cường sử dụng vật liệu dễ tìm kiếm, hạn chế lãng phí trong dạy học:học sinh có thể sử dụng các mảnh giấy, tấm bìa, chiếc lá…để thực hiện trò chơinhư hướng dẫn sau đó chỉ và nêu miệng vị trí địa lí, giới hạn của Việt Nam.Quan tâm phát triển năng lực học sinh: Với học sinh có năng khiếu vẽ/ cắt/xé/ gián cho học sinh tạo hình dạng đất nước Việt Nam, Lào, Căm –Pu-Chia,Biển Đông từ các mảnh giấy, tấm bìa, chiếc lá…để thực hiện trò chơi sẽ tăng sựhứng thú, niềm đam mê của học sinh, giúp học sinh phát triển năng lực củamình