(SKKN 2022) một số biện pháp rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 4,5 nhằm chỉ đạo, bồi dưỡng giáo viên nâng cao chất lượng dạy và học phân môn tập đọc ở trường tiểu học

Xuất phát từ tình hình thực tế và tầm quan trọng của việc dạy tập đọc đặc biệt là khâu rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh, bản thân trực tiếp chỉ đạo chuyên môn trong nhà trường, tôi

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài.

Trong chương trình Tiểu học, cùng với môn Toán thì môn Tiếng Việt chiếm thời lượng nhiều nhất, gần bằng một nửa tổng thời lượng của các môn học Môn Tiếng Việt có nhiệm vụ hình thành và phát triển cho học sinh các kĩ năng sử dụng Tiếng Việt (nghe, nói, đọc, viết) để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi; thông qua việc dạy và học Tiếng Việt, góp phần rèn luyện các thao tác của tư duy Môn Tiếng Việt cung cấp cho học sinh những kiến thức sơ giản về Tiếng Việt những hiểu biết sơ giản về xã hội, tự nhiên và con người, về văn hóa, văn học Việt Nam và nước ngoài Ngoài ra, nó còn bồi dưỡng tình yêu Tiếng Việt; hình thành thói quen giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của Tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa Môn Tiếng Việt gồm nhiều phân môn khác nhau như Tập đọc, Luyện từ và câu, Kể chuyện, Chính

tả, Tập làm văn Song để dạy cho học sinh môn Tập đọc thật tốt, có hiệu quả đúng nghĩa thì đó là một việc không hề dễ

Tập đọc là một phân môn rất quan trọng trong chương trình dạy học Tiểu học Tập đọc giúp học sinh diễn đạt, lột tả từ văn bản viết sang lời nói một cách đầy đủ, hiệu quả

Cung cấp kiến thức và hình thành, phát triển các kĩ năng bộ phận, góp phần hình thành và phát triển năng lực tạo lập, sản sinh ngôn bản

Đọc diễn cảm còn giúp người đọc và người nghe dễ rung động và cảm nhận được cái hay cái đẹp của con người, của đất nước và của cuộc sống trong từng văn bản Từ đó khiến người đọc, người nghe thêm yêu con người, yêu quê hương đất nước và yêu cuộc sống hơn

Xuất phát từ tình hình thực tế và tầm quan trọng của việc dạy tập đọc đặc biệt

là khâu rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh, bản thân trực tiếp chỉ đạo chuyên

môn trong nhà trường, tôi đã nghiên cứu đề tài: “Một số biện pháp rèn kĩ năng

đọc diễn cảm cho học sinh lớp 4,5 nhằm chỉ đạo, bồi dưỡng giáo viên nâng cao chất lượng dạy và học phân môn Tập đọc ở trường Tiểu học”.

1.2 Mục đích nghiên cứu.

1.2.1.Giúp học sinh lớp 4, 5.

- Biết thể hiện được tình cảm thái độ của tác giả cũng như giọng điệu của nhân vật trong bài tập đọc sao cho thật hay thật truyền cảm

- Biết cách đọc phù hợp với thể loại và nội dung văn bản

- Hiểu sâu sắc nội dung các bài tập đọc, thêm yêu thích môn Tiếng Việt

1.2.2.Giúp giáo viên.

- Tự tìm tòi, nâng cao tay nghề, đúc rút kinh nghiệm trong giảng dạy Tiếng Việt nói chung và trong dạy học sinh môn Tập đọc nói riêng

- Nâng cao khả năng nghiên cứu khoa học

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Một số biện pháp rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh khối 4,5 nhằm chỉ đạo, bồi dưỡng giáo viên nâng cao chất lượng dạy và học phân môn tập đọc

ở trường Tiểu học

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận.

- Đọc tài liệu liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu nội dung chương trình, hệ thống các bài Tập đọc của lớp 4,5

1.4.2 Phương pháp quan sát sư phạm

- Quan sát tinh thần, thái độ, ý thức học Tập đọc của học sinh lớp 4,5 thông qua các tiết Tập đọc mà tôi trực tiếp giảng dạy và dự giờ giáo viên

1.4.3 Phương pháp thống kê

- Thống kê kết quả các giai đoạn kiểm tra đánh giá chất lượng phân môn Tập đọc

2 NỘI DUNG

2.1.Cơ sở lí luận.

Tiếng Việt là một môn học trong chương trình Tiểu học Nó có nhiệm vụ hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết Trong đó phân môn tập đọc là một trong những phân môn không thể thiếu Bởi nó có vai trò rất quan trọng trong học tập cũng như trong cuộc sống hằng ngày của học sinh

Như chúng ta đã biết trong xã hội loài người, tất cả những kinh nghiệm sống, những thành tựu văn hoá, khoa học kĩ thuật, những tư tưởng, tình cảm của con người đều được đúc kết và truyền lại cho đời sau bằng chữ viết Qua các bài văn, bài thơ, truyện kể hay những tác phẩm văn học thông qua tất cả các văn bản đó ta có thể hiểu được nội dung và những bài học quý báu được rút ra từ cuộc sống đời thường Để hiểu được điều đó đòi hỏi con người cần phải biết đọc Khi con người biết đọc thì mới có thể tiếp thu được những tri thức, biết đánh giá nhận xét, nhìn nhận cuộc sống một cách khoa học, nhận thức được mối quan hệ giữa tự nhiên với con người, thấu hiểu được tâm tư tình cảm của họ qua các tác phẩm văn chương

Khi đọc một bài văn, bài thơ, một tác phẩm văn học ta không chỉ hiểu được nội dung mà còn phải cảm nhận được cái hay, cái đẹp trong mỗi tác phẩm

Vì thế đối với học sinh Tiểu học, việc dạy tập đọc có ý nghĩa vô cùng quan trọng Giáo viên không chỉ dạy cho học sinh biết đọc, đọc đúng mà còn phải giúp học sinh đọc như thế nào cho hay, truyền cảm đó chính là đọc diễn cảm

Ở các lớp 1,2,3 việc đọc của học sinh chỉ dừng lại ở các kĩ năng đọc đúng, rõ ràng, rành mạch các văn bản So với các lớp dưới, ngoài các kĩ năng đọc trên, học sinh lớp 4,5 còn cần đạt được kĩ năng đọc diễn cảm các văn bản nghệ thuật

Cụ thể: Học sinh phải thể hiện được tình cảm thái độ của tác giả cũng như giọng điệu của nhân vật trong bài tập đọc Đặc biệt phải biết cách đọc phù hợp với thể loại và nội dung văn bản Tuy kĩ năng đọc diễn cảm ở lớp 4,5 chỉ dừng lại ở mức độ ban đầu nhưng đọc diễn cảm vẫn chiếm một vị trí quan trọng Thông qua đọc diễn cảm người đọc, người nghe sẽ cảm thụ văn học tốt hơn Đây chính

là con đường ngắn nhất để người đọc và người nghe cùng cảm nhận rõ cái hay, cái đẹp về nội dung, nghệ thuật cũng như xúc cảm, tình cảm của tác giả trong tác phẩm

Đọc diễn cảm còn là phương tiện góp phần giúp học sinh thể hiện được suy nghĩ tình cảm của mình đối với nội dung văn bản Đồng thời nâng cao hiệu quả giao tiếp của các em trong cuộc sống

Cũng thông qua đọc diễn cảm mà khơi gợi được cảm xúc và lòng say mê đọc các tác phẩm văn học của người nghe nói chung và của học sinh nói riêng

2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

Qua dự giờ, thăm lớp, trực tiếp dạy và tìm hiểu giáo viên, học sinh tôi nhận thấy:

- Về phía học sinh.

Chất lượng đọc diễn cảm chưa cao Bởi lẽ vốn sống và vốn kiến thức văn học của các em còn hạn chế Đa số các em là con những gia đình có bố mẹ làm nghề nông thuần tuý, chưa thực sự quan tâm đến việc dạy cho các em học và rèn đọc cho các em

Trong giờ học, các em chưa hăng say luyện đọc, tốc độ đọc chưa đạt yêu cầu; ngữ điệu đọc chưa phù hợp và kĩ thuật đọc còn chưa tốt nên cũng ảnh hưởng đến việc đọc diễn cảm Nhiều em chưa phân biệt được các loại văn bản nên giọng đọc cứ đều đều Hầu như bài nào cũng có giọng đọc giống nhau đặc biệt là những bài tập đọc thể loại miêu tả, hay những đoạn văn đối thoại Vì vậy, chất lượng đọc chưa thể đáp ứng được với yêu cầu trong việc hình thành kĩ năng giao tiếp Tiếng Việt

Một số em còn thiếu tự tin trong giao tiếp, rụt rè, nhút nhát đây cũng là một yếu tố làm ảnh hưởng đến việc luyện đọc của các em

- Về phía giáo viên.

Một số giáo viên do trình độ và năng lực chuyên môn còn hạn chế, trong giờ

dạy chưa thực sự quan tâm đúng mức đến rèn đọc diễn cảm cho học sinh, chưa

có những biện pháp tích cực, thích hợp với từng đối tượng học sinh nhằm khơi dậy hứng thú, khả năng đọc diễn cảm của các em.Từ đó, giờ dạy chưa đạt được mục tiêu yêu cầu đề ra

Trong giờ dạy tập đọc, đọc mẫu của giáo viên là khâu cực kì quan trọng.Thế nhưng thực tế cho thấy, nhiều giáo viên chưa hoàn toàn khắc phục được tiếng địa phương hay nói cách khác là chưa chịu luyện để đọc đúng, đọc chuẩn và đọc diễn cảm Ngược lại trong tiết dạy, thời gian cho hoạt động này quá ít bởi giáo viên thường chú trọng đến việc tìm hiểu bài nhiều hơn

- Kết quả, hiệu quả của thực trạng

Đầu năm học, nhà trường tổ chức khảo sát chất lượng theo qui định của PGD Với tổng số học sinh khối 4, 5 là: 185 em Qua khảo sát, chúng tôi đã thu được kết quả cụ thể (phần đọc diễn cảm) của các khối như sau:

Tổng số học sinh khối 5: 89 em; học sinh khối 4: 96 em Trong đó:

Mức độ Khối 4 Khối 5

Số học sinh bước đầu biết đọc diễn cảm 13 em = 14,6% 15 em =15,6%

Số học sinh chưa

đạt yêu cầu

đọc diễn cảm

Chưa thể hiện được sắc thái giọng đọc 14 em = 15,7% 10 em =10,5%

Chưa biết nhấn giọng từ gợi tả, gợi cảm 10 em = 11,2% 15 em =15,6%

Nhận xét:

Kết quả khảo sát chất lượng đọc đầu năm của nhà trường cho thấy: Số

lượng học sinh bước đầu biết đọc diễn cảm còn thấp Khối 5 đạt 15,6% ; khối 4 đạt 14,6% Bên cạnh đó số học sinh đọc diễn cảm chưa đạt còn nhiều Như vậy, phần luyện đọc nhất là đọc diễn cảm chưa đảm bảo được mục tiêu yêu cầu đề ra Trước tình hình như vậy, tôi đã tiến hành kiểm tra trực tiếp kĩ năng đọc diễn cảm ở một số lớp để tìm hiểu cụ thể những lỗi sai mà học sinh thường mắc phải

Lớp 4B: Tổng số 30 em Trong đó:

- Đọc chưa đúng tốc độ: 7 em = 23,3 % (có em quá nhanh, có em lại quá chậm )

- Chưa biết nhấn giọng ở từ gợi tả, gợi cảm: 5 em = 16,7 %

- Khi đọc, có em mắc lỗi ngắt, nghỉ ở câu văn dài Ví dụ câu: “Tôi quên thế nào được/ những cảm giác trong sáng/ ấy nảy nở trong lòng tôi/ như mấy cánh hoa tươi mỉm cười giữa/ bầu trời quang đãng.”

Bài “ Nhớ lại buổi đầu đi học” (TV3 - T1)

- Còn rụt rè nhút nhát, âm lượng quá nhỏ : 2 em = 6,6 %

Lớp 5B: Kiểm tra mức độ đọc diễn cảm, bài “ Quang cảnh làng mạc ngày mùa”

(TV5 - T1) Đây là bài văn miêu tả Số em được kiểm tra là 22 em Trong đó:

- Ngắt, nghỉ chưa hợp lí ở một số câu văn dài: 6 em = 27,2%

- Nhấn giọng chưa đúng Cụ thể trong bài này là những từ ngữ tả màu vàng rất khác nhau của cảnh vật: 7 em = 31,8%

- Ngữ điệu đọc chưa phù hợp: 9 em = 40,9%

Qua dự một số giờ tôi thấy, học sinh cũng có thể mắc lỗi ngay cả những câu ngắn do các em chưa nắm được quan hệ ngữ pháp giữa các từ, cụm từ.Ví dụ: “ Hoa phượng là hoa/ học trò.”

(Bài: “Hoa học trò” - TV4 tập 2)

Hay ở cả những đoạn văn dài như:

“Tôi đã ngửa cổ suốt một/ thời mới lớn để chờ một nàng tiên/ áo xanh bay xuống từ trời và bao giờ cũng hi vọng khi/ tha thiết cầu xin: Bay đi diều ơi/ Bay

đi Cánh diều tuổi/ ngọc ngà bay đi mang theo nỗi khát khao của tôi.”

( Bài cánh diều tuổi thơ - lớp 4 )

Đối với các bài thơ, khi đọc các em thường ngắt nhịp sai do không hiểu nghĩa các từ, ý thơ, thường là cứ ngắt nhịp 2/2

“ Hạt gạo/ làng ta

Có vị/ phù sa Của sông/ Kinh Thầy

Có hương/ sen thơm Trong hồ/ nước đầy

Có lời/ mẹ hát Ngọt bùi/ hôm nay.”

(Bài: Hạt gạo làng ta - lớp 5) Trong bài “Tre Việt Nam TV4 - T1” có em ngắt nhịp:

“ Vươn mình trong/ gió tre đu

Cây kham khổ vẫn/ hát ru lá cành.”

Hay câu cuối các em đọc:

“ Đất xanh/ tre mãi/ xanh màu /tre xanh.” vv

Từ thực tế trên, bản thân tôi là người trực tiếp chỉ đạo công tác chuyên môn

có nhiều băn khoăn và luôn đặt câu hỏi là:

- Làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy và học phân môn tập đọc? Đặc biệt là việc rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh?

- Cần có biện pháp gì để khắc phục hạn chế mà giáo viên và học sinh đang mắc phải?

Đó là những trăn trở đòi hỏi người làm công tác chỉ đạo chuyên môn phải tìm ra hướng giải quyết Vậy để nâng cao chất lượng chung cho nhà trường, cụ thể là rèn kĩ năng đọc cho học sinh khối 4,5, bản thân tôi đã mạnh dạn đưa ra một số biện pháp cụ thể sau đây:

2.3 Một số biện pháp chỉ đạo rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 4,5.

2.3.1 Bồi dưỡng đội ngũ giáo viên.

a.Về nhận thức.

Trước hết chúng tôi nhận thấy rằng làm bất kì một việc gì mà nhận thức không đầy đủ, không đúng thì chắc chắn việc làm đó không mang lại hiệu quả cao.Vì vậy,chúng tôi đã giúp giáo viên nhận thức rõ trách nhiệm của mình đối với nhà trường, đối với học sinh thông qua các buổi họp Hội đồng, các buổi sinh hoạt chuyên môn, các buổi sinh hoạt ngoại khóa…

Ngay đầu năm học, chúng tôi đã tổ chức cho cán bộ giáo viên học nhiệm vụ năm học, qui chế chuyên môn, qui chế trường học, điều lệ trường Tiểu học Đồng thời căn cứ vào những mặt giáo viên còn hạn chế, chúng tôi xây dựng kế hoạch “Bồi dưỡng giáo viên” gồm các chuyên đề trong đó có chuyên đề: “Đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng đọc diễn cảm cho học sinh khối 4,5”

Để nâng cao chất lượng dạy môn Tập đọc và đặc biệt là rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh khối 4,5, chúng tôi đã chỉ đạo cho các khối trao đổi, tự học để giáo viên nhận thức rõ vị trí, vai trò và tác dụng của phân môn tập đọc trong học tập cũng như trong giao tiếp hằng ngày của học sinh

b Kĩ năng đọc mẫu.

Như chúng ta đã biết, đọc mẫu của giáo viên là bước cực kì quan trọng trong giờ tập đọc Vì vậy, muốn học sinh đọc đúng, đọc hay, đọc diễn cảm thì trước hết giáo viên phải là người đọc đúng, đọc hay và đọc diễn cảm Cách đọc mẫu diễn cảm hấp dẫn của giáo viên cũng khiến học sinh rất hứng thú với bài tập đọc Chính vì thế, với phân môn tập đọc, tôi luôn yêu cầu giáo viên phải chuẩn bị bài thật kĩ, luyện đọc nhiều lần, cố gắng đọc mẫu sao cho thật chuẩn, hay để lôi cuốn các em đến với bài đọc một cách tự nhiên

c Rèn kĩ năng đọc cho học sinh.

Để học sinh khối 4,5 đọc đúng, đọc diễn cảm và ham thích học phân môn tập đọc thì mỗi GV cần phải kiên trì, bền bỉ trong từng thao tác, quy trình của một tiết dạy Với kinh nghiệm hơn 16 năm trực tiếp đứng lớp (chủ yếu là lớp 4, 5)

và gần 11 năm làm công tác quản lí, bản thân tôi nhận thấy: Muốn nâng được chất lượng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 4,5 thì mỗi GV cần phải biết lồng ghép việc luyện đọc diễn cảm vào tất cả các bước trong giờ tập đọc Cụ thể:

d Trong bước kiểm tra bài cũ.

Giáo viên cần phải chú ý đến việc đọc diễn cảm bài văn, bài thơ đã được học

ở giờ học trước của học sinh, cho điểm và khen ngợi kịp thời những học sinh đạt yêu cầu trong việc đọc hay, đọc diễn cảm Với những học sinh chưa đạt thì GV phải kiên trì giúp đỡ bằng cách nhờ bạn đọc tốt kèm cặp bạn đọc chưa tốt, yêu cầu học sinh đó về nhà tự luyện đọc nhiều để đạt được kết quả như mong muốn

e Trong bước giới thiệu bài.

Cách giới thiệu bài hấp dẫn sẽ giúp học sinh có nhiều hứng thú hơn trong giờ tập đọc vì các em rất tò mò, ham tìm hiểu Để tránh sự đơn điệu trong giới thiệu bài, mỗi bài giáo viên dạy cần có cách giới thiệu bài khác nhau:

- Giới thiệu bài bằng lời nói hấp dẫn :

Ví dụ: Khi học bài “ Bốn anh tài” ( Tiếng Việt 4 tập 2) ta có thể giới thiệu bài như sau: “Các em ạ! trong bài tập đọc hôm nay, các em sẽ được biết cuộc đọ sức giữa bốn thiếu niên và một con yêu tinh hung dữ, nhiều phép thuật Họ đã làm như thế nào để thắng được con yêu tinh hung dữ kia Cô mời các em theo dõi nội dung bài tập đọc “ Bốn anh tài”

- Giới thiệu bài bằng lời nói kết hợp sự hỗ trợ của đồ dùng trực quan như tranh ảnh, băng đĩa,

Ví dụ : Khi dạy bài “Đất Cà mau” (T.V5 - T1 - Tr 89 ), GV có thể chụp hoặc sưu tầm những tranh ảnh về vùng Đất Mũi đưa lên máy chiếu cho học sinh quan sát, kết hợp lời giới thiệu của Thầy để giúp học sinh có hứng thú khi học bài Bài “Cánh diều tuổi thơ” của nhà thơ Tạ Duy Anh (T.V4 - T1) giáo viên nên cho học sinh nghe băng bài hát “Cánh diều ước mơ” sau đó giới thiệu: “Tuổi thơ thường gắn với biết bao ước mơ, hoài bão tốt đẹp Trò chơi thả diều đem lại niềm vui cho lũ trẻ mục đồng như thế nào? Chúng ta cùng theo dõi, tìm hiểu điều đó qua bài tập đọc “Cánh diều tuổi thơ” "

Hay khi dạy bài “Tuổi ngựa” của Xuân Quỳnh (T.V4 -T1), giáo viên nên gợi cho học sinh tưởng tượng mình là cậu bé trong bài được ngồi trên lưng ngựa bay qua những miền trung du bạt ngàn, những thảo nguyên xanh mênh mông, những cánh đồng đầy hoa thơm, quả ngọt để học sinh có sự hứng thú, cảm giác lâng lâng khi được bay đến những vùng đất lạ Từ đó, học sinh hào hứng với bài tập

đọc và tìm hiểu nội dung của bài tốt hơn

g Trong bước luyện đọc đúng:

Đây là một khâu quan trọng trong các bước lên lớp của giờ Tập đọc và đây chính là cơ sở để học sinh đọc diễn cảm tốt Trước hết, giáo viên phải hiểu: đọc đúng là đọc chuẩn các âm, vần, tiếng từ, câu, đoạn, đọc chính xác văn bản (không thêm hoặc bớt ) tiếng nào Biết ngắt, nghỉ đúng chỗ theo dấu câu và ngữ nghĩa văn bản Cường độ âm thanh vừa phải, không to quá hoặc nhỏ quá, không ê,a ngắc ngứ, không đọc quá chậm hay quá nhanh Vì vậy để luyện đọc đúng cho học sinh thì giáo viên phải tự sửa lỗi cho mình.Tức là giáo viên phải đọc chuẩn tiếng phổ thông Từ đó mới có thể sửa lỗi phát âm cho học sinh được Thực tế cho thấy, mặc dù đã lên lớp 4,5 nhưng vẫn còn học sinh đọc ấp úng, đọc chưa rành mạch, tốc độ đọc chậm đặc biệt là do ảnh hưởng của phương ngữ nên các em còn phát âm sai nhất là hay lẫn giữa thanh hỏi, ngã; phụ âm đầu như s/x,ch/tr,r/d Có những em lại rụt rè, nhút nhát, thiếu tự tin nên dẫn đến đọc

quá nhỏ và không trôi chảy Đối với những trường hợp trên, GV phải kiên trì, không nôn nóng trong việc rèn đọc cho các em Với từng đối tượng cụ thể, chúng tôi yêu cầu giáo viên cần có những biện pháp phù hợp để giúp các em đọc đúng Chẳng hạn:

Với những học sinh đọc sai phụ âm đầu ch/ tr, s / x, đọc lẫn lộn giữa thanh ?/~ Để chữa lỗi phát âm cho học sinh, tôi đã giúp giáo viên nắm chắc các biện pháp chữa lỗi Tuỳ thuộc vào âm, thanh sai lạc, tuỳ thuộc vào học sinh mà giáo viên lựa chọn biện pháp sửa lỗi cho phù hợp như:

+ Chữa lỗi phát âm bằng cách luyện theo mẫu: Giáo viên phát âm chuẩn các tiếng, từ, học sinh nghe sau đó phát âm lại

+ Chữa lỗi phát âm bằng biện pháp cấu âm: Giáo viên mô tả cấu tạo của âm,vần, tiếng sau đó giáo viên phát âm mẫu, học sinh quan sát và yêu cầu học sinh phát âm lại

+ Chữa lỗi phát âm bằng âm trung gian (là biện pháp chuyển từ sai về đúng qua

âm trung gian )

+ Chữa lỗi phát âm bằng một số thủ thuật (VD: khi đọc tiễng có thanh hỏi các

em đọc thấp giọng, khi đọc tiếng có thanh ngã các em đọc cao giọng.)

Ngoài việc chữa lỗi phát âm cho học sinh, giáo viên cần hướng dẫn học sinh đọc đúng các câu văn dài, ngắt nhịp đúng các dòng thơ Bởi các em có đọc đúng, ngắt nhịp đúng thì các em mới hiểu đúng Với những câu văn dài, những dòng thơ khó đọc, giáo viên cần đọc trước (hoặc yêu cầu 1 học sinh khá, giỏi) đọc, lớp lắng nghe, nhận xét cách ngắt nghỉ cho phù hợp

Với những em đọc ấp úng, chưa rành mạch, giáo viên cần tăng cường cho các em được đọc nhiều, nhắc các em tự luyện đọc nhiều lần ở nhà; Trên lớp thường xuyên gọi đọc trong tất cả các môn học và xếp các em vào cùng nhóm với những em đọc tốt để học tập cách đọc của bạn

Ví dụ: Gọi các em đọc đề một bài toán, đọc đề tập làm văn như thế sẽ giúp các em bồi dưỡng dần về năng lực đọc

Đối với những em có tốc độ đọc chậm giáo viên thường tổ chức cho các em thi đọc theo một thời gian nhất định để tăng dần tốc độ đọc cho các em

h.Trong bước tìm hiểu nội dung bài.

Đọc và cảm thụ là hai hoạt động có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Vì vậy,

để học sinh có thể đọc diễn cảm được trước hết học sinh phải hiểu được nội dung văn bản, thông qua việc giáo viên hướng dẫn để các em hiểu được nghĩa của từ khoá, trả lời được các câu hỏi trong bài tập đọc.Tuỳ từng từ, từng nội dung văn cảnh mà giáo viên có thể giúp học sinh hiểu nghĩa từ bằng cách: mô tả nhận diện; sử dụng từ đồng nghĩa, trái nghĩa; đặt câu (chú ý tới yếu tố trước và sau của từ cần giải nghĩa) Học sinh không chỉ hiểu nghĩa gốc mà còn phải hiểu được nghĩa chuyển của từ Ngoài ra, khi dạy các bài tập đọc có nội dung miêu tả hoặc kết cấu truyện kể, giáo viên cần phải giúp học sinh phát hiện ra các biện pháp nghệ thuật trong miêu tả hay tính cách của nhân vật để từ đó có cách đọc sáng tạo phù hợp

i.Trong bước rèn kĩ năng đọc diễn cảm:

Đọc diễn cảm là thể hiện được, diễn đạt được tình cảm thái độ của người viết trong văn bản; biết nhấn giọng và thay đổi ngữ điệu cho phù hợp với nội dung

câu văn, đoạn văn Đây là yêu cầu bắt buộc đối với học sinh lớp 4,5 Để đạt được yêu cầu trên, học sinh phải hiểu và có kiến thức để phân đoạn, nhận biết các kiểu câu, cấu tạo đoạn văn và hiểu được nội dung văn bản Vì vậy trong quá trình giảng dạy,chúng tôi đã góp ý cho giáo viên cần phải giúp học sinh nhận ra thể loại văn bản, hiểu ý đồ của tác giả, xác định giọng đọc của từng đoạn, toàn bài

Căn cứ vào mục tiêu của từng bài cụ thể, dựa vào khả năng của từng đối tượng mà tôi đã bồi dưỡng để giáo viên nắm được cách hướng dẫn các em đọc diễn cảm dựa vào một số tiêu chí sau:

- Ngắt giọng:

Hướng dẫn học sinh biết ngắt, nghỉ hơi đúng chỗ cũng là một yếu tố quan trọng góp phần tạo nên cách đọc diễn cảm Giáo viên cần phải hướng dẫn cho học sinh biết cách ngắt giọng theo một số quy tắc:

+ Ngắt giọng theo cấu tạo ngữ pháp:

Trong mỗi bài tập đọc cụ thể GV cần chú ý cho học sinh tập phát hiện đến chỗ cần ngắt, nghỉ hơi cho phù hợp với quy tắc ngữ pháp bằng cách dùng bút chì gạch một gạch(/) đối với chỗ cần ngắt hơi, gạch hai gạch (//) đối với chỗ nghỉ hơi dựa trên những vốn kiến thức đã có từ việc học phân môn Luyện từ và câu Cách ngắt, nghỉ giọng khi gặp dấu chấm, dấu phẩy, dấu chấm cảm; ngắt hơi giữa trạng ngữ và thành phần chính: giữa chủ ngữ và vị ngữ

Ví dụ: Cho học sinh thảo luận (nhóm đôi - HĐ1 - phần Luyện đọc) tập phát hiện những chỗ cần ngắt giọng theo đúng quy tắc ngữ pháp trong đoạn văn sau: “Tôi đã ngửa cổ suốt một thời mới lớn// để chờ đợi một nàng tiên áo xanh bay xuống từ trời/ và bao giờ cũng hy vọng khi tha thiết cầu xin//: “Bay đi diều ơi// Bay đi// Cánh diều tuổi ngọc ngà bay đi/ mang theo nỗi khát khao của tôi.//” (Cánh diều tuổi thơ - TV4; T1)

+ Ngắt nghỉ theo cụm từ và cách giữ hơi ở những câu văn dài:

Đây là việc làm khó nên GV cần hướng dẫn học sinh tìm ra chỗ ngắt, nghỉ hơi phù hợp:

Ví dụ: “Ông Lìn lặn lội đến các xã bạn/ học cách trồng cây thảo quả/ về hướng dẫn cho bà con cùng làm.//”

(Bài “ Ngu Công xã Trịnh Tường” TV5 - Tập 1)

Hay trong câu: Những đám mây nhỏ sà xuống cửa kính ô tô/ tạo nên cảm giác bồng bềnh huyền ảo.//

(Bài: “ Đường đi Sa Pa” -TV4) Học sinh phát hiện chỗ cần ngắt hơi sau từ “ô tô” là hợp lí

+ Ngắt theo nhịp thơ:

Nhịp vần tạo nên nhạc điệu và là đặc trưng của thơ ca Muốn vậy ngay từ bước đầu giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách nhận biết thể thơ, tìm ra nhịp thơ phổ biến từ đó có cách ngắt giọng phù hợp

Ví dụ: Thơ lục bát thì nhịp thơ phổ biến là 2/4 và 4/4 Vì vậy khi đọc bài “Mẹ ốm”- Lớp 4 của Trần Đăng Khoa, học sinh phải biết phát hiện và ngắt đúng nhịp thơ ở mỗi dòng trong khổ thơ sau:

“Cánh màn/ khép lỏng cả ngày

Ruộng vườn vắng mẹ/ cuốc cày sớm trưa.//

Nắng mưa/ từ những ngày xưa Lặn trong đời mẹ/ đến giờ chưa tan.//”

Hay trong câu thơ:

“ Vươn mình trong gió/ tre đu/

Cây kham khổ/ vẫn hát ru lá cành//.”

“ Đất xanh tre/ mãi xanh màu/ tre xanh//.” ( Bài “Tre Việt Nam” TV4 – Tập 1)

Họăc trong thể thơ thất ngôn thì nhịp phổ biến là 4/3

Trong bài thơ “Đoàn thuyền đánh cá” của nhà thơ Huy Cận Từ việc nắm

vững nhịp của thể thơ là nhịp 4/3 mà học sinh có thể ngắt đúng từng dòng thơ như sau:

Mặt trời xuống biển/ như hòn lửa Sóng đã cài then/ đêm sập cửa.//

Đoàn thuyền đánh cá/ lại ra khơi

Câu hát căng buồm/ cùng gió khơi.//

Nhịp thơ có thể được ngắt rất linh hoạt tuỳ thuộc vào ý nghĩa ngữ pháp của mỗi dòng thơ, câu thơ, đặc biệt là trong thể thơ tự do học sinh khó có thể tìm ra nhịp thơ phổ biến.Vì vậy, cần có sự hướng dẫn gợi mở của giáo viên

Trong quá trình chỉ đạo chuyên môn, góp ý giờ dạy, tôi thường lưu ý GV việc hướng dẫn học sinh cách lấy hơi và cách ngắt hơi khi đọc thơ, sao cho có ngắt nhịp và có ngữ điệu vẫn mượt mà tự nhiên Đoạn thơ tuy có nhiều câu thơ, dòng thơ nhưng ý thơ vẫn liền một mạch từ đầu đến cuối không bị gián đoạn Như vậy phải đọc sao cho nhịp thơ rõ mà ý thơ vẫn liền một mạch theo cảm xúc.Và khi đọc thơ ta cần đọc với giọng chậm rãi thong thả, tự nhiên và có sức rung động từ bên trong

+ Ngắt giọng biểu cảm:

Thông qua hiểu nội dung, cảm thụ bài sâu sắc giáo viên hướng dẫn học sinh cách ngắt giọng biểu cảm tạo cho người nghe sự tập trung chú ý và góp phần tạo nên hiệu quả nghệ thuật cao hơn cho đọc văn bản

Ví dụ: Đọc câu thơ: “ Mẹ/ là đất nước tháng ngày của con".//

Từ việc học sinh hiểu rõ qua bài thơ tác giả muốn nói lên niềm tự hào, lòng biết ơn và tình cảm sâu sắc của tác giả đối với mẹ và mẹ có vai trò đặc biệt đối với tác giả GV gợi ý để học sinh ngắt nhịp như thế nào làm bật hình ảnh người

Mẹ, và học sinh đã phát hiện đúng ngắt giọng sau tiếng “Mẹ”

+ Cách lơi giọng:

Tương tự như cách ngắt giọng biểu cảm, kỹ thuật lơi giọng khi đọc diễn cảm tạo cho người nghe sự hứng thú, ấn tượng và còn làm người nghe cảm nhận được sâu sắc giá trị nghệ thuật của văn bản

Ví dụ: Khi đọc bài “Cánh diều tuổi thơ” của nhà thơ Tạ Duy Anh (Tiếng Việt lớp 4 tập I) Ở đoạn cuối của bài thơ, giáo viên gợi ý cho học sinh tìm cách đọc như thế nào để thể hiện được ước mơ, những khát khao của em nhỏ được gửi gắm trong cánh diều Đọc thế nào để âm hưởng của bài văn còn đọng mãi trong

tâm trí người đọc, người nghe Từ gợi ý trên học sinh đã thể hiện rất tốt cách đọc như sau:

“Tôi đã ngửa cổ suốt một thời mới lớn/ để chờ đợi một nàng tiên áo xanh bay xuống từ trời/ và bao giờ cũng hy vọng khi tha thiết cầu xin: // "Bay đi diều

ơi // Bay đi "

- Ngữ điệu đọc:

Để học sinh thể hiện được đúng ngữ điệu đọc, giáo viên chú ý bồi dưỡng học sinh cách thể hiện các loại câu ngay từ khi học phân môn Luyện từ và câu

Ví dụ: Khi đọc câu hỏi thì nhấn giọng và hơi cao giọng ở từ dùng để hỏi (Trăng ơi từ đâu đến?) Khi đọc câu kể thì giọng đọc chậm rãi; câu cảm, câu cầu khiến thì thể hiện theo từng cảm xúc vui, buồn “ Bay đi diều ơi! Bay đi” Qua đó học sinh có thể tự phát hiện các loại câu có trong các bài tập đọc và nêu cách đọc câu đó mà không cần giáo viên phải hướng dẫn tỉ mỉ là đọc như thế nào

- Sắc thái giọng đọc.

Tuỳ thuộc vào nội dung và nghệ thuật của từng bài tập đọc mà thầy cô hướng dẫn học sinh thể hiện giọng đọc sao cho phù hợp Có bài đọc với giọng vui tươi

trong sáng (VD: Bài Đoàn thuyền đánh cá của Huy Cận), có bài đọc với giọng

âu yếm dịu dàng đầy tình thương (như bài: Mẹ ốm của nhà thơ Trần Đăng Khoa), có bài đọc với giọng nhẹ nhàng suy tư (như bài: Hoa học trò của Xuân

Diệu), có bài đọc với giọng hóm hỉnh, có bài đọc với giọng châm biếm, có bài đọc với giọng thiết tha tự hào.vv

Hướng dẫn học sinh chuyển sắc thái giọng đọc qua các bài tập đọc là thể loại truyện vì học sinh cần biết phân biệt lời của người dẫn truyện với lời từng nhân vật

Ví dụ: Khi dạy bài “Thưa chuyện với mẹ” (Tiếng Việt 4 - Tập 1): Giáo viên

hướng dẫn học sinh cách đọc lời Cương: Lễ phép, khẩn khoản, thiết tha xin mẹ đồng ý cho con học nghề rèn và giúp thuyết phục cha Giọng mẹ Cương: Ngạc nhiên khi thấy con xin họ nghề thấp kém; cảm động dịu dàng khi hiểu lòng con

“Con muốn giúp mẹ như thế là phải làm đầy tớ anh thợ rèn Lời người dẫn

chuyện trong toàn bài đọc với giọng nhẹ nhàng Ba dòng cuối bài (hồi tưởng của Cương về cảnh lao động hấp dẫn ở lò rèn): đọc chậm với suy tưởng, sảng khoái, hồn nhiên

- Cách đọc nhấn giọng: Giáo viên giúp học sinh tìm từ gợi tả, gợi cảm, từ

“khóa” để làm bật lên ý chính của đoạn văn, đoạn thơ Từ đó học sinh biết nhấn giọng các từ, cụm từ khi đọc bài

Ví dụ: khi cho học sinh luyện đọc diễn cảm bài: “Bè xuôi sông La” của nhà

thơ Vũ Duy Thông Yêu cầu học sinh biết đọc diễn cảm bài thơ với giọng nhẹ nhàng, trìu mến, phù hợp với nội dung miêu tả vẻ đẹp thanh bình yên ả của dòng sông La, với tâm trạng của người đi bè say mê ngắm cảnh và ước mơ về tương lai

GV hướng dẫn học sinh nhấn giọng các từ ngữ làm nổi bật vẻ đẹp của dòng

sông La và bè gỗ trôi trên sông rất cụ thể, sống động qua các từ, cụm từ: trong veo, mươn mướt, lượn đàn thong thả, lim dim, đằm mình, êm ả, long lanh, hót.

Từ đó học sinh có cách đọc phù hợp với nội dung khổ thơ: