ĐẶT VẤN ĐỀI - Lí do chọn đề tài Để đáp ứng được những yêu cầu đổi mới của sự phát triển giáo dục trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, việc đổi mới chương trình đặt ra n
Trang 1ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN ĐAN PHƯỢNG TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ LƯƠNG THẾ VINH
o0o
-SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“KINH NGHIỆM ÔN THI MÔN NGỮ VĂN 9 PHẦN THƠ
HIỆN ĐẠI VIỆT NAM”
Lĩnh vực/ Môn: Ngữ văn
Cấp học: Trung học cơ sở
Tên tác giả: Nguyễn Thị Thu Hương
Đơn vị công tác: Trường THCS Lương Thế Vinh
Chức vụ: Giáo viên
NĂM HỌC 2021-2022
Trang 2A ĐẶT VẤN ĐỀ
I - Lí do chọn đề tài
Để đáp ứng được những yêu cầu đổi mới của sự phát triển giáo dục trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, việc đổi mới chương trình đặt ra nhiều yêu cầu với các hoạt động giáo dục, giảng dạy trong nhà trường, đặc biệt
là đổi mới trong hoạt động sư phạm của giáo viên.Vậy làm thế nào để học sinh
có thề nắm bắt được cách làm bài theo hướng đổi mới và đạt kết quả tốt trong các kì thi - đặc biệt là với học sinh lớp 9 trong kì thi tuyển sinh vào lớp 10 đang
ở phía trước?
Trong môn Ngữ văn bậc THCS nói chung và môn Ngữ văn lớp 9 nói riêng,
phần thơ hiện đại chiếm dung lượng khá lớn trong cấu trúc chương trình Nó
phản ánh nhiều mặt với các mảng đề tài khác nhau trong cuộc sống, chiến đấu, lao động của nhân dân ta từ sau CMT8/ 1945 cho đến sau năm 1975 khi đất nước
ta đã hòa bình, non sông đã thu về một mối Qua các tác phẩm thơ, học sinh có thể cảm nhận được tình đồng chí đồng đội cao đẹp của những anh bộ đội Cụ Hồ trong buổi đầu kháng chiến chống Pháp ( bài Đồng chí của Chính Hữu), hay tinh thần lạc quan dũng cảm càng phong thái ung dung của những chiến sĩ lái xe
Trường Sơn ( Bài thơ về tiểu đội xe không kính- Phạm Tiến Duật) Qua các tác
phẩm thơ, các em cũng sẽ cảm nhận được khí thế lao động đầy hào hứng mê say khi miền Bắc đang tiến lên chủ nghĩa xã hội hay những cảm xúc, suy ngẫm về Bác Hồ kính yêu, về tình cảm gia đình, quê hương đất nước và những khát vọng khiêm nhường và lớn lao ( VB mùa xuân nho nhỏ, Viếng lăng Bác, Đoàn thuyền đánh cá, )
Có lẽ do xác định được tầm quan trọng cửa các tác phẩm thơ hiện đại mà trong các kì thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT phần thơ hiện đại thường chiếm vị trí khá quan trọng trong cấu trúc đề thi Bởi vậy, việc tổ chức ôn tập cho học sinh để có một kiến thức vững vàng để làm tốt bài thi là một vấn đề khá cấp thiết khi mùa thi đang đến gần
Xuất phát từ thực tế và kinh nghiệm dạy học môn Ngữ văn 9 trong nhiều
năm, với sáng kiến kinh nghiệm: “Kinh nghiệm ôn thi môn Ngữ văn 9 phần Thơ hiện đại Việt Nam ", tôi mong muốn góp một phần nhỏ cùng với các giáo
viên đang trực tiếp giảng dạy cụm văn bản này để từng bước khắc phục những
Trang 3khó khăn, tồn tại về nội dung, phương pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học và đạt kết quả cao hơn trong kì thi vào lớp 10 THPT môn Ngữ văn
II Mục đích nghiên cứu
Giúp học sinh nắm vững kiến thức, biết vận dụng và phát huy những kiến thức đã học để làm tốt phần thơ hiện đại Việc Nam
III- Đối tượng nghiên cứu, khảo sát, thực nghiệm
1- Đối tượng nghiên cứu
- Các phương pháp dạy học tích cực theo định hướng phát triển năng lực học sinh
- Các phương pháp dạy học ôn tập văn bản thơ hiện đại Việt Nam
- Bộ môn Ngữ văn 9 ( chủ yếu là phần thơ hiện đại Việt Nam)
2- Đối tương khảo sát thực nghiêm: học sinh lớp 9C
IV Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp đọc tài liệu, nghiên cứu lý thuyết
-Phương pháp nghiên cứu thực tế
- Phương pháp vấn đáp trò chuyện
-Phương pháp thực nghiệm
- Phương pháp bổ trợ khác
V Phạm vi và kế hoạch nghiên cứu:
1 Phạm vi nghiên cứu
- Khái quát những vấn đề có liên quan đến văn bản thơ hiện đại VN
- Đề tài nghiên cứu trọng tâm là phương pháp tổ chức và hướng dẫn học sinh ôn tập phần thơ hiện đại VN trong sách giáo khoa ngữ văn 9 gồm các bài cơ bản: Đồng chí (Chính Hữu), Bài thơ về tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật), Bếp lửa (Bằng Việt), Đoàn thuyền đánh cá (Huy Cận), Mùa xuân nho nhỏ
(Thanh Hải), Viếng lăng Bác (Viễn Phương) .
2 Kế hoạch nghiên cứu
- Thời gian nghiên cứu: Năm học 2021 – 2022
Trang 4- Bắt đầu thực hiện 5/2021 kết thúc quá trình nghiên cứu 2/2022
B- QUÁ TRÌNH TRIỂN KHAI THỰC HIỆN
I Thực trạng vấn đề
1- Tình trang khi chưa thực hiên:
1.1- Về phía học sinh
Qua các kì thi, các bài kiểm tra môn Ngữ văn, có thể nhận thấy có nhiều học sinh học theo kiểu đối phó, học vẹt, lạm dụng tài liệu tham khảo, không chú trọng kỹ năng diễn đạt, dùng câu từ Vì thế kết quả làm bài không cao
1.2 Về phía giáo viên
- Vốn kiến thức ngoài SGK của giáo viên còn chưa nhiều, thiếu sự mở rộng Giáo viên quá nhấn mạnh đến nội dung văn bản mà chưa chú ý nhiều tới liên hệ thực tế, đặc điểm phong cách thơ hay hoàn cảnh sáng tác dẫn đến việc khai thác kiến thức cơ bản chưa đầy đủ
- GV chưa vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học cũng như các biện pháp tổ chức dạy học nhằm gây hứng thú cho HS, giúp HS nhớ lâu nội dung bài học
2 Số liệu điều tra trước khi thực hiện đề tài.
- Trong năm học 2021 – 2022 tôi được phân công dạy môn Ngữ văn lớp 9C Khi chưa thực hiện đề tài này giáo viên đã tiến hành cho học sinh làm bài khảo sát chất lượng với cấu trúc đề ra giống như đề thi vào lớp 10 của Hà Nội Chất lượng bài khảo sát như sau:
Tổng số học sinh: 47 HS
Giỏi:
Khá:
Trung bình:
Yếu:
2 HS = 4 %
15 HS = 32 %
23 HS = 49 %
7 HS = 15 % Trên đây là kết quả khảo sát lớp 9C khi chưa sử dụng SKKN Nhìn chung kết quả học tập của học sinh chưa cao Điểm giỏi chưa có,đa phần điểm khá, điểm trung bình, có cả điểm yếu Qua kết quả khảo sát tôi thấy cần thiết phải đổi
Trang 5mới cách học, cách tiếp cận với những vấn đề đặt ra trong môn Ngữ Văn để học sinh có thể nắm chắc, nhớ lâu nội dung bài học tự tin để làm bài thi vào lớp 10 đạt kết quả cao
II- Các biện pháp thực hiện
* Đối với giáo viên:
- Hướng dẫn HS soạn kĩ ở nhà, , có biện pháp nhắc nhở, phê bình nếu HS
có biểu hiện soạn chống đối như soạn sơ sài,
- Tìm hiểu bài kĩ lưỡng để xác định vấn đề trọng tâm đặt ra trong văn bản thơ
- Xây dựng kế hoạch dạy học và lựa chọn các phương pháp phù hợp với từng vấn đề, từng dạng bài
* Đối với học sinh:
- Cần thuộc hết các bài thơ hiện đại VN trong chương trình Văn 9, bao gồm
cả hoàn cảnh sáng tác
- Cần chuẩn bị bài và tự học, tự nghiên cứu trên cơ sở hướng dẫn của hệ thống câu hỏi trong SGK, trong tài liệu ôn thi do Sở giáo dục phát hành và sự hướng dẫn của giáo viên
- Ngoài hệ thống câu hỏi trong SGK, bài tập trong tài liệu ôn, HS cũng cần đọc sách báo, xem thời sự, truy cập thông tin, tranh ảnh về những vấn đề liên quan đến nội dung bài học để có những phát biểu đánh giá theo sự cảm nhận riêng của mình
Sau khi thực hiện các công việc trên, trong quá trình dạy học, dẫn dắt học sinh tiếp cận với những tác phẩm thơ ca hiện đại theo hướng tích cực, tôi sử dụng biên pháp sau:
1- Biện pháp 1: Hướng dẫn học sinh hiểu rõ hoàn cảnh sáng tác, đặc điểm
phong cách thơ của tác giả và ý nghĩa nhan đề tác phẩm
1.1 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu hoàn cảnh sáng tác, đặc điểm phong cách thơ của tác giả
Ví dụ 1 Văn bản: Đồng chí (Chính Hữu): giáo viên giúp học sinh nắm được:
* Tác giả
Trang 6- Tên thật: Trần Đình Đắc Bút danh : Chính Hữu.
- Là nhà thơ - chiến sĩ trong suốt thời gian chống Pháp - Mỹ
- Sáng tác chủ yếu tập trung vào hình ảnh người lính trong hai cuộc kháng chiến Đặc biệt là tình cảm đồng chí, đồng đội, sự gắn bó của tiền tuyến với hậu phương
- Phong cách thơ: Bình dị, cảm xúc dồn nén, vừa thiết tha, trầm hùng lại
vừa sâu lắng, hàm súc
* Tác phẩm
Hoàn cảnh sáng tác: Bài thơ sáng tác mùa xuân 1948, thời kỳ đầu của cuộc
kháng chiến chống thực dân Pháp Bài thơ được in trong tập "Đầu súng trăng treo” (1966), giáo viên có thể giảng bổ sung thêm về hoàn cảnh sáng tác bài thơ
do chính tác giả bộc bạch để các em hiểu rõ hơn Tác giả Chính Hữu đã viết:
"Vào cuối năm 1947, tôi tham gia chiến dịch Việt Bắc Địch nhảy dù ở Việt Bắc
và hành quân từ Bắc Kạn đến Thái Nguyên Chúng tôi phục kích từng chặng đánh, truy kích binh đoàn Beaufré Khi đó tôi là chính trị viên đại đội Phải nói là chiến dịch vô cùng gian khổ Bản thân tôi cũng chỉ phong thanh trên người một
bộ áo cánh, đầu không mũ, chân không giày Đêm ngủ nhiều khi phải rải lá khô
để nằm, không có chăn màn, ăn uống rất kham khổ vì đang trên đường hành quân truy kích địch Tôi cũng phải có trách nhiệm chăm sóc anh em thương binh
và chôn cất một số tử sĩ Sau trận đó, tôi ôm, phải nằm lại điều trị; đơn vị cử một đồng chí ở lại săn sóc tôi Trong khi ôm, nằm ở nhà sàn heo hút, tôi làm bài thơ
"Đồng chí" Trong bài thơ "Đồng chí", tôi muốn nhấn mạnh đến tình đồng đội Suốt cả cuộc chiến đấu chỉ có một chỗ dựa dường như là duy nhất để tồn tại, để chiến đấu là tình đồng chí, tình đồng đội “Đồng chí” ở đây là tình đồng đội, không có đồng đội tôi không thế nào làm tròn được trách nhiệm, không có đồng đội tôi cũng đã chết lâu rồi Bài "Đồng chí" là lời tâm sự viết ra để tặng đồng đội, tặng người bạn nông dân cửa mình Bài thơ viết có đôi tượng.Tôi hiểu và quý mến người đồng đội của tôi nên tiếng nói thơ ca giản dị và chân thật”
Ví dụ 2: Văn bản: Bài thơ về tiểu đội xe không kính
* Tác gỉả: Tiến Duật (1941-2007), quê Thanh Ba, Phú Thọ.
Trang 7- 1964, sau khi tốt nghiệp khoa Ngữ văn của trường Đại học Sư phạm Hà Nội, ông gia nhập binh đoàn vận tải Trường Sơn và hoạt động trên tuyến đường Trường Sơn trong những năm chống Mỹ
- Ông là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ các nhà thơ trẻ
trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước
* Hoàn ảnh sáng tác:
Bài thơ về tiểu đội xe không kính nằm trong chùm thơ của Phạm Tiến Duật được tặng giải Nhất cuộc thi thơ của báo Văn nghệ năm 1969 Bài thơ được đưa
chí đồng đội gắn bó tình yêu đất nước thiết tha .
Nam thời kì chống Mỹ Cảm hứng từ những chiếc xe không kính đã làm nền
đê nhà tho chiến sĩ khắc họa thành công chân dưng người chiến sĩ lái xe: ung dung tụ tại, lạc quan sôi nổi, bất chấp mọi khó khăn gian khổ, tình đồng chí đồng
đội gắn bó tình yêu đất nước thiết tha .
1.2 Hướng dẫn học sinh nắm được cấu tạo nhan đề.
Mỗi nhan đề thường gửi gắm chủ đề và những điều tác giả muốn nói Học sinh nắm được ý nghĩa nhan đề là có thể hiểu được chủ đề của bài thơ Trong
một số đề thi vào lớp 10 của SGD Hà Nội có đề hỏi về ý nghĩa nhan đề Đây là loại câu hỏi thường đạt từ lđ - l,25đ Vì vậy giáo viên có thể hướng dẫn học sinh làm loại câu hỏi này theo các bước sau:
+ Nhan đề được cấu tạo bởi từ loại nào?
+ Nhan đề có cấu trúc ngữ pháp' như thế nào?( trật tự thông thường hay là
đảo ngữ tác dụng của trật tự sắp xếp đó?
+ Nhan đề có ý nghĩa như thê nào đối với việc thể hiện chủ đề tác phẩm?
Ví dụ 1: Ý nghĩa nhan đề bài thơ Mùa xuân nho nhỏ ( đề thi vào lớp 10 của và
Nội năm 2013-2014)
- Tên bài thơ là một sáng tạo độc đáo, một phát hiện mới mẻ của nhà thơ Danh từ mùa xuân vốn là khái niệm trừu tượng kết hợp với tính tù nho nhỏ khiên
cho mùa xuân trở nên hữu hình cụ thê, xinh xắn đáng yêu .
Hình ảnh mùa xuân nho nhỏ là một ẩn dụ, biểu tượng cho những gì tinh túy
nhất đẹp đẽ nhất của sự sống và của cuộc đời con người.
Trang 8Nhan đề thể hiện nguyện ước của nhà thơ muốn làm một mùa xuân, nghĩa
là sống đẹp, sống với tất cả sức sống tươi trẻ của mình nhưng rất khiêm nhường
là một mùa xuân nhỏ góp vào mùa xuân lớn của đất nước, của cuộc đời
Ví dụ 2: Ý nghĩa nhan đề bài thơ : Bài thơ về tiếu đội xe không kính (Phạm Tiến
Duật) nổi bật một hình ảnh rất độc đáo của toàn bài và đó là hình ảnh hiếm - xe
không kính Hình ảnh ấy gợi lên hiện thực khốc liệt của chiến tranh
Vẻ khác lạ còn ở hai chữ " bài thơ ' tưởng như rất thừa nhưng là sự khẳng định chất thơ của hiện thực, của tuổi trẻ hiên ngang, dũng cảm, vượt lên nhiều thiếu thốn, hiềm nguy của chiến tranh
- Nhan đề góp phần làm nôi bật chủ đề tác phẩm: ca ngợi vẻ đẹp phẩm chất, tâm hồn của những người chiến sĩ lái xe Trường Sơn thời kỳ kháng chiến chống
Mỹ, đồng thời thể hiện cảm hứng khai thác chất thơ từ trong hiện thực chiến tranh khốc liệt của chà thơ Phạm Tiến Duật
2- Biện pháp 2: Để hướng dẫn học sinh phân tích thơ và giá trị nghệ thuật rong toàn bài và trong mỗi khổ thơ đoạn thơ
2.1 Xác định bố cục, nội dung chính và mạch cảm xúc của bài thơ
Ví dụ 1 Văn bản : Viếng lăng Bác
+ Nội dung: Bài thơ thê hiện lòng thành kính và niềm xúc động sâu sắc của
nhà thơ và mọi người đối với Bác Hồ khi vào lăng viếng Bác .
+ Nghệ thuật: Bài thơ có giọng điệu trang trọng và tha thiết, nhiều hình ảnh
ẩn dụ đẹp và gợi cảm, ngôn ngữ bình dị mà cô đọng
+ Cảm hứng bao trùm: là niềm xúc động thiêng liêng thành kính, lòng biết
ơn và tự hào pha lẫn nỗi xót đau khi tác giả tù miền Nam ra viếng lăng Bác Cảm hứng ấy đã chi phối giọng điệu cửa bài thơ Đó là giọng thành kính, trang nghiêm phù hợp với không khí thiêng liêng ở lăng, nơi vị lãnh tụ yên nghỉ Cùng với giọng suy tư, trầm lắng là nỗi đau xót lẫn niềm tự hào
+ Mạch cảm xúc: đi theo trình tự của một cuộc vào lăng viếng Bác, từ khi
đứng trước lăng đến khi bước vào Lăng và trở ra về Mở đầu là cảm xúc về cảnh
bên ngoài lăng, tập trung ấn tượng đậm nét về hàng tre bên lăng gợi hình ảnh
quê hương đất nước Tiếp đó là cảm xúc trước hình ảnh dòng người như bất tận ngày ngày vào lăng viếng Bác Xúc cảm và suy ngẫm về Bác được gợi lên từ
Trang 9những hình ảnh giàu ý nghĩa biểu tượng: mặt trời, vầng trăng, trời xanh Cuối cùng là niềm mong ước thiết tha khi sắp phải trở về quê hương miền Nam, muốn tấm lòng mình vẫn được mãi mãi ở lại bên lăng Bác Mạch cảm xúc như trên đã tạp nên một bố cục khá đơn giản, tự nhiên và hợp lý của bài thơ
* Bố cục: 4 phần
- Khổ 1: Cảm xúc của tác giả trước không gian, cảnh vật bên ngoài lăng
- Khổ 2: Cảm xúc trước đoàn người vào lăng viếng Bác
- Khổ 3: Cảm xúc khi vào lăng, nhìn thấy di hài Bác
- Khổ cuối: Cảm xúc của tác giả khi ra về
2.2 Hướng dẫn học sinh khai thác các tín hiệu nghệ thuật trong trong mỗi khổ thơ.
Ví dụ l: Phát hiện và phân tích các tín hiệu nghệ thuật ở khố đầu bài thơ Viếng
Lăng Bác (Viễn Phương)
Giáo viên hướng dẫn học sinh phát hiện ra cặp câu với những hình ảnh thực
và ẩn dụ sóng đôi: Mặt trời trên lăng là hình ảnh thực: một mặt trời thiên nhiên rực rỡ vĩnh hằng ngày ngày đi qua trên lăng Câu dưới là hình ảnh ẩn dụ - hình ánh Bác Hồ Màu sắc "rất đỏ" làm cho câu thơ có hình ảnh đẹp gây ấn tượng sâu
xa hơn, nói lên tư tưởng cách mạng, lòng yêu nước nồng nàn của Bác
-> Thông qua hình ảnh ẩn dụ trên, tác giả vừa nói lên sự vĩ đại của Bác Hồ (như mặt trời), vừa thể hiện được sự tôn kính của nhân dân, của nhà thơ đối với Bác
- Hình ảnh "dòng người đi trong thương nhớ" là hình ảnh thực: ngày ngày
dòng người đi trong nỗi xúc động, bồi hồi, trong lòng tiếc thương kính cẩn, trong lòng nặng trĩu nỗi nhớ thương Nhịp thơ chậm, giọng thơ trâm như bước chân dòng người vào lăng viếng Bác
- Dâng "bảy mươi chín mùa xuân" : hình ảnh hoán dụ mang ý nghĩa tượng
trưng: con người bảy mươi chín mùa xuân ấy đã sống một cuộc đời đẹp như
những mùa xuân và đã làm lên những mùa xuân cho đất nước, cho con người
Ví dụ 2: Tín hiệu nghệ thuật trong khố đầu bài thơ Bếp lửa (Bằng Việt)
Một bếp lửa chờn vờn sương sớm
Trang 10Một bếp lửa ấp iu nồng đượm Cháu thương bà biết mấy nắng mưa
- Bếp lửa "chờn vờn sương sớm ' Gợi tả một hình ảnh bếp lửa có thật được
cảm nhận bằng thi giác ẩn hiện trong sương sớm "chờn vờn '
- Bếp lứa "ấp iu” Gợi bàn tay dịu đàng, kiên nhẫn, khéo léo và tấm lòng chi
chút của người nhóm lửa
-> điệp ngữ "một bếp lửa" + từ láy chờn vờn, ấp iu" gợi lên hình ảnh sống
động, lung linh của bếp lửa gần gũi, thân thuộc trong mỗi gia đình người Việt
2.3 Hướng dẫn học sinh phân tích nội dung từng phần, từng khổ thơ
Ví dụ 1: Phân tích khổ thơ đầu bài thơ đoàn thuyền đánh cá của Huy Cận
Mặt trời xuống biển như hòn lửa
Sóng đã cài then, đêm sập cửa
Đoàn thuyền đánh cá lại ra khơi,
Câu hát căng buồm cùng gió khơi
Học sinh cần phân tích được các ý sau:
- Cảnh đoàn thuyền ra khơi với âm hướng bài ca lao động ngân vang, khoẻ khoắn
- Đó là cảnh ra khơi trong buổi hoàng hôn thật huy hoàng, tráng lệ, đầy sức sống
"Mặt trời xuống biển như hòn lửa Sóng đã cài then, đêm sập cửa"
- Phân tích cảm nhận độc đáo của tác giả về hình ảnh mặt trời qua biện
pháp so sánh và nhân hoá đặc sắc Huy Cận đã miêu tá rất thực sự chuyển đổi thời khác giữa ngày và đêm khiến cảnh biển vào đêm thật đẹp, kỳ vĩ, tráng lệ như thần thoại đồng thời gợi sự gần gũi như ngôi nhà thân quen, gợi sự bình yên đối với người dân chài
- Màn đêm mở ra đã khép lại không gian của một ngày Giữa lúc vũ trụ, đất trời như chuyên sang trạng thái nghỉ ngơi thì ngược lại, con người bắt đầu hoạt động
"Đoàn thuyền đánh cá lại ra khơi,