A MỞ ĐẦU Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, là danh nhân văn hóa thế giới với nhiều cống hiến và thành tựu to lớn Tấm gương đạo đức sáng ngời của Người được tầng tầng lớp lớp người dân Việt Nam và bạn bè năm châu tôn kính, học tập Trong suốt những năm tháng hoạt động cách mạng đầy sôi nổi của mình, Hồ Chí Minh quan tâm sâu sắc tới vấn đề đạo đức, chỉ ra những phẩm chất đạo đức cần có phù hợp với Cách mạng và với mục tiêu xây dựng Nhà nước Xã hội Chủ nghĩa Xét thấy dù ở thời đ.
Trang 1A MỞ ĐẦU
Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, là danh nhân văn hóa thế giới với nhiều cống hiến và thành tựu to lớn Tấm gương đạo đức sáng ngời của Người được tầng tầng lớp lớp người dân Việt Nam và bạn bè năm châu tôn kính, học tập Trong suốt những năm tháng hoạt động cách mạng đầy sôi nổi của mình, Hồ Chí Minh quan tâm sâu sắc tới vấn đề đạo đức, chỉ ra những phẩm chất đạo đức cần có phù hợp với Cách mạng và với mục tiêu xây dựng Nhà nước Xã hội Chủ nghĩa Xét thấy dù ở thời đại nào, đạo đức và giáo dục đạo đức luôn được coi trọng trong phát triển nhân cách
và tạo dựng xã hội văn minh Với ý nghĩa to lớn và thiết thực của vấn đề, bài tiểu luận xin được “phân tích vai trò của đạo đức và những phẩm chất đạo đức của con người mới Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh Từ đó nêu lên quan điểm vận dụng của bản thân trong việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức.”
B Nội Dung
I Vai trò của đạo đức theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Hồ Chí Minh đã có một quan điểm toàn diện khi đánh giá về vai trò và sức mạnh của đạo đức trong đời sống xã hội nói chung và đặc biệt nhấn mạnh trong sự nghiệp Cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội
1.1 Đạo đức là cái gốc của người cách mạng
Từ lâu Hồ Chí Minh đã cho rằng: “Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân.”1 Như vậy, đạo đức là nguồn nuôi dưỡng và phát triển con người Nếu bản thân không tự rèn luyện được những phẩm chất tốt đẹp, mà chỉ toàn ý nghĩ xấu xa, không có cách xử sự phù hợp với con người và thế giới xung quanh thì không thể cải tạo xã hội tốt đẹp hơn
1 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, t.5, tr 252-253.
Trang 2được Ngược lại, nếu có được cái tâm tốt thì ý chí cũng vững mạnh, giúp con người hoàn thành nhiệm vụ theo đúng năng lực của mình
Hơn thế nữa, đạo đức còn giúp người cách mạng tạo được lòng tin ở nhân dân bởi tinh thần biết nghĩ tới mọi người, vì lợi ích chung của xã hội, qua đó lãnh đạo được quần chúng nhân dân thực hiện nhiệm vụ cách mạng thắng lợi Đó là khi người cách mạng có cái tâm trong sáng, cái đức cao đẹp với giai cấp công nhân, nhân dân lao động, với cả dân tộc mình.; hòa mình vào đời sống nhân dân, gắn bó với nhân dân
Như vậy, người cách mạng hay Đảng Cộng sản nói chung cần phải có tâm, có đức để nhận thức rõ được tình hình và thực tiễn cách mạng Việt Nam,
áp dụng đúng đắn chủ nghĩa mác leenin vào cuộc sống
1.2 Đạo đức là gốc, nhưng đức và tài phải luôn kết hợp, đi đôi với
nhau
Theo Hồ Chí Minh, “có đức mà không có tài chẳng khác gì ông bụt ngồi trên tòa sen không làm hại ai nhưng cũng chẳng có ích gì Ngược lại, có tài mà không có đức dễ dẫn đến tự kiêu, tự đại, tham ô, hủ hóa có hại cho dân, cho nước”2 Quan điểm toàn diện của Hồ Chí Minh là ở chỗ, Người không tuyệt đối hóa sức mạnh của đạo đức Đạo đức tuy là nền tảng quan trọng nhưng cần phải có tài năng “Tài là thể hiện cụ thể của đức trong hiệu quả hành động.”3 Đây là hai mặt thống nhất với nhau và bắt buộc phải có trong một con người Có như vậy, con người mới hoàn thiện và làm nhiều việc có ích cho sự nghiệp giải phóng, xây dựng đất nước Để làm được điều này, Hồ Chí Minh luôn đặt ra yêu cầu cần phải giáo dục phẩm chất đạo đức bên cạnh giáo dục trí tuệ, tài năng, đặc biệt trong công tác giáo dục cán bộ đảng viên phải hướng tới mục tiêu là giáo dục những con người vừa “hồng”, vừa
“chuyên”, thể hiện rõ trong nội dung của chiến lược “trồng người” và chức năng của văn hóa giáo dục theo tư tưởng Hồ Chí Minh
1.3 Đạo đức là nhân tố tạo nên sức hấp dẫn của CNXH
2 Tthcm nhận thức và vận dụng
3 Giáo trình
Trang 3“Theo Hồ Chí Minh, sức hấp dẫn của chủ nghĩa xã hội chưa phải là ở lý tưởng cao xa, ở mức sống vật chất dồi dào, ở tư tưởng được tự do giải phóng,
mà trước hết là ở những giá trị đạo đức cao đẹp, ở phẩm chất của những người cộng sản ưu tú, bằng tấm gương sống và hành động của mình, chiến đầu cho lý tưởng đó trở thành hiện thực.”4 Sự phát triển về đạo đức, văn hóa
và tính nhân đạo nhân văn là một đặc trưng của chủ nghĩa xã hội Bình đẳng, công bằng của các tầng lớp trong xã hội, không còn áp bức bóc lột, nhân dân được tạo điều kiện để phát triển toàn diện đã thể hiện ý chí, nguyện vọng cơ bản và gần gũi nhất với nhân dân, tạo nên sức hấp dẫn Ngoài ra, những người cộng sản ưu tú với đạo đức sáng ngời phục vụ cách mạng cũng là tấm gương sáng để mọi người học tập Và tấm gương tiêu biểu nhất phải kể đến đó chính
là chủ tịch Hồ Chí Minh với những đức tính quý báu như: làm nhiều hơn nói, tận tâm với nước với dân,
II Những phẩm chất đạo đức của con người mới Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Khi nghiên cứu về đạo đức, Hồ Chí Minh đã tiếp thu một cách chọn lọc và kết hợp những phẩm chất tốt đẹp từ nền văn hóa phương Đông, phương Tây với những phẩm chất truyền thống của dân tộc, kết hợp giữa những giá trị đạo đức cũ và mới để phù hợp, gần gũi nhất với thời đại và thực tiễn nước nhà Con người mới Việt Nam ở đây chính là những người đã giác ngộ cách mạng,
có lí tưởng xã hội chủ nghĩa, có ý thức làm chủ với mong muốn xây dựng đất nước và xã hội phát triển tốt đẹp hơn Theo đó, Người nêu ra bốn phẩm chất đạo đức chính cần có ở con người mới Việt Nam với bản chất là giai cấp công nhân gồm: trung với nước, hiếu với dân; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; yêu thương con người và có tinh thần quốc tế trong sáng
2.1 Trung với nước, hiếu với dân
4 Giáo trình
Trang 4Đây là phẩm chất quan trọng nhất, “bởi quan hệ đạo đức của mỗi người dân với tổ quốc, đối với đồng bào và dân tộc mình là quan hệ lớn nhất và cơ bản nhất”.5
“Trung”, “hiếu” là những khái niệm đã xuất hiện từ lâu trong văn hóa phương Đông “Trung” có nghĩa là trung thành với vua, gắn liền với tư tưởng trung quân ái quốc Còn “hiếu” là để chỉ phẩm chất đạo đức ở người con, cần
có hiếu, biết đền ơn báo đáp cha mẹ Đây đều là những quan niệm rất tích cực trong xã hội, tuy nhiên cũng ẩn chứa sự tiêu cực nếu như bị tuyệt đối hóa Ví
dụ có câu nói rằng: “Quân xử thần tử, thần bất tử bất trung; phụ xử tử vong,
tử bất vong bất hiếu”, có nghĩa là “Vua bắt bề tôi chết, bề tôi không chịu chết
là bất trung; cha bắt con chết, con không chịu chết là bất hiếu”
Trên cơ sở tiếp thu những điều tốt và đưa vào những cái mới, Hồ Chí Minh quan niệm rằng “trung với nước, hiếu với dân” “Trung với nước” là tuyệt đối trung thành với sự nghiệp dựng nước và giữ nước, suốt đời phấn đấu cho Đảng, cho cách mạng “Hiếu với dân” thể hiện ở chỗ thương dân, tin dân, phục vụ nhân dân hết lòng Đối với cán bộ, Hồ Chí Minh yêu cầu phải nắm vững dân tình, hiểu rõ dân tâm, thường xuyên cải thiện dân sinh và nâng cao dân trí
“Trung với nước phải gắn liền hiếu với dân Vì nước là nước của dân, còn dân lại là chủ nhân của nước; bao nhiêu quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân, bao nhiêu lợi ích đều vì dân, cán bộ là đày tớ của dân chứ không phải là
‘quan cách mạng’”.6 Như vậy, nếu như “trung” và “hiếu” trong xã hội xưa mang tính cá nhân, bất bình đẳng, vì cái này có thể mất cái kia, thì theo tư tưởng hồ chí minh trung và hiếu có sự bình đẳng, hài hòa vì NN là của dân,
do dân, vì dân
2.2 Cần, kiệm, liêm, chính chí công vô tư
5 Đỗ Hoàng Linh, Vũ Kim Yến (2014), Phong cách Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị Quốc gia- Sự thật, Hà
Nội, tr 244
6 Giáo trình tr.251
Trang 5Đây là phẩm chất trung tâm của đạo đức Cách mạng vì nó liên quan tới mọi hoạt động trong đời sống con người Đây cũng là những khái niệm đã từng xuất hiện trong truyền thống đạo đức dân tộc Tuy nhiên “bọn phong kiến ” Người đã loại bỏ những cái không phù hợp và đưa vào những nội dung mới theo yêu cầu cách mạng
“Cần” là cần cù lao động, siêng năng chăm chỉ với tinh thần tự lực cánh sinh, không lười biếng Tuy nhiên, cần cù phải đi kèm với một kế hoạch cụ thể hợp lý thì mới hiệu quả và phát huy năng suất “Lười biếng là kẻ địch của chữ cần Vì vậy, lười biếng cũng là kẻ địch của dân tộc [ ] Do vậy, người lười biếng là có tội với đồng bào, với Tổ quốc”.7
“Kiệm” có nghĩa là tiết kiệm, không hoang phí Với thời đại mới, Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh tiết kiệm về thời gian “Thời giờ cũng cần phải tiết kiệm như của cải Của cải nếu hết, còn có thể làm thêm Khi thời giờ đã qua rồi, không bao giờ kéo nó trở lại được.”8 Tuy nhiên cần phân biệt giữa tiết kiệm và ki bo bủn xỉn Nếu đầu tư tiền bạc của cải mà đổi lại được lợi ích lâu dài cho xã hội thì nên làm
“Liêm” là tôn trọng của công, trong sạch, không tham lam tiền bạc, địa vị Tuy vậy Người cũng cho rằng "Quan tham vì dân dại" “Nếu dân hiểu biết, không chịu đút lót, thì "quan" dù không liêm cũng phải hoá ra LIÊM Vì vậy dân phải biết quyền hạn của mình, phải biết kiểm soát cán bộ, để giúp cán bộ thực hiện chữ LIÊM.”9
“Chính” là thẳng thắn, đứng đắn Đối với mình thì phải khiêm tốn không
tự cao tự đại, đối với người thì thật thà không dối trá, không nịnh người trên không khinh người dưới
“Cần, kiệm, liêm, chính” là những đức tính cần phải có ở bất kỳ ai, nhưng trước hết cán bộ đang viên phải thực hành trước để làm gương cho dân
7 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t 5, tr 1315 - 1316.
8 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t 5, tr 1318.
9 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t 5, tr 1322.
Trang 6Chúng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau mà như Hồ Chí Minh từng viết:
“Trời có bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông
Đất có bốn phương: Đông, Tây, Nam, Bắc
Người có bốn đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính
Thiếu một mùa thì không thành trời
Thiếu một phương thì không thành đất
Thiếu một đức thì không thành người”.10
Ví dụ như cần và kiệm luôn tác động hỗ trợ nhau, có tiết kiệm thì mới giữ vững được thành quả do cần cù lao động Hay một người trước hết phải có cần, kiệm, liêm thì mới dễ dàng đạt được “chính” Và cũng vì đây là những phẩm chất cơ bản, dễ dàng thấy được trong cuộc sống hằng ngày mà chúng được xem như yếu tố để tạo nên nền đạo đức mới, góp phần xây dựng đời sống mới
Còn “chí công vô tư” là làm việc công bằng, công tâm, không thiên vị, luôn đặt lợi ích của xã hội, của dân tộc lên trên lợi ích của mình Ngược lại chí công vô tư là chủ nghĩa cá nhân “Nói chủ nghĩa cá nhân ở đây là nói đến một lối sống tự coi mình là trung tâm, là cái rốn của vu trụ, lối sống chạy theo những tham vọng cá nhân vô độ, bất chấp, thậm chí là chà đạp lên đạo lý thông thường”11 Hồ Chí Minh đã từng chỉ ra chủ nghĩa cá nhân là “bệnh mẹ” của tham ô, tham nhũng, rất nguy hiểm trong xã hội Là cán bộ phục vụ nhân dân thì bắt buộc phải có phẩm chất “chí công vô tư”
2.3 Thương yêu con người, sống có tình nghĩa
Đây là một trong những phẩm chất cao đẹp nhất ở mỗi người, phát huy từ truyền thống nhân ái, lá lành đùm lá rách của dân tộc Ở những người cách mạng, sự yêu thương đôi khi còn phải là chấp nhận gian khổ, hy sinh bản thân
10 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t 5, tr 1312.
11 Trần Văn Bính (2015), Di sản Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức, Nxb Thông tin và truyền thông, Hà
Nội, tr 106.
Trang 7và lợi ích cá nhân để đem lại độc lập tự do và hạnh phúc cho mọi người.
“Không có hy sinh thì không thể hoàn thành nghĩa lớn”12
Phẩm chất yêu thương con người ở đây được Hò Chí Minh đề cập cụ thể hướng tới yêu thương 3 nhóm đối tượng Một là những người nghèo khổ, người lao động bị áp bức, bóc lột Hai là bạn bè, đồng chí, những người làm việc thân cận xung quanh Ba là những người nhất thời lầm đường lạc lối biết hối cải, kẻ thù dân tộc biết quy hàng
2.4 Tinh thần quốc tế trong sáng
“Chủ nghĩa quốc tế là một trong những phẩm chất quan trọng nhất của đạo đức cộng sản chủ nghĩa Nó bắt nguồn từ bản chất giai cấp công nhân, nhằm vào mối quan hệ rộng lớn, vượt ra khỏi quốc gia dân tộc.”13 Phẩm chất này thể hiện sự đoàn kết quốc tế, tiến bộ xã hội trong thời kỳ hội nhập và hợp tác quốc tế
Tinh thần quốc tế trong sáng ở đây có nghĩa là thương yêu và đoàn kết với giai cấp vô sản toàn thế giới, với tất cả các dân tộc và nhân dân các nước, chống lại sự chia rẽ, hằn thù, bất bình đẳng Để có được điều này, Người đã từng nêu trong việc kết hợp sức mạnh dân tộc và sức mạnh thời đại: thân thiện với các nước để giữ gìn hòa bình, có thái độ anh em với láng giềng và
có thái độ bạn bè với ngũ cường
III Quan điểm vận dụng của bản thân trong việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức
“Tu luyện đạo đức đối với mỗi người là cực kỳ quan trọng, đối với thanh niên càng quan trọng vì thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà”14Là một sinh viên vẫn còn ngồi trên ghế nhà trường, em luôn nỗ lực để thực hiện tốt phương châm “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, vận dụng những quan điểm của Người về đạo đức để rèn luyện bản thân
12 Trần Văn Bính (2015), Di sản Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức, Nxb Thông tin và truyền thông, Hà
Nội, tr 119.
13 Giáo trình
14 Cao Văn Liên (2011), Hỏi-đáp môn tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội,
tr 115
Trang 83.1 Thực hiện tốt những phẩm chất đạo đức của con người mới
Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Bốn phẩm chất Hồ Chí Minh đặt ra của con người mới Việt Nam như
đã nêu trên gồm: Trong đó, dù đối tượng được hướng tới chủ yếu là cán bộ, viên chức cách mạng, đảng viên nhưng bản thân em và mỗi người việt Nam cũng đều phải tự mình rèn luyện Ví dụ như tinh thần yêu nước có thể được tu dưỡng bằng việc quan tâm sâu sắc tới các vấn đề thời sự-chính trị và tỏ thái
độ tích cực cho đường lối chính sách của Đảng và nhà nước Tình yêu thương mọi người, đặc biệt là những người nghèo khổ, có hoàn cảnh khó khăn được thể hiện bằng cách tham gia các buổi từ thiện Hay rèn luyện “cần, kiệm, liêm, chính” bằng cách học tiết kiệm tiền bạc, không tiêu xài phung phí vào vật chất tầm thường; phải trung thực và khiêm tốn trong mọi mối quan hệ, không gian lận trong thi cử, kiểm tra
3.2 Chú trọng tham gia giáo dục đạo đức bên cạnh giáo dục trí
tuệ
Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, đạo đức là cái gốc của tài, nhưng tài-đức lại phải đi đôi với nhau để hoàn thiện con người Với bản thân, bên cạnh việc chăm chỉ học tập theo chương trình đào tạo về kiến thức chuyên ngành của nhà trường nhằm tích lũy kiến thức, em cũng chú trọng việc tham gia các buổi tọa đàm, giao lưu về giáo dục đạo đức cho sinh viên Với đặc thù chuyên ngành luật, em cũng tìm hiểu và rèn luyện ngay từ bây giờ bộ quy tắc về đạo đức nghề luật để sau này khi hành nghề sẽ giữ vững được cán cân công lý Một khi có nền tảng là đạo đức chắc chắn thì tài năng sẽ được phát huy theo đúng hướng, giúp ích cho xã hội Ngoài ra, xác định việc tiếp thu, tích lũy tri thức này cần phải được tiến hành liên tục, suốt đời
3.3 Vận dụng nguyên tắc nói đi đôi với làm
Sinh thời, Hồ Chí Minh cũng là một người nói ít nhưng làm nhiều, luôn
cố gắng cống hiến công sức của mình để chăm lo cho đồng bào và dựng xây đất nước Nếu nói mà không làm hoặc nói một đằng làm một nẻo thì khi đó
Trang 9con người sẽ trở nên đạo đức giả, thiếu ý chí trong việc thực hiện mục tiêu đặt ra Nguyên tắc nói đi đôi với làm vốn là một nguyên tắc quan trọng trong xây dựng nền đạo đức cách mạng, nhưng bản thân một sinh viên như em cũng cần phải thực hiện, ví dụ trong việc học tập thì phải cố gắng hoàn thành bài tập theo đúng kế hoạch đặt ra Như vậy ta sẽ có phong cách làm việc dứt khoát và giữ chữ tín trong mắt mọi người
3.4 Có ý chí, lòng tin, sự tỉnh táo, quyết không sa vào cám dỗ
nhất thời
“Do ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế, do sự bùng phát của lối sống thực dụng chạy theo danh lợi bất chấp đạo lý, đã dẫn đến những tiêu cực trong xã hội ngày càng phổ biến [ ] Hậu quả là đã có một bộ phận sinh viên phai nhạt niềm tin, lý tưởng, mất phương hướng phấn đấu, không có chí lập thân lập nghiệp; chạy theo lối sống thực dụng, sống thử, sống dựa dẫm, thiếu trách nhiệm, thờ ơ với gia đình và xa hội, sao vào nghiện ngập, hút xách ”15 Vì vậy, trước mọi tình huống, cần phải tỉnh táo, có ý chí
để nhận thức rõ được hậu quả và tránh không mắc vào những cám dỗ nhất thời đó, bảo vệ nền đạo đức của bản thân
C Kết luận
Có thể nói, theo tư tưởng Hồ Chí Minh, đạo đức có một vị trí, vai trò quan trọng trong việc hoàn thiện nhân cách và giá trị con người Những phẩm chất tiêu biểu cho con người mới Việt Nam gồm: là kết quả từ sự tiếp thu
và kết hợp những tinh hoa của văn hóa phương Đông, phương Tây, giá trị truyền thống dân tộc và thực tiễn cuộc sống Những phẩm chất ấy có ý nghĩa sâu sắc cho tới tận bây giờ, đòi hỏi cần phải được nhận thức và vận dụng đúng đắn trong việc rèn luyện đạo đức cho bản thân Là một sinh viên, xét từ việc vận dụng tư tưởng HCM về đạo đức của bản thân, em cho rằng bên cạnh việc
15 Giáo trình trang 264
Trang 10thực hiện tốt những phẩm chất chính của con người mới Việt Nam, ta cũng cần phải Có như vậy, thế hệ trẻ mới có nền tảng đạo đức vững chắc để xây dựng đất nước và giúp ích cho xã hội trong tương lai