Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển Từ phương pháp dạy học nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng
Trang 11 PHẦN MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Sinh thời thời chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy:
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam"
Lời dạy của Người luôn là bài học sâu sắc trong mọi thời đại, mọi ngành, mọi giới, đặc biệt đối với những người đang thầm lặng hiến dâng trong sự
nghiệp "Trồng người" Do đó, làm tốt công tác giáo dục lịch sử cho học sinh
là góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, có ý nghĩa vô cùng quan
trọng đối với mỗi nhà trường Bởi "Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống", "Muốn đào tạo con người phù hợp với thời đại, chúng ta cần phải không ngừng cải tiến chất lượng dạy học lịch sử "
Trong những năm qua, giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước
chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh làm được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển Từ phương pháp dạy học nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất; đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, chú trọng kiểm tra đánh giá trong quá
trình dạy học để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng giáo dục hình thành và phát triển cho học sinh nhiều năng lực, trong đó phát triển năng lực sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh là mục tiêu quan trọng
Để có thể đạt được mục tiêu đó, phương pháp dạy học cần phải đổi mới sao cho phù hợp với tiến trình nhận thức khoa học để học sinh có thể tham gia vào hoạt động tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề; góp phần đắc lực hình thành năng lực hành động, phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh để từ
đó bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học
Là một giáo viên giảng dạy môn Lịch sử ở ngôi trường miền núi mới thành lập được 9 năm, phương tiện dạy học Lịch sử tại trường trung học phổ thông Thường Xuân 3 còn rất thiếu thốn và hạn chế; gần 90% học sinh của trường là con em dân tộc Thái, đời sống kinh tế khó khăn, học sinh ít được tiếp cận với các vấn đề lịch sử; sự thức thời trong giáo dục theo phương pháp đổi mới còn hạn chế… Băn khoăn trước thực trạng đó, bản thân tôi luôn trăn trở để tìm ra những phương pháp giúp học sinh hứng thú học tập bộ môn và đạt kết quả cao hơn Một trong những phương pháp có hiệu quả tôi đã thực hiện gây hứng thú học tập cho học sinh là sử dụng các sơ đồ tư duy kiến thức, kết hợp với các hình ảnh trực quan sinh động và kĩ thuật dạy học tích cực
Trang 2Xuất phát từ những lý do cơ bản trên, tôi đã lựa chọn đề tài nghiên
cứu “Một số biện pháp sử dụng hình ảnh trực quan và kĩ thuật dạy học tích cực để rèn luyện kĩ năng tư duy cho học sinh khi dạy bài 19: Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X-XV (Lịch sử lớp 10) tại Trường THPT Thường Xuân 3” làm đề tài nghiên cứu sáng kiến kinh nghiệm của mình Rất mong được chuyên viên, đồng nghiệp chia sẻ, góp ý để sáng kiến của
tôi thực sự đem lại thành công và hiệu quả cho công tác giảng dạy của bản thân
và đồng nghiệp
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Đối với người dạy:
+ Nhằm giúp cho giáo viên giảng dạy môn Lịch sử một số kinh nghiệm trong sử
dụng hình ảnh trực quan và kĩ thuật dạy học tích cực để rèn luyện kĩ năng tư duy cho học sinh khi dạy bài 19 - Lịch sử lớp 10, cũng như các bài dạy lịch sử khác
ở các khối lớp 10, 11,12
+ Góp phần cùng với Ban giám hiệu, Đoàn thanh niên và các giáo viên chủ nhiệm tại trường THPT giáo dục truyền thống yêu nước cho học sinh
- Đối với người học:
+ Đây là một số biện pháp quan trọng giúp các em lĩnh hội kiến thức hiệu quả hơn Khơi dậy lòng yêu nước và tự hào dân tộc
+ Sử dụng hình ảnh trực quan và kĩ thuật dạy học tích cực để rèn luyện kĩ năng
tư duy cho học sinh khi các bài dạy lịch sử khác nhằm mục đích hướng sự chú ý của học sinh qua các hoạt động lắng nghe, quan sát, thảo luận, nêu vấn đề và giải quyết vấn đề từ đó có phát triển các kĩ năng tư duy cho học sinh
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Đề tài tập trung nghiên cứu về biện pháp sử dụng hình ảnh trực quan và kĩ
thuật dạy học tích cực để rèn luyện kĩ năng tư duy cho học sinh khi dạy bài 19:
“Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X-XV” (Lịch sử lớp 10)
tại Trường THPT Thường Xuân 3 Từ đó đúc rút kinh nghiệm để áp dụng trong các bài dạy lịch sử khác
- Đối tượng là học sinh khối 10 của trường THPT Thường Xuân 3
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Khi thực hiện sáng kiến kinh nghiệm này, cá nhân tôi đã thực hiện các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp tham khảo: Tham khảo các nguồn: Kinh nghiệm thực tiễn của
đồng nghiệp, sách, báo, tạp chí, các bài tham luận trên Internet
- Phương pháp khảo sát thực tế: Quan sát, khảo sát thực tế việc dạy học lịch sử
ở nhiều trường THPT trong nhiều năm để thu thập thông tin và xác định biện pháp phù hợp
Trang 3- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phân tích và tổng hợp tư liệu về các vấn
đề có liên quan đến đề tài Tham chiếu kết quả của bộ môn trong trường và trên địa bàn huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa
- Phương pháp thử nghiệm: Thử áp dụng các giải pháp sáng kiến của cá nhân
để nâng cao hiệu quả nâng cao hiệu quả giáo dục cho học sinh lớp 10 Trường THPT Thường Xuân 3 ở các năm học
Các phương pháp trên được kết hợp trong quá trình nghiên cứu đề tài
2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
“Lịch sử như một câu chuyện dài với nhiều sự kiện, nhiều chương, hồi được liên kết logic với nhau theo trật tự thời gian và luôn có mối quan hệ nhân quả Lịch sử đem lại cho chúng ta những suy ngẫm rất quý giá về cuộc sống Nếu hiểu được điều ấy và biết học Sử một cách có phương pháp, các em học sinh sẽ không còn thấy đây là một môn học khô khan nữa” (TS Nguyễn Quang
Liệu - giảng viên Khoa Lịch sử, Trường ĐHKHXH&NV) Vì vậy, việc học tập lịch sử cũng như học tập bất cứ bộ môn nào ở nhà trường, nhất là ở nhà trường THPT nhằm cung cấp kiến thức khoa học, hình thành thế giới quan khoa học, phẩm chất đạo đức, chính trị cho học sinh Dạy Lịch sử tốt sẽ giúp các em say
mê với dân tộc, say mê và tự hào về những giá trị truyền thống của dân tộc
Điều quan trọng nhất trong nhất trong việc đổi mới phương pháp dạy học
là thầy dạy thế nào để học sinh động não, làm thay đổi chất lượng hoạt động trí tuệ của học sinh, phát triển trí thông minh, sáng tạo của các em Hiện nay trong quá trình dạy học trên lớp, hoạt động trí tuệ chủ yếu của học sinh là ghi nhớ và tái hiện Ở nhà, học sinh tự học dưới dạng học bài và làm bài, nhưng về căn bản đã được hướng dẫn ở trên lớp nên hoạt động trí tuệ của học sinh vẫn nặng
về rèn luyện trí nhớ và khả năng tái hiện Như vậy, rèn luyện năng lực tư duy, khả năng tưởng tượng, sáng tạo phát triển trí tuệ, trí thông minh của học sinh nói chung được xem là nhiệm vụ chủ yếu, quan trọng nhất của quá trình dạy học hiện đại
Trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng có nhiều đồ dùng trực quan với các cách sử dụng khác nhau, nhưng đều có tác dụng nâng cao hiệu quả bài học Sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử là một phương pháp trực quan nhằm cụ thể hóa nội dung sự kiện bằng những hình học đơn giản, diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị, một vấn đề lịch sử, mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử… giúp cho học sinh ghi nhớ và hiểu bài nhanh chóng, lâu bền hơn, góp phần làm cho bài giảng một cách nhẹ nhàng và hiệu quả
Qua nhiều năm giảng dạy tôi nhận thấy việc sử dụng hình ảnh trực quan
và kĩ thuật dạy học tích cực để rèn luyện kĩ năng tư duy cho học sinh khi dạy bài
Trang 419: “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X-XV” (Lịch sử lớp 10) tại Trường THPTtại trường THPT Thường Xuân 3 thực sự cần thiết và đạt hiệu quả cao
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Trong thực tiễn giáo dục ở các trường Trung học phổ thông cho thấy giáo viên đã áp dụng nhiều phương pháp, kỹ thuật dạy học mới trong giảng dạy và mang lại hiệu quả nhất định, song vẫn còn những bất cập nhất định như: Chương trình sách giáo khoa khá nặng nề, quá tải về kết cấu các nội dung, về thời lượng của chương trình ; nặng lối dạy học truyền thống về cung cấp kiến thức mà nhẹ
về khâu thực hành, giáo viên áp dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học mới chưa đồng bộ và khoa học; chưa hệ thống được kiến thức để dễ nhớ, dễ hiểu bằng cách sử dụng sơ đồ trong dạy học lịch sử có kết hợp với hình ảnh trực quan sinh động; học sinh còn thụ động trong lĩnh hội kiến thức …
Mặt khác, do quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của môn lịch sử trong đời sống xã hội, không ít học sinh và phụ huynh có thái độ xem thường bộ môn lịch sử, coi đó là môn học phụ, môn học thuộc lòng, không cần đầu tư công sức nhiều dẫn đến hậu quả học sinh không nắm được những sự kiện lịch sử cơ bản, nhớ sai, nhầm lẫn kiến thức lịch sử là hiện tượng khá phổ biến ở nhiều trường Đây là một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môn học
Đặc biệt tại Trường THPT Thường Xuân 3 – Một ngôi trường miền núi
cao với gần 90% học sinh là người dân tộc Thái, đời sống kinh tế rất khó khăn, học sinh ít được tiếp cận với các vấn đề lịch sử mới; sự thức thời trong kĩ thuật dạy học theo phương pháp đổi mới còn hạn chế; tình trạng phổ biến là đa số học sinh học bài còn rất thụ động, học bài theo kiểu học thuộc lòng, học vẹt, quên kiến thức rất nhanh chóng, không đọng lại được gì Nhiều học sinh nhớ kiến thức một cách mơ hồ, đọc tủ một vấn đề nào đó từ đầu đến cuối, nhưng yêu cầu trình bày một đoạn nhỏ trong vấn đề đó thì tỏ ra lúng túng vì các em quen học vẹt, đọc liền mạch, mà không nhớ được bao quát của vấn đề Vì vậy, việc giúp các em nhớ được kiến thức nhanh và lâu là một việc làm quan trọng
Băn khoăn trước thực trạng đó, tôi đã sử dụng kênh hình và các kỹ thuật dạy học tích cực, áp dụng phù hợp với nội dung mỗi bài Qua đó tôi thấy học sinh hoạt động tích cực, hăng hái, chủ động hơn trong việc tiếp cận và lĩnh hội kiến thức, học sinh nhớ lâu hơn, sâu hơn
Biện pháp nghiên cứu của tôi được áp dụng thí điểm cho học sinh lớp 10
qua giảng dạy bài 19: “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế
kỉ X-XV » (Lịch sử lớp 10) tại Trường THPT Thường Xuân 3” Khai thác kênh
hình và các kỹ thuật dạy học tích cực như: Kĩ thuật “Các mảnh ghép”; Kĩ thuật “Động não”; Kĩ thuật “Sơ đồ tư duy”……Nội dung các bài còn lại của
Trang 5chương trình THPT, tôi cũng áp dụng tương tự và phù hợp với nội dung của từng bài dạy
2.3 Các giải pháp đã sử dụng
Biện pháp “Sử dụng hình ảnh trực quan và kĩ thuật dạy học tích cực để rèn luyện kĩ năng tư duy cho học sinh khi dạy bài 19: Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X-XV (Lịch sử lớp 10) tại Trường THPT Thường Xuân 3” được tôi thực hiện theo tiến trình như sau:
A HOẠT ĐỘNG TẠO TÌNH HUỐNG HỌC TẬP/KHỞI ĐỘNG/GIỚI THIỆU/DẪN DẮT/NÊU VẤN ĐỀ
1 Mục tiêu
Sử dụng hình ảnh chân dung của vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn), bài thơ
“Nam quốc sơn hà”, hình ảnh Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, vua Lê Thái
Tổ (Lê Lợi) để huy động kiến thức HS biết về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X-XV
2 Phương thức
Sử dụng kỹ thuật “Động não”:
- Yêu cầu HS quan sát một số bức ảnh và trả lời các câu hỏi: Những hình ảnh dưới đây gợi cho em liên tưởng đến các cuộc kháng chiến nào ở Việt Nam? Em có ấn tượng gì về các cuộc kháng chiến đó?
Vua Lê Đại Hành Bài thơ “Nam quốc sơn hà"
Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn Vua lê Thái Tổ
Những hình ảnh trên gợi cho
em liên tưởng đến nội dung nào của Lịch sử Việt Nam?
Sau khi HS trả lời, GV dẫn dắt: Đây là hình ảnh liên quan đến các cuộc kháng chiến của nước ta trong các thế kỉ X - XV Vậy em có hiểu biết gì về các
Trang 6cuộc kháng chiến thế kỉ X - XV? Tại sao các cuộc kháng chiến lại diễn ra? Những nét chính về diễn biến, kết quả, ý nghĩa đó là gì? Đặc điểm của phong trào đấu tranh của dân tộc ta? Những vấn đề này chúng ta chỉ có thể giải quyết
được qua bài học hôm nay
3 Gợi ý sản phẩm: GV trình chiếu bài dạy lên màn hình.
2 Cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý
NHỮNG CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG NGOẠI XÂM Ở CÁC THẾ KỈ X-XV
II Cuộc kháng
chiến chống quân
xâm lược Mông
-Nguyên
I Các cuộc kháng chiến chống quân
xâm lược Tống
1 Cuộc kháng chiến
chống Tống thời Tiền
Lê
III Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Minh và khởi nghĩa Lam Sơn
Quan sát sơ đồ trên, học sinh sẽ nắm được nội dung chính của bài học bao gồm 4 cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc ta ở thế kỉ X-XV, cũng như người lãnh đạo của từng cuộc kháng chiến, hiểu được mục tiêu của bài học
B HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC
Sử dụng kỹ thuật “các mảnh ghép”, “Kĩ thuật động não” và Sơ đồ tư duy Vòng 1: Nhóm chuyên gia:
GV chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm được giao một nhiệm vụ: trả lời câu hỏi
và hình thành sơ đồ tư duy Cụ thể:
- Nhóm 1: Trình bày bằng sơ đồ tư duy cuộc kháng chiến chống quân Tống thời Tiền Lê.
- Nhóm 2: Trình bày bằng sơ đồ tư duy cuộc kháng chiến chống quân Tống thời Lý.
Nhóm 3: Trình bày bằng sơ đồ tư duy cuộc kháng chiến chống quân Mông -Nguyên thời Trần.
- Nhóm 4: Trình bày bằng sơ đồ tư duy cuộc kháng chiến chống quân Minh thời Lê Sơ.
Nhóm trưởng phát phiếu học tập cho các thành viên trong nhóm, cử thư
ký và bắt đầu thực hiện nhiệm vụ
Trang 7Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, suy nghĩ về câu hỏi, chủ đề và ghi lại những ý kiến của mình Khi thảo luận nhóm phải đảm bảo mỗi thành viên trong từng nhóm đều trả lời được tất cả các câu hỏi trong nhiệm vụ được giao và trở thành “chuyên gia” của lĩnh vực đã tìm hiểu và có khả năng trình bày lại câu trả lời của nhóm ở vòng 2
Giáo viên phát phiếu học tập cho từng tổ, nhóm để làm việc trong tiết học
cụ thể là:
Phiếu học tập
Vòng 2: Nhóm các mảnh ghép
Hình thành nhóm 4 đến 6 người mới (1 - 2 người từ nhóm 1, 1 - 2 người
từ nhóm 2, 1 - 2 người từ nhóm 3, 1 - 2 người từ nhóm 4)
Các câu trả lời và thông tin của vòng 1 được các thành viên trong nhóm mới chia sẻ đầy đủ với nhau Khi mọi thành viên trong nhóm mới đều hiểu được nội dung ở vòng 1 thì nhiệm vụ mới sẽ được giao cho các nhóm giải quyết
Các nhóm mới thực hiện nhiệm vụ, trình bày và chia sẻ kết quả
Giáo viên dẫn dắt học sinh đi vào từng mục cụ thể:
I CÁC CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG QUÂN XÂM LƯỢC TỐNG.
1 Kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê:
* Mục tiêu: Trình bày được nguyên nhân, diến biến, kết quả, ý nghĩa của cuộc
kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê
* Phương thức:
- Chuyển giao nhiệm vụ: GV yêu cầu HS làm việc theo nhóm (nhóm 1) sử dụng
phương pháp trực quan đọc SGK trang 96, vừa quan sát làm việc với hình ảnh, lược đồ, vừa hoàn thành phiếu học tập
Trang 8Thái hậu Dương Vân Nga trao Long bào cho Lê Hoàn ( Ảnh minh họa)
GV hỏi: Vì sao Thái hậu Dương Vân Nga lại trao Long bào cho Lê Hoàn?
HS quan sát hình ảnh, dựa vào SGK dễ dàng trả lời: Năm 980, triều đình nhà Đinh gặp khó khăn (Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bi ám sát, người nối ngôi là Đinh Toàn còn nhỏ tuổi), quân Tống sang xâm lược nước ta Trước tình hình đó, Thái hậu họ Dương và triều đình nhà Đinh tôn Lê Hoàn làm vua lãnh đạo kháng chiến
GV hỏi: Sau khi lên ngôi, Lê Hoàn đã tổ chức kháng chiến như thế nào? Kết quả? Ý nghĩa?
Lược đồ kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê 981
Trang 9Giáo viên hướng dẫn HS trình bày trên lược đồ với các ý cơ bản sau:
- Đầu năm 981, quân Tống theo 2 đường thủy, bộ tiến vào xâm lược nước
ta Quân thủy tiến vào theo cửa sông Bạch Đằng Quân bộ tiến vào Lạng Sơn
- Vua Lê trực tiếp chỉ huy binh thuyền ra chống giặc ở sông Bạch Đằng Ông cho quân cắm cọc ở sông Bạch Đằng để ngăn chặn chiến thuyền địch Cuối cùng quân thủy bị đánh lui
- Trên bộ, quân ta cũng chặn đánh quân Tống quyết liệt ở Chi Lăng (Lạng Sơn), buộc chúng phải rút quân Thừa thắng, quân ta truy kích tiêu diệt địch Quân giặc chết đến quá nửa Tướng giặc bị giết Cuộc kháng chiến thắng lợi
Từ diễn biến, kết quả, học sinh tự rút ra nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử
- Tiếp nhận và thực hiện nhiệm vụ: HS nhóm 1 đọc SGK, quan sát hình ảnh, suy
nghĩ câu hỏi
- Báo cáo sản phẩm: Nhóm 1: cử đại diện trả lời, các bạn khác theo dõi bổ sung
ý (HS trả lời câu hỏi kết hợp sử dụng tranh ảnh)
- GV nhận xét, bổ sung
* Gợi ý sản phẩm:
- HS nhóm 1 trình bày bằng sơ đồ tư duy: Nguyên nhân, diến biến, kết quả, ý
nghĩa của cuộc kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê
- GV nhận xét, chốt ý và trình chiếu sơ đồ tư duy lên bảng để học sinh nắm bắt được kiến thức cơ bản
Trang 102 Kháng chiến chống Tống thời Lý.
* Mục tiêu: Trình bày được nguyên nhân, diến biến, kết quả, ý nghĩa của cuộc
kháng chiến chống Tống thời Lý
* Phương thức:
- Chuyển giao nhiệm vụ: GV yêu cầu HS làm việc theo nhóm (nhóm 2) sử dụng
phương pháp trực quan đọc SGK trang 97, vừa quan sát làm việc với hình ảnh, lược đồ, vừa hoàn thành phiếu học tập
Quân Tống âm mưu xâm lược nước ta
Qua hình ảnh trên, HS sẽ thấy được âm mưu xâm lược nước ta của quân Tống: vào những năm 70 của thế kỉ XI, nhà Tống đang gặp những khó khăn Trong nước, nông dân nổi dậy đấu tranh, phía Bắc hai nước Liêu và Hạ uy hiếp Theo lời khuyên của Vương An Thạch, vua Tống cho tập trung quân ở một số nơi giáp với Đại Việt, chuẩn bị cuộc xâm lược
Trước âm mưu và hành động xâm lược của quân Tống, nhà Lý đã tổ chức kháng chiến qua 2 giai đoạn:
