(SKKN 2022) hướng dẫn học sinh học tập tốt môn địa lí 12 phần địa lí tự nhiên qua việc lập và sử dụng sơ đồ tư duy

Vậy làm thế nào để trong quá trình dạy học giáo viên có thể kích thích được học sinh hứng thú, tích cực học tập môn địa 12, để học sinh có thể dễ nhớ các đơn vị kiến thức và tổng hợp, kh

MỤC LỤC

Trang

I MỞ ĐẦU 2

I.1 Lí do chọn đề tài 2

I.2 Mục đích nghiên cứu 2

I.3 Đối tượng nghiên cứu 2

I.4 Phương pháp nghiên cứu 2

I.5 Những điểm mới của SKKN 3

II NỘI DUNG SKKN .4

II.1 Cơ sở lí luận của SKKN 4

II.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng SKKN ….6

II.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề ….6

II.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 18

III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 18

III.1 Kết luận 18

III.2 Kiến nghị 19

I MỞ ĐẦU

I.1.Lí do chọn đề tài

Địa lí là một trong những môn học gần đây được rất nhiều học sinh lựa chọn

để thi trong kỳ thi tốt nghiệpTHPT

Cách đổi mới hình thức thi từ tự luận sang trắc nghiệm khách quan đòi hỏi họcsinh cần phải nắm được cả những kiến thức tổng hợp và chi tiết nhất trong tất cả các bài của chương trình địa lí lớp 12

Vậy làm thế nào để trong quá trình dạy học giáo viên có thể kích thích được học sinh hứng thú, tích cực học tập môn địa 12, để học sinh có thể dễ nhớ các đơn

vị kiến thức và tổng hợp, khái quát được các đơn vị kiến thức của các bài học? Đó

là câu hỏi mà có lẽ không chỉ bản thân tôi mà các thầy cô dạy học môn địa lí 12 cũng đều có nhiều băn khoăn,trăn trở

Trong quá trình dạy học môn địa lí 12 đã nhiều năm qua, bản thân tôi thấy có rất nhiều phương pháp giúp học sinh học tập tốt và đạt kết quả cao trong học tập môn địa lí 12 như hướng dẫn học sinh học tập qua Át lát, qua biểu đồ, bảng số liệu…Tuy nhiên một trong những phương pháp tôi thấy có hiệu quả mà tôi vẫn tâmđắc trong nhiều năm qua đó là “sử dụng và lập sơ đồ tư duy” trong giảng dạy địa lí

12 Bản thân tôi thấy đây là một phương pháp rất hiệu quả, giúp học sinh tổng hợp

và có thể nhớ các đơn vị kiến thức một cách lô gic và dễ dàng nhất

Vì vậy tôi đã chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Hướng dẫn học sinh học tập tốt môn địa lí 12 phần địa lí tự nhiên qua việc lập và sử dụng sơ đồ tư duy”.

I.2 Mục đích nghiên cứu

- Ứng dụng dạy học tích cực vào giảng dạy môn địa lí 12 để đạt được kết quả cao

trong dạy học và trong kì thi tốt nghiệp THPT

-Nghiên cứu sử dụng bản đồ tư duy như một công cụ hỗ trợ dạy và học phần địa lí

tự nhiên Việt Nam góp phần nâng cao chất lượng nắm vững kiến thức và bồi dưỡngnăng lực tư duy cho học sinh

I 3 Đối tượng nghiên cứu

Học sinh lớp 12 học môn địa lí tại trường THPT Tống Duy Tân

I.4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện được đề tài một cách có hiệu quả và có hệ thống, tôi đã vận dụng

những phương pháp nghiên cứu sau đây:

- Phương pháp nêu vấn đề - giải quyết vấn đề

- Phương pháp hợp tác- sử dụng số liệu thống kê, sử dụng bản đồ, lược đồ

- Phương pháp thu thập tài liệu: Dựa vào các nguồn cung cấp từ sách, báo,

Internet…thu thập các tài liệu liên quan đến đề tài

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Dựa trên tài liệu thu thập được tôi tiến hành phân tích, tổng hợp các kiến thức

- Phương pháp so sánh: Tôi đã tiến hành so sánh với phương pháp giảng bài truyền thống Từ đó thấy được những ưu điểm mà bản đồ tư duy mang lại cho việc tiếp thu, phát triển tư duy cho học sinh THPT

I.5 Những điểm mới của đề tài nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu có nhiều điểm mới:

- Đây là một phương pháp dạy học hiện đại nên mang lại hiệu quả cao trong việc truyền thụ và nắm vững kiến thức của GV và HS Đây là một một chủ đề rất mới trong những năm học gần đây

- Học sinh hứng thú học tập môn địa lí vì vậy việc giảng dạy của giáo viên trở nên nhẹ nhàng hơn, chủ yếu hướng dẫn, định hướng học sinh tự tìm ra kiến thức

- Đề tài giúp nâng cao phương pháp dạy học, đồng thời phát huy tính sáng tạo trongviệc dạy và học Từ do góp phần phát triển, nâng cao tư duy của học sinh

- Thực hiện đề tài góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy môn địa lí 12 nói riêng

và các môn học khác nói chung Đề tài cũng phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của người học

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

II.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

II.1.1 Khái niệm sơ đồ tư duy

Bản đồ tư duy (Mindmap) hay sơ đồ tư duy là phương pháp được đưa ra như là mộtphương tiện mạnh để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộ não Đây là cách

để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để phân tích một vấn đề ra thành một dạng củalược đồ phân nhánh Phương pháp này được phát triển vào cuối thập niên 60 (thế

kỷ 20) bởi Tony Buzan, giúp ghi lại bài giảng mà chỉ dùng các từ then chốt và các hình ảnh.Cách ghi chép này nhanh, dễ nhớ và dễ ôn tập hơn

Phương pháp này khai thác khả năng ghi nhớ và liên hệ các dữ kiện lại với nhau bằng cách sử dụng màu sắc, một cấu trúc cơ bản được phát triển rộng ra từ trung tâm, chúng dùng các đường kẻ, các biểu tượng, từ ngữ và hình ảnh theo một bộ các quy tắc đơn giản, cơ bản, tự nhiên và dễ hiểu Với một Bản đồ tư duy, một danh sách dài những thông tin đơn điệu có thể biến thành một bản đồ đầy màu sắc, sinh động, dễ nhớ, được tổ chức chặt chẽ.Nó kết hợp nhịp nhàng với cơ chế hoạt động

tự nhiên của não chúng ta.Việc nhớ và gợi lại thông tin sau này sẽ dễ dàng, đáng tincậy hơn so với khi sử dụng kỹ thuật ghi chép truyền thống

Trước đây, sơ đồ tư duy phần lớn chỉ được sử dụng cho đối tượng là học sinh, sinh viên trong mỗi mùa thi để hệ thống hóa kiến thức Tuy nhiên, hiện nay nó đã và đang được nghiên cứu và sử dụng rộng rãi trên mọi lĩnh vực, mọi đối tượng sử dụng

II 1.2.Ưu điểm của sơ đồ tư duy.

So với các cách thức ghi chép truyền thống, thì phương pháp sơ đồ tư duy có nhữngđiểm vượt trội như sau:

− Ý chính sẽ ở trung tâm và được xác định rõ ràng

− Quan hệ hỗ tương giữa mỗi ý được chỉ ra tường tận.Ý càng quan trọng thì sẽ nằm vị trí càng gần với ý chính

− Liên hệ giữa các khái niệm then chốt sẽ được tiếp nhận lập tức bằng thị giác

− Ôn tập và ghi nhớ sẽ hiệu quả và nhanh hơn.

− Thêm thông tin (ý) dễ dàng hơn bằng cách vẽ chèn thêm vào bản đồ

− Mỗi bản đồ sẽ phân biệt nhau tạo sự dễ dàng cho việc gợi nhớ

− Các ý mới có thể được đặt vào đúng vị trí trên hình một cách dễ dàng, bất chấp thứ tự của sự trình bày, tạo điều kiện cho việc thay đổi một cách nhanh chóng và linh hoạt cho việc ghi nhớ

− Có thể tận dụng hỗ trợ của các phần mềm trên máy tính

Sử dụng sơ đồ tư duy giúp nâng cao sự tập trung, ghi nhớ, từ đó giúp cải thiện kết quả học tập tốt nhất Việc sử dụng sơ đồ tư duy trong hoạt động giảng dạy của thầy cô giúp tạo điều kiện thuận lợi cho tư duy sáng tạo, kích thích khám phá và tìm tòi kiến thức của học sinh Bên cạnh đó, việc thầy cô hướng dẫn học sinh tự vẽ

sơ đồ tư duy theo tư duy và cách tiếp cận vấn đề cũng giúp cho học sinh tự nắm bắtkiến thức tốt hơn, ghi nhớ lâu hơn

Không chỉ trong học tập, trong nhiều lĩnh vực khác như tổ chức sự kiện, người lãnhđạo bộ máy hoạt động, hay những người thường xuyên làm công tác kế hoạch

thì sơ đồ tư duy cũng là công cụ hữu hiệu Sơ đồ tư duy được ví như tấm "bản đồ

vạn năng" cho trí não, là chìa khóa giúp bạn gợi nhớ thông tin chính xác, dễ dàng

và hiệu quả hơn

II.1.3 Lập sơ đồ tư duy:

Năm bước cơ bản để tạo nên một sơ đồ tư duy:

- Bước 1: Xác định từ khóa ( từ trung tâm)

Từ khóa thường là tên một bài,1 chủ đề hay một nội dung cần khai thác

- Bước 2:Vẽ chủ đề ở trung tâm

- Bước 3: Vẽ thêm các tiêu đề phụ ( nhánh cấp 1)

Nhánh cấp 1 là nội dung chính của chủ đề đó

- Bước 4:Vẽ các nhánh cấp 2,3…

- Bước 5: Thêm các hình ảnh minh họa

GV hướng dẫn học sinh cách lập sơ đồ tư duy theo năm bước cơ bản như trên, trong quá trình lập SĐTD nên sử dụng màu sắc để kích thích não bộ tạo ra sự sinh động và tư duy sáng tạo cho HS trong quá trình học

II.1.4 Các cách thiết kế sơ đồ tư duy

* Thiết kế Sơ đồ tư duy thủ công: Sơ đồ tư duy có thể được sử dụng rộng rãi ở các

trường học, nó có thể được thiết kế thủ công đơn giản trên bảng hoặc trên giấy

* Thiết kế Sơ đồ tư duy bằng một số phần mềm tin học: Mindmap

II.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng SKKN

- Chương trình địa lí 12 bao gồm cả địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế - xã hội Trong

đó phần địa lí tự nhiên là một trong những phần quan trọng, kiến thức của phần nàytương đối nhiều, các kiến thức có tính hệ thống và loogic.Nhưng trên thực tế nhiều giáo viên vẫn chỉ sử dụng phương pháp truyền thống để giảng dạy vì vậy học sinh thụ động trong việc tiếp nhận kiến thức và khả năng nghi nhớ, phân tích, tổng hợp kiến thức chưa tốt

- Việc sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học môn địa lí 12 nói chung và phần địa lí tự nhiên nói riêng có ý nghĩa lớn, góp phần nâng cao chất lượng các môn học nói chung và môn địa lí 12 nói riêng, giúp học sinh phát huy được tính tích cực, chủ động về kiến thức, rèn luyện kĩ năng làm việc với sơ đồ,bản đồ, Atlat địa lí Việt Nam cũng như biết hệ thống hóa kiến thức đã học

- Sơ đồ tư duy nếu được sử dụng có hiệu quả sẽ góp phần đổi mới phương pháp dạyhọc một cách tích cực

II.3 Giải pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học địa lí 12 phần địa lí tự nhiên Việt Nam: GV có thể sử dụng SĐTD trong các trường hợp sau đây

Sử dụng SĐTD trong việc tìm hiểu nội dung kiến thức mới.

Trong việc khai thác nội dung kiến thức mới thay bằng việc GV đưa ra một SĐTD

đã được chuẩn bị sẵn thì việc GV hướng dẫn học sinh cùng tìm hiểu nội dung bài

học qua đó HS tự hoàn thành SĐTD bài học đó dưới sự hướng dẫn của GV sẽ giúp

HS chủ động trong việc lĩnh hội kiến thức, tạo hứng thú học tập cho HS

GV hướng dẫn HS lựa chọn từ khóa cho kiến thức toàn bài trong quá trình giảng, sau đó hướng dẫn HS lần lượt vẽ các nhánh của SĐTD theo tiến trình hình thành kiến thức mới, kết hợp các phương pháp: trực quan, thảo luận nhóm, gợi mở vấn đáp để giúp HS tự khám phá kiến thức mới Từ mỗi nhánh chính( nhánh cấp 1) lại triển khai ra các nhánh phụ( nhánh cấp 2) và mỗi nhánh phụ lại đi sâu vào

những kiến thức mới cụ thể hơn.Với cách học này cả giáo viên và học sinh đều phải tham gia vào quá trình dạy học tích cực hơn Giáo viên vừa giảng bài, vừa tổ chức cho học sinh khai thác kiến thức, vừa hoàn thành bản đồ tư duy Học sinh được nghe giảng, nhìn bản đồ, sách giáo khoa, trả lời câu hỏi, ghi chép sự tập trung chú ý được phát huy cao độ, cường độ học tập theo đó cũng được đẩy nhanh, học sinh chú ý học tập tích cực Thông qua cách học này học sinh đã vẽ, đọc được bản đồ tư duy và ghi nhớ khắc sâu kiến thức Từ đó hình thành cho học sinh các năng lực: năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sử dụng ngôn ngữtrong tiết học địa lí

Sử dụng SĐTD trong kiểm tra đánh giá.

Việc áp dụng SĐTD trong kiểm tra,đánh giá là một trong những giải pháp hiệu quả

có thể phát huy năng lực của HS Thông qua đó, giáo viên không chỉ đánh giá đượckiến thức của HS, khả năng ghi nhớ, sự chuyên cần học tập, nó còn cho phép GV đánh giá năng lực tư duy khoa học, trí tưởng tượng, óc thẩm mỹ và sáng tạo của

HS

Sử dụng SĐTD trong củng cố kiến thức một phần hoặc cả bài học:

Sử dụng SĐTD để củng cố kiến thức bài học là việc làm rất có hiệu quả, tránh bị bỏsót ý, khắc sâu những kiến thức trọng tâm HS sử dụng SĐTD để thể hiện lại sự hiểu biết của mình qua việc tiếp thu nội dung bài học, đồng thời qua đó GV có thể đánh giá mức độ nhận thức của học sinh

- GV có thể yêu cầu HS tóm tắt kiến thức bằng việc vẽ SĐTD; cũng có thể sử dụng hình thức vấn đáp đàm thoại giữa thầy và trò từ đó đưa ra SĐTD hoàn chỉnh

- Hoặc cũng có thể cho HS điền thông tin còn thiếu vào SĐTD nhằm khắc sâu kiến thức và nhấn mạnh trọng tâm của bài học

Sử dụng SĐTD để ra bài tập về nhà sau mỗi bài học:

Việc sử dụng SĐTD để ra bài tập về nhà sẽ có hiệu quả trong việc ôn tập và củng

cố bài học cũ và chuẩn bị bài mới.

Sử dụng SĐTD để tổng hợp kiến thức phần địa lí tự nhiên Việt Nam:

Để tổng kết, ôn tập kiến thức phần địa lí tự nhiên, tôi đã cho HS sử dụng SĐTD đểtổng hợp kiến thức với cách làm như sau: Trong phần địa lí tự nhiên có tiết ôn tập kiểm tra giữa kì I và tiết ôn tập cuối kì I, tôi có thể sử dụng hai tiết này để ôn tập,

hệ thống hóa lại kiến thức phần địa lí tự nhiên trong các bài đã học( bài

2,6,7,8,9,10) bằng SĐTD

- Cách tôi hay sử dụng nhất đó là cho một số câu hỏi và bài tập để HS chuấn bị trước ở nhà Trong tiết ôn tập tôi hướng dẫn HS tự lập SĐTD, sau đó cho HS trao đổi kết quả với nhau và sau cùng đối chiếu với SĐTD do GV lập ra

- Cách khác: Tôi cho HS tự lập SĐTD ôn tập ở nhà, coi đó là một bài tập cần thực hiện Sau đó GV thu lại, phân loại,nhận xét, đánh giá và giới thiệu một số SĐTD của mình và coi đó là tài liệu ôn tập của HS

- Hoặc lập SĐTD mở sau đó yêu cầu HS hoàn thành nốt SĐTD Trong giờ ôn tập, củng cố, GVchỉ vẽ một số nhánh chính, thậm chí không đủ nhánh, hoặc thiếu (hoặcthừa thông tin, rồi yêu cầu HS tự bổ sung, thêm hoặc bớt thông tin, để cuối cùng toàn lớp lập được một SĐTD ôn tập củng cố kiến thức chương đó tương đối hoàn chỉnh và hợp lí Cách làm này sẽ lôi cuốn được sự tham gia của HS (Suy nghĩ nhiềuhơn, trao đổi nhiều hơn, tranh luận nhiều hơn) và giờ ôn tập sẽ không tẻ nhạt và có chất lượng hơn

Chính vì vậy trong tiết ôn tập GV nên hướng dẫn HS tự lập SĐTD, cho HS trao đổikết quả với nhau, đối chiếu với SĐTD do GV lập GV cùng HS hệ thống lại các vấn

đề đã học, để thêm một lần nữa khắc sâu kiến thức cho HS,củng cố cho các em các vấn đề trọng tâm cần ghi nhớ Với phương pháp sử dụng bản đồ tư duy trong tiết ôntập này học sinh đã tổng hợp đầy đủ những kiến thức đã học trong phần địa lí tự nhiên từ đó các em đã hiểu, học và ghi nhớ các kiến thức này một cách có hệ thống

để làm tốt bài kiểm tra giữa kì I, cuối kì I Hơn nữa giờ ôn tập sẽ không nhàm chán,học sinh rất hứng thú với tiết ôn tập

Cách lập và sử dụng sơ đồ tư duy trong một số bài học cụ thể:

Nhìn chung khi hướng dẫn HS học qua SĐTD trong các tiết học, tôi thường hướng dẫn HS qua các bước sau:

- Bước 1: GV hướng dẫn HS các bước lập SĐTD

- Bước 2: GV yêu cầu HS tìm hiểu nội dung bài học, phần học mà GV yêu cầu

HS lập hoặc làm việc với SĐTD

- Bước 3: GV yêu cầu HS lập hoặc làm việc với SĐTD

- Bước 4: GV nhận xét, hướng dận HS hoàn thiện sơ đồ và chuẩn kiến thức

Sau đây là một số bài học cụ thể tôi sử dụng SĐTD trong dạy và học:

Bài 2: Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ

Bài này kiến thức tương đối nhiều nên trong phần 3: Ý nghĩa của vị trí địa lí Việt Nam tôi yêu cầu HS tìm hiểu SGK nêu ý nghĩa về tự nhiên, kinh tế, văn hóa- xã hội và quốc phòng sau đó sử dụng SĐTD đã chuẩn bị sẵn ở nhà ( trên giấy hoặc trên bản trình chiếu máy tính) để chốt kiến thức cho HS

Bài 6: Đất nước nhiều đồi núi

Đối với bài học này cả phần 1 và 2.a giáo viên đều có thể sử dụng sơ đồ tư duy đểhình thành kiến thức mới cho học sinh hoặc có thể củng cố kiến thức đã học trongbài học ở cuối tiết học Tuy nhiên theo tôi cũng không nên quá lạm dụng việc sửdụng sơ đồ tư duy trong các tiết học, ví dụ đối với bài học này giáo viên chỉ nên sửdụng một trong hai phần hoặc trong việc củng cố kiến thức ở cuối bài

- Phần 1: Đặc điểm chung của địa hình

+Giáo viên yêu cầu học sinh xác định từ khóa của phần nội dung này: Đặcđiểm chung của địa hình

+ Học sinh tìm hiểu sách giáo khoa để biết được các đặc điểm chung của địahình Việt Nam

+ Từ những nội dung đã tìm hiểu, giáo viên yêu cầu học sinh làm việc cánhân lập sơ đồ tư duy về đặc điểm chung của địa hình

- Cuối tiết học này giáo viên có thể củng cố lại kiến thức đã tìm hiểu trongphần địa hình núi để học sinh khái quát lại kiến thức phần này( lưu ý họcsinh học phần này nên kết hợp sử dụng sơ đồ tư duy và Atlat địa lí Việt Nam)