kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá tra (pangasianodon hypophthalmus) tại trung tâm giống thủy sản tỉnh đồng tháp

Chính vì nhu cầu nuôi cá tra thương phẩm ngày càng mở rộng diện tích từ đó để đáp ứng nhu cầu về con giống số lượng và chất lượng nên đề tài “Kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá Tra tại Trung

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

TẠI TRUNG TÂM GIỐNG THỦY SẢN TỈNH ĐỒNG THÁP

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC CHUYÊN NGÀNH NUÔI TRỒNG THỦY SẢN

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN: Ts

PHẠM MINH THÀNH

2009

Xin cám ơn các bạn lớp Nuôi Trồng Thủy Sản LT-K2 đã hỗ trợ động viên em trong quá trình hoàn thành đề tài

Và tôi hoàn thành luận văn này là nhờ phần đóng góp không thể kể hết của gia đình tôi, xin được cám ơn đến tất cả những người thân

Một lần nữa, xin nhận nơi đây lòng biết ơn chân thành tới tất cả mọi người đã giúp đỡ và chia sẻ với tôi để có sự thành công như hôm nay

Xin chân thành cảm ơn

Huỳnh Thị Hồng Tiếm

TÓM TẮT

Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) thuộc hạ lưu sông MeKong có nguồn tài nguyên nước ngọt dòi dào, phong phú, nguồn nước sông này đóng vai trò quan trọng đối với nghề nuôi thủy sản của cả nước, chiếm phần lớn diện tích và sản lượng nuôi trồng

Hiện nay sản phẩm cá Tra (Pangasianodon hypophthalmus) được xem là nguồn

xuất khẩu thủy sản quan trọng của nước ta, do đó nhiều hộ nuôi mạnh dạn đầu tư vào đối tượng này Việc sản xuất giống cá tra nhân tạo, chủ động cung cấp nguồn giống đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của người sản xuất và mở ra một hướng đi mới đặc biệt là sản xuất giống cá

Mặc dù kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá tra được phổ biến rộng rãi ở ĐBSCL nhưng việc quản lý sản xuất và chất lượng con giống vẫn chưa được quan tâm đúng mức Chính vì nhu cầu nuôi cá tra thương phẩm ngày càng mở rộng diện tích từ

đó để đáp ứng nhu cầu về con giống số lượng và chất lượng nên đề tài “Kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá Tra tại Trung Tâm Giống Thủy sản tỉnh Đồng Tháp” được nghiên cứu thực hiện tại Trung Tâm Giống Thủy sản tỉnh Đồng Tháp như sau:

Từ những quan sát trong các lần kiểm tra cho cá đẻ, Chúng tôi thấy rằng tại Trung Tâm Giống Thủy sản tỉnh Đồng Tháp có cá bố mẹ thành thục trong suốt thời gian từ tháng 12 đến tháng 5 năm sau Đàn cá bố mẹ có những cá thể thành thục trong suốt thời gian nghiên cứu, phần nào chứng tỏ rằng cá tra mang đặt điểm sinh sản quanh năm của cá vùng nhiệt đới

Các điều kiện môi trường nuôi vỗ, cho cá đẻ và ấp trứng cá tra là thuận lợi Các đợt kích thích sinh sản nhân tạo cá tra đạt tỷ lệ cá đẻ từ 58,82 đến 87,5% Sức sinh sản của cá tra thấp nhất 69.303 trứng/kg cá cái và cao nhất là 143.040 trứng/

kg Điều này chứng tỏ rằng vào đầu vụ cá có sức sinh sản thấp được tăng dần theo mức độ thành thục của cá đến giữa vụ và chính vụ

Tỷ lệ thụ tinh đạt từ 67,8 đến 83,2 % Sau 17 – 24 giờ trứng bắt đầu nở, thời gian

để cá nở để cá nở hết có thể kéo dài đến 30 giờ

Tỷ lệ dị hình từ 0,7 đến 1,2

MỤC LỤC

CHƯƠNG I 1

GIỚI THIỆU 1

CHƯƠNG II 3

LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU 3

2.1 Tình hình phát triển thủy sản trên thế giới 3

2.2 Tình hình phát triển thủy sản Việt Nam 3

2.3 Đặc điểm sinh học của cá tra (Pangasianodon hypophthalmus) 3

2.3.1 Hệ thống phân loại 3

2.3.2 Đặc điểm phân bố 4

2.3.3 Đặc điểm sinh trưởng 4

2.3.4 Tập tính dinh dưỡng 5

2.3.5 Đặc điểm sinh sản 9

2.4 Kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ 10

2.4.1 Chuẩn bị ao nuôi vỗ cá bố mẹ 11

2.4.2 Mùa vụ, thời gian nuôi vỗ cá bố mẹ 11

2.4.3 Mật độ thả và tỷ lệ cá bố mẹ 11

2.4.4 Thức ăn nuôi vỗ 12

2.4.5 Chế độ chăm sóc và kiểm tra sự thành thục của cá 12

2.5 Một số kích dục tố thường dùng trong sinh sản nhân tạo 13

2.5.1 Não thùy (Hypophysis- tuyến yên) 13

2.5.2 HCG (Human Chorionie Gonadotrop in) 13

2.6 Kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá tra 14

2.6.1 Tiêu chuẩn chọn cá bố mẹ 14

2.6.2 Vấn đề ấp trứng 14

CHƯƠNG III 16

VẬT LIỆU PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16

3.1 Thời gian nghiên cứu 16

3.2 Địa điểm nghiên cứu 16

3.3 Vật liệu nghiên cứu 16

3.4 Phương pháp nghiên cứu 16

3.4.1 Nuôi vỗ cá bố mẹ 16

3.4.2 Kích thích sinh sản nhân tạo cá tra 19

3.4.3 Ấp trứng 22

3.4.4 Phương pháp thu và phân tích mẫu 22

CHƯƠNG IV 24

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 24

4.1 Tổng quan về Trung Tâm Giống Thủy Sản Đồng Tháp 24

4.1.1 Vị trí địa lý và cơ sở vật chất 24

4.1.2 Cơ cấu tổ chức và nhân sự 25

4.2 Kết quả nuôi vỗ cá tra bố mẹ 25

4.2.1 Biến động các yếu tố môi trường trong ao nuôi vỗ cá bố mẹ 25

4.2.2 Sự thành thục của cá 26

4.3 Kết quả kích thích cá sinh sản 27

4.3.1 Kết quả kích thích cá sinh sản 27

4.3.2 Sự phát triển phôi 27

CHƯƠNG V 32

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 32

I Kết luận 32

II Đề xuất 32

TÀI LIỆU THAM KHẢO………33

PHỤ LỤC……….35

DANH SÁCH HÌNH

Hình 1: Cá tra (Pangasianodon hypophthalmus) 3

Hình 2: Trộn thức ăn cho cá 18

Hình 3: Thức ăn đã được trộn trước khi cho cá ăn 18

Hình 4: Thức ăn công nghiệp 19

Hình 5: Kiểm tra cá bố mẹ trước khi cho sinh sản 19

Hình 6: Vuốt trứng cá cái 20

Hình 7: Vuốt tinh cá đực 21

Hình 8: Khử dính cho trứng 21

Hình 9: Ấp trứng trong hệ thống bình Weys 22

Hình 10: Trung Tâm Giống Thủy Sản Đồng Tháp 24

Hình 11: Các giai đoạn phát triển phôi cá tra ở điều kiện nhiệt độ 28,50 C 29

CHƯƠNG I GIỚI THIỆU

Do nhu cầu của người tiêu thụ cũng như giá trị kinh tế khá cao mà cá tra từ lâu đã là loài cá được nuôi phổ biến ở Việt Nam và ở nhiều nơi trên thế giới.Trước đây nguồn giống phục vụ cho nghề nuôi hoàn toàn phụ thuộc vào

tự nhiên nên nghề nuôi cá tra khá bấp bênh, đồng thời do việc khai thác quá mức làm cho nguồn cá giống ngày càng cạn kiệt, không còn đủ để đáp ứng nhu cầu sản xuất ngày càng tăng Chính vì thế yêu cầu cấp thiết đặt ra cho nghề nuôi là phải có nguồn cá giống đủ để cung cấp cho người sản xuất khi

mà nguồn cá giống tự nhiên không còn đủ khả năng đáp ứng Trước khó khăn đặt ra của thực tế sản xuất , từ năm 1960 Thái Lan đã đẩy mạnh đầu tư cho chương trình nghiên cứu sinh sản nhân tạo cá tra và đến năm 1966 đã thành công Thái Lan trở thành quốc gia đầu tiên sản xuất giống cá tra nhân tạo Năm 1974 qu y trình sản xuất giống cá tra đã tương đối hoàn chỉnh Sự ra đời của kỹ thuật sinh sản cá tra được xem như một bước ngoặc lớn đánh đấu sự phát triển của nghề nuôi cá tra trên thế giới

Ở Viêt Nam, một số trường và viện nghiên cứu từ lâu đã tiến hành nghiên cứu việc nuôi vỗ và cho sinh sản nhân tạo loài cá này Các kết quả thu được cho thấy cá tra có khả năng sinh sản bằng phương pháp nhân tạo Tuy nhiên trong giai đoạn đầu kỹ thuật còn chưa ổn định và có nhiều khó khăn cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện Do đó mãi đến năm 1998 nước ta mới thật sự thành công trong việc cho sinh sản nhân tạo cá tra và đưa vào sản xuất đại trà Nếu như trước đây nguồn cá giống được cung cấp chủ yếu từ hệ thống sông tiền, sông Hậu thì từ đây nguồn cá giống sinh sản nhân tạo trở thành nguồn cung cấp chính cho người nuôi Việc sản xuất giống cá tra nhân tạo, chủ động cung cấp nguồn giống đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của người sản xuất và

mở ra một hướng đi mới, phát triển nhanh chóng cho nghề nuôi cá tra vốn dĩ

là một phần cuộc sống của người dân Đồng bằng Sông Cửu Long

Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) thuộc hạ lưu sông MeKong có nguồn tài nguyên nước ngọt dòi dào, phong phú, nguồn nước sông này đóng vai trò quan trọng đối với nghề nuôi thủy sản của cả nước, chiếm phần lớn diện tích và sản lượng nuôi trồng Chế độ thổ nhưỡng và thủy văn ở ĐBSCL tương đối thuận lợi cho phát triển nuôi trồng thủy sản, nhóm cá nước ngọt đặc biệt là các loài

ngày càng mở rộng , nhu cầu tiêu thụ ngày càng cao mà trong năm 2003 sản lượng cá tra, basa đạt trên 250.000 tấn và đến năm 2004 sản lượng tăng lên 315.00 tấn Trong những năm gần đây nghề nuôi cá tra, basa tại ĐBSCL phát triển rất nhanh, với tổng sản lượng 400.000 tấn, chiếm 11% kim ngạch xuất khẩu toàn ngành thủy sản năm 2005 (Phạm Thị Thu Hồng, 2006), đến năm

2007 sản lượng cá Tra nuôi của vùng ĐBSCL đạt hơn 1.000.000 tấn (Bộ Thủy sản, 2007) Hơn nữa, hiện nay sản phẩm cá Tra được xem là nguồn xuất khẩu thủy sản quan trọng của nước ta, do đó nhiều hộ nuôi mạnh dạn đầu tư vào đối tượng này Nhờ tổ chức nuôi qui mô lớn, biết áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật kết hợp với những kinh nghiệm thực tiển qui trình nuôi hoàn chỉnh, tạo được lợi thế cạnh tranh trên thương trường quốc tế so với nhiều loài cá nước ngọt khác ở Trung Quốc, Thái Lan và Indonesia…Thịt cá Tra fillet thương phẩm của ĐBSCL đã có mặt ở hầu hết trên nhiều thị trường của khoảng 65 nước, mang lại nguồn ngoại tệ lớn mỗi năm

Mặc dù kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá tra được phổ biến rộng rãi ở ĐBSCL nhưng việc quản lý sản xuất và chất lượng con giống vẫn chưa được quan tâm đúng mức.Chính vì nhu cầu nuôi cá tra thương phẩm ngày càng mở rộng diện tích từ đó để đáp ứng nhu cầu về con giống số lượng và chất lượng nên đề tài

“Kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá Tra tại Trung Tâm Giống Thủy sản tỉnh

Đồ ng Tháp” tiếp tục được thực hiện

Mục tiêu của đề tài:

Thông qua thực hiện đề tài tiếp cận thực tế sản xuất cá giống, nâng cao kỹ năng nghề nghiệp;đồng thời thu thập thông tin về những vấn đề thuộc kỹ thuật sản xuất giống cá tra tại Trung Tâm Giống Thủy sản tỉnh Đồng Tháp

Nội dung nghiên cứu:

Khái quát về Trung Tâm Giống Thủy sản tỉnh Đồng Tháp

Nuôi vỗ cá bố mẹ

Kích thích sinh sản cá

Ấp trứng và theo dõi sự phát triển phôi

CHƯƠNG II LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU

2.1 Tình hình phát triển thủy sản trên thế giới

Nguồn lợi và sản phẩm thủ y sản mang lại từ các hoạt động nuôi trồng thủy sản, bảo vệ và khai thác hợp lý từ con người đã đóng góp tích cực vào sự an toàn thực phẩm cho con người trên khắp các châu lục Tổng sản phẩm thủy sản thế giới năm 2001 ước đạt 128,8 triệu tấn trong đó nuôi trồng là 37,5 triệu tấn Năm 2002 tổng sản lượng thủy sản thế giới là 133 triệu tấn trong đó sản lượng nuôi trồng là 51,4 triệu tấn (Lowther, 2004)

2.2 Tình hình phát triển thủy sản Việt Nam

Ở Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ 21, sản lượng thủy sản nuôi trồng có tốc độ tăng trưởng rất cao, vượt xa tốc độ tăng trưởng của khai thác Từ năm

1990 - 2000, Việt Nam đã trở thành một trong 10 nước có sản lượng cá nuôi lớn nhất thế giới, sau Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Nhật Bản, Thái Lan, Bangladesh (Bộ Thủy Sản, 2006)

2.3 Đặc điểm sinh học của cá tra (Pangasianodon hypophthalmus)

2.3.1 Hệ thố ng phâ n loạ i

Hình 1: Cá tra (Pangasianodon hypophthalmus)

Theo hệ thống phân loại gần đây của Komarudin và Pariselle, 2000; Tana,

2000 cá Tra có hệ thống phân loại như sau:

Bộ: Siluriformes Họ: Pangasiidae Giống: Pangasianodon Loài: Pangasianodon hypophthalmus (Komarudin và Pariselle,

2000; Tana, 2000)

Trước đây,loài cá Tra nuôi Pangasius hypophthalmus được mô tả lần đầu bởi Sauvage năm 1878 ở Campuchia, tên khoa học của cá Tra còn có nhiều tên khác dựa trên cơ sở những tài liệu các tác giả nước ngoài mô tả cá ở các khu

hệ cá lân cận như Thái Lan (Smith, 1945) Nhưng theo kết quả định danh lại của Robert và Vidthayanon (1991) cá tra được xếp vào họ Schilbeidae và tên khoa học của chúng là Pangasius micronemus Bleeker, 1847 (Yên et al, 1992; Khoa và Hương, 1993) Ngoài ra, ở Thái Lan, Indonesia, Malaysia, cá tra còn

có tên khoa học khác là Pangasius sutchi (Cacot, 1998) Nhưng kết quả định danh của Robert và Vidthayanon (1991) đã được kiểm định bởi Loan (1998) vẫn được xem là phù hợp nhất và được dùng phổ biến trong các báo cáo khoa học trong và ngoài nước

2.3.2 Đặc điểm phâ n bố

Loài cá tra có nguồn gốc từ sông Mekong và sông Chaophraya - Thái Lan (Robert và Vidthayanon, 1991) Ở Việt Nam, cá tra phân bố trên sông Tiền, sông Hậu, nhiều nhất là ở vùng hạ lưu Cá Tra bột được vớt chủ yếu trên sông Tiền, sông Hậu, cá trưởng thành chỉ thấy trong ao nuôi, rất ít khi tìm thấy trong tự nhiên (Yên et al, 1992)

Theo Cacot (1999), ở hạ lưu sông Cửu Long có 11 loài chủ yếu thuộc giống Pangasius, trong đó có 8 loài có kích thước lớn (chiều dài lớn hơn 50cm) Đặc

biệt có 2 loài là cá Tra (Pangasianodon hypophalmus) và cá Basa (Pangasius

bocourti ) được nuôi rất nhiều ở đồng bằng sông Cửu Long

2.3.3 Đặc điểm sinh trưởng

Cá Tra có khả năng sống tốt trong điều kiện ao tù nước đọng, nhiều mùn bã hữu cơ, hàm lượng oxy hòa tan thấp và có thể thả nuôi với mật độ cao

Cá Tra có tốc độ tăng trưởng tương đối cao, là loài tăng trưởng nhanh nhất trong 10 loài thuộc giống Pangasius (Lazard, 1998) và Pangasianodon Cá Tra bột hết noãn hoàng có chiều dài trung bình từ 1-1,1cm, sau 14 ngày ương đạt 2,0-2,3cm và trọng lượng là 0,52g Cá năm tuần tuổi đạt 1,28-1,5g, chiều dài 5-6cm Sau một năm cá đạt 0,7-1,5 kg và đến 3-4 tuổi đạt 3-4kg Cá còn nhỏ tăng nhanh về chiều dài, khi cá đạt 2,5 kg là bước vào thời kỳ tích lũy mỡ, cần

có chế độ nuôi dưỡng thích hợp để phát dục tốt Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng còn tùy thuộc rất lớn vào mật độ nuôi, chất lượng và số lượng thức ăn cung cấp Độ béo (mỡ) cũng tăng dần theo sự phát triển của cá, ở năm đầu tiên độ béo tăng nhanh nhất, qua các năm sau độ béo biến đổi không đáng kể: cá có trọng lượng 11,2g có độ béo 0,99%, cá 560g có độ béo 1,6%, nhưng cá 3 tuổi nặng 3,62kg có độ béo là 1,62% Cá đực có độ béo cao hơn cá cái (Trần Thanh Xuân, 1994)

Tương quan giữa độ tuổi và trọng lượng cho thấy cá tăng trưởng nhanh ở những năm đầu, về sau chậm dần Cỡ cá trên 10 tuổi trong tự nhiên (ở Campuchia) tăng trọng rất ít, cá nuôi trong ao 9 năm đạt 16,5 kg trong khi cá trong tự nhiên cỡ 20 tuổi cũng chỉ đạt 15- 17 kg (Bộ Thủy sản, 1991)

và sinh trưởng của cá tốt nhất (Hùng et al, 1998)

Cá Tra khi hết noãn hoàng có thể bắt đầu ăn lẫn nhau và chúng vẫn tiếp tục ăn nhau nếu cá ương không được cho ăn đầy đủ Khi khảo sát cá bột vớt trong tự nhiên vẫn thấy chúng ăn lẫn nhau ngay trong các đáy chứa cá bột vớt được, ngoài ra còn thấy trong dạ dày của chúng có rất nhiều phần cơ thể và mắt cá con các loài cá khác (Anh và ctv, 1979)

Cá con 12 ngày tuổi sử dụng hiệu quả thức ăn chế biến (Xuân và ctv, 2000)

Cá Tra càng lớn, phổ thức ăn của cá càng rộng

Theo Xuân, 1994 khi nghiên cứu thành phần thức ăn trong dạ dày cá tra đánh bắt trong tự nhiên có tỉ lệ như sau:

cá tích lũy vật chất dinh dưỡng Do vậy thức ăn cung cấp cho cá cần có đủ thành phần và lượng đạm cần thiết (lượng đạm tối thiểu trong thức ăn 30 – 50%) Lượng và thành phần thức ăn được thay đổi theo giai đoạn thành thục của cá

2.3.5 Đặc điểm sinh sả n

Cá tra thành thục chậm hơn so các loài cá trơn khác, chúng thành thục sinh dục vào cuối mùa khô và đầu mùa mưa Trong sinh sản nhân tạo, mùa vụ sinh sản của cá basa kéo dài từ tháng 2 đến tháng 6, cá tra từ tháng 3 đến tháng 8 đối với cá nuôi bè, nhưng với cá tra nuôi ao, thời gian này ngắn hơn, từ tháng

6 đến tháng 8 (Cacot, 1998) Trong tự nhiên, cá cá tra và basa đều là những loài di cư sinh sản Mùa di cư của chúng xảy ra từ tháng 5-6, tại thác Khone, ở miền Nam nước Lào, thượng nguồn sông Mekong (trích bởi Cacot, 1998) Đây cũng là thời điểm nước sông bắt đầu dâng lên Cá con theo xuôi dòng nước xuống vùng hạ lưu sông Mekong và chúng xuất hiện trên các sông vùng ÐBSCL từ tháng 6 đến tháng 9, khi mực nước ở các sông dâng lên (Lenormand, 1996) (trích bởi Cacot, 1998)

Theo Cacot (1998), trong điều kiện sinh sản nhân tạo sự thành thục cá tra cái cũng diễn ra vào cuối mùa khô và đầu mùa mưa Đối với con đực, việc sinh tinh diễn ra cùng thời gian với thành thục với cá cái Cá basa thành thực sớm hơn vào khoảng tháng 1 hàng năm và chấm dứt sinh sản trong tháng 9- 10 Theo Cacot (1998), sinh sản nhân tạo cá tra lần đầu tiên được báo cáo tại Thái Lan vào năm 1959, sau đó là ở Indonesianăm 1981 và ở Malaysia năm 1983

Ở Việt Nam, sinh sản nhân tạo cá tra vào năm 1981 nhưng kết quả đạt được rất thấp Cá bố mẹ nuôi vỗ trong ao hay bè đều cho kết quả sinh sản nhân tạo tốt với các loại hormon thông thường là HCG và Ovaprim

Ở cá Tra cái xử lý 1 - 2 liều dẫn với kích dục tố HCG và sau đó dùng 1- 2 liều quyết định (2530 UI/kg) hay (2530- 2520 UI/kg) hay 3 liều (490- 1000- 1500 UI/kg) Đường kính trứng cá tra 1,0mm nhỏ hơn đường kính trứng của cá basa 1,9mm

Đối với cá đực, để tham gia sinh sản cá được xử lý với một liều kích dục tố HCG (2000 UI/kg) Ngoài HCG, còn có loại kích dực tố LHRHa (30µg/kg) và Domperidone (3mg/kg) được sử dụng cho cá basa

2004) các yếu tố bên ngoài tạo nên môi trường cho sự phát triển của tuyến sinh dục

Sự thành thục và khả năng sinh sản của cá bố mẹlà kết qủa tác động của nhiều yếu tố thuộc về sinh học nói chung và sinh lý sinh thái nói riêng Đáng chú ý hơn là những đặc trưng sinh học cơ bản của đối tượng và sự đồi hỏi về môi trừong chất lượng nước phù hợp để tạo điều kiện tối ưu có thể cho cá sinh sống Từ đó tạo được đàn cá bố mẹ có tỷ lệ thành thục, hệ số thành thục,chất lượng sản phẩm sinh dục cao phục vụ tốt cho nhu cầu sản xuất

Theo Nguyễn Chung (2006) cá bố mẹ thành thục là những cá có tuyến sinh dục phát triển đầy đủ, sẵn sàng chuyển sang tình trạng sinh sản ngay khi gặp điều kịên thích hợp hoặc bằng biện pháp sinh lý

2.4.1 Chuẩn bị ao nuô i vỗ cá bố mẹ

Ao nuôi cá bố mẹ phải có diện tích từ 500-2000m2, sâu từ 1,2–1,4m Ao rộng

sẽ dễ dàng tạo được sự đối lưu giữa các tầng nước giúp cá sinh trưởng và phát triển thuận lợi, thành thục dễ dàng và chất lượng sản phẩm sinh dục tốt Đồng thời, ao rộng sẽ ổn định được các yếu tố môi trường nhất là khi thời tiết thay đổi Đáy ao phải bằng phẳng, hơi nghiêng về phía công thoát, độ dốc 0.3-0.40

và không nên có nhiều bùn vì dễ gây ô nhiễm và dễ gây bệnh cho cá (VINAFIS, 2004)

Ao nuôi dễ dàng cấp, thoát nước Trước khi thả cá nuôi vô ao cần được diệt tạp và loại các mầm bệnh bằng cách tháo cạn ao, rãi vôi bột từ 7-10kg/100m2 Sau 12 giờ lấy nước vào ao đạt đúng độ sâu thích hợp thì mới thả cá bố mẹ

2.4 2 Mùa vụ, thời g ian nuôi vỗ cá bố mẹ

Mỗi năm sau khi kết thúc mùa sinh sản nhân tạo, đàn cá bố mẹ được đưa vào hồi sức, sau đó được kiểm kê, đánh giá và chọn lọc để chuẩn bị nuôi vỗ cho mùa sinh sản tiếp theo

Ở các tỉnh Nam Bộ, mùa vụ nuôi vỗ bắt đầu từ tháng 10-11 năm trước đến tháng 3 năm sau thì thành thục trở lại và có thể tham gia sinh sản, mùa cá đẻ kéo dài đến tháng 9, các tỉnh miền Trung (từ Đà Nẵng trở vào) thời gian bắt đầu nuôi có thể chậm hơn 1 tháng nên thời gian cá thành thục và cho đẻ muộn hơn từ tháng tư kéo dài đến tháng 9 Các tỉnh miền Bắc do thơi tiết lạnh hơn nên đàn cá phải được nuôi giữ qua đông và nuôi vỗ tích cực từ tháng 3 trở đi

2.4.3 Mậ t độ thả và tỷ lệ cá bố mẹ

Mật độ thả nuôi cá bố mẹ trong ao là điều cần dược đặc biệt quan tâm, nó có ảnh hưởng rất lớn đến khă năng thành thục và sinh sản của cá bố mẹ Mật độ

nuôi phù hợp sẽ tạo được không gian thoải mái cho cá hoạt động, làm tăng khả năng và mức độ tiếp nhận oxy trong môi trường nước và môi trường không khí Trong mật độ nuôi thích hợp sẽ làm tăng được hiệu suất tự làm sạch môi trường của thủy vực

Mật độ nuôi vỗ cá Tra bố mẹ thường: 100-200kg/100m2

Tỷ lệ đực: cái = 1:1

2.4.4 Thức ăn nuô i vỗ

Thức ăn không những là nguồn vật chất cho sự sinh trưởng, năng lượng cho sự trao đổi chất mà con là nguyên liệu cho sự tạo thành và phát triển của nõan hoàng, tinh sào Khi môi trường thiếu thức ăn sự thành thục của cá bị ảnh hưởng xấu như: hệ số thành thục, tỷ lệ thành thục thấp, đặc biệt phát triển không đồng đều của noãn bào cũng như khả năng rối loạn thành thục của cá tăng lên mặc dù các điều kiện khác của môi trường sống thuận lợi (Nguyễn Văn Kiểm, 2004) Những cá trong thời kỳ tạo noãn hòang nếu bị đói trong thời gian dài thì buồng trứng có thể bị thoái hóa và tiêu biến Chế độ dinh dưỡng tốt có thể làm cho cá phát dục, thành thục và sinh sản sớm (Nguyễn Tường Anh, 1999)

Cần thường xuyên cấp nước mới vào ao nuôi, nước mới được cấp vào ao sẽ có tác dụng trực tiếp tới cá bố mẹ và có tác dụng gián tiếp qua việc cải thiện điều kiện sống Đó là những tác dụng tốt cần phải có trong quá trình nuôi vỗ cá bố

mẹ (Phạm Minh Thành và Nguyễn Văn Kiểm, 2008) Nguồn nước mới có tác dụng thúc đẩy hoạt động bơi lội của cá, thúc đẩy quá trình chuyển hóa dinh dưỡng cho sự thành thục của tu yến sinh dục, kích thích sự họat động của các tuyến nội tiết thông qua các cơ quan cảm giác đặc biệt là cơ quan đường bên của cá

2.4.5 Chế độ chăm sóc và kiể m tra sự thành thục của cá

Trong quá trình nuôi vỗ, cá bố mẹ được cho ăn khẩu phần 5-7% so với trọng lượng thân Vitamin và Premix khoáng chiếm 1% tổng số thức ăn Hàm lượng protein tổng cộng từ 30-33% trong thức ăn Thức ăn hỗn hợp được nấu chín, nhào trộn rồi vắt thành từng cục, cho vào sàn ăn đặt cố định ở một chỗ, sàn cách đáy ao 25-30cm cứ 300-400m2 đặc một sàn ăn Cho ăn 2 lần/ngày Kích thích nước, mỗi ngày từ 10-20% lượng nước ao, có thể lợi dụng thủy triều để thay nước cho ao

Sau khi nuôi vỗ 2 tháng kiểm tra bố mẹ lần thứ nhất để đánh giá sức khỏe và

độ béo của cá Tháng thứ 3 dùng que thăm trứng kiểm tra trứng của cá để đánh giá mức độ phát dục và điều chỉnh chế độ nuôi vỗ hợp lí Từ tháng thứ 4 trở

đi, mỗi tháng 2 lần kiểm tra tình trạng phát dục của cá Lúc này đa số cá cái có buồng trứng đã chuyển sang giai đoạn 4 và nhiều cá đực đã có tinh dịch (Nguyễn Chung, 2007), cá đực đã chớm có tinh

2.5 Một số kích dục tố thường dùng trong sinh sản nhân tạo

2.5.1 Não thùy (Hy po physis- tuyế n y ên)

Não thùy cá xương là một khối nhiều tuyến nằm sát não trung gian, có nhiều sợi hoặc ống của tế bào nằm trong lớp đệm bằng mô liên kết Qua nhiều nghiên cứu trong sinh sản cá, người ta thấy rằng hiện nay não thùy cá được sử dụng ở hai dạng là não tươi và não khô có nguồn gốc chủ yếu từ nước ngoài đưa vào Đây là loại kích dục tố sử dụng rộng rãi nhất vì bảo quản vận chuyển

dể dàng và khi sử dụng ít xảy ra phản ứng phụ (Nguyển Văn Kiểm, 2000) Dung dịch não thùy được nghiền nát trong nước muối sinh lý rồi được tiêm vào cơ thể cá Sau khi tiêm những chất kích thích có trong não tùy sẽ thấm qua máu vào buồng trứng kích thích trứng chín Theo Phạm Văn Trang và Trần Văn Vỹ (1983), não thùy thường lấy ở những cá đang trong thời kỳ phát dục, vào thời vụ cá sắp đẻ, tốt nhất là não cá chép có khối lượng cơ thể từ 0,3 kg,

cá mè từ 0,7 kg

Não cá sau khi lấy xong phải được ngâm trong lọ aceton hoặc cồn 960 để nơi khô ráo, thoáng mát Theo Nguyễn Tường Anh (2005), não thùy cá cái có họat tính kích dục gấp 2-2,5 lần cá đực cùng loài có sự thành thục tương ứng Trong quá trình sử dụng não thùy khi cho cá đẻ có thể thay đổi tùy theo sự thành thục của cá cho não Song trong quá trình sử dụng cần tránh dùng ở liều quá cao, đặt biệt là khi tiêm sơ bộ ở một trường hợp nhất định việc tăng liều khi tiêm quyết định có tác dụng rút ngắn thời gian hiệu ứng Nhưng liều tiêm não quá cao, đưa vào cơ thể cá một lượng lớn hormon của tuyến yên có thể dẫn đến sự rối loạn tình trạng sinh lý bình thường, gây chết cá mẹ và làm giảm chất lượng trứng của chúng (Nguyễn Tường Anh, 1999)

2.5.2 HCG (H uma n Chorio nie Go na dotro pin)

HCG (Human Chorionie Gonadotropin) nghĩa là kích dục tố màng đệm của nhau thai tiết ra, có tác dụng duy trì thể vàng sau khi rụng trứng do LH (LH có tác dụng gây ra rụng trứng và biến nang trứng thành thể vàng sau khi rụng) Chính nhờ HCG mà sự tổng hợp Progesteron ở thể vàng được tăng cường HCG trên con đực có tác dụng kích thích các tế bào kẻ leydig trong tinh hoàn tiết ra hormon sinh dục đực và quá trình tạo tinh cũng như hoạt tính của các tế bào dinh dưỡng bên trong ống sinh tinh (Ngu yễn Từờng Anh, 1999)

Liều lượng HCG dùng cho cá phụ thuộc rất nhiều vào mức độ tinh khiết của chế phẩm cũng như sự thành thục của cá Thậm chí có loài dùng đơn độc HCG hiệu quả rất kém hoặc không có tác dụng (Nguyễn Văn Kiểm, 2000)

3 LHRH-a và các chất kháng dopamin

LHRH-a là chất tương tự như GnRH của động vật có vú, có một số mắt xích aminoacid trên chuỗi peptid được thay đổi vì thế ta gọi chúng là chất tương tự (a :analog)

Ngày nay LHRH-a được dùng rộng rãi trong kích thích sinh sản rất nhiều loài

cá bởi : họat tính ổn định, giá rẻ, không gây phản ứnh miễn dịch Song nếu cá

bố mẹ được sử dụng LHRH-a để kích thích sinh sản thì sau khi đẻ tuyến yên của cá không còn kích dục tố nửa

Dom (Domperidon) là chất cạnh tranh với thụ thể của Dopamin (chất antidopamin) Vì vậy mà ức chế tác dụng cản trở tiết kích dục tố của dopamin Motilium là một trong những sản phẩm thương mại của domperidon

2.6 Kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá tra

2.6.1 Tiêu chuẩ n chọ n cá bố mẹ

Cá bố mẹ đạt tiêu chuẩn kích thích sinh sản phải có tuyến sinh dục phát triển đến cuối giai đọan IV, được thể hiện ở hình thái bên ngoài và sản phẩm sinh dục (Phạm Minh Thành và Ngu yễn Văn Kiểm, 2008) Vì thế việc lựa chọn cá

bố mẹ thành thục tốt sẽ mang lại hiệu quả cao trong quá trình sản xuất

Phải ngưng kiểm tra trước khi đẻ ít nhất 2 ngày để cá hoàn toàn khỏe mạnh và tiếp tục hoàn thiện quá trình chín muồi sinh dục

Cá đạt tiêu chuẩn cho đẻ: cá cái phải có lỗ sinh dục sưng và hồng, trứng có màu trắng bạc, tròn, rời, ít mạch máu, nhân đã cực hóa, kích thước trứng 1- 1,1mm Đối với cá đực vuốt gần lỗ sinh dục thấy sẹ chảy ra Cá phải khỏe mạnh

2.6.2 Vấn đề ấp trứng

Cá tra là loài đẻ trứng dính (giống như cá trê, cá chép, cá basa), do đặc tính của loại trứng này xuất hiện tính dính khi tiếp xúc với nước cho nên tuỳ điều kiện cụ thể mà có phương pháp ấp khác nhau Có 2 phương pháp ấp trứng dính phổ biến

Cho trứng dính vào giá thể (rễ lục bình, xơ dừa, xơ cao, dây nylon, khung vải mun) Trứng sau khi hoàn tất quá trình thụ tinh thì cho dính vào giá thể, có thể

ấp trứng trong nước hoặc trên cạn Nếu sử dụng biện pháp ấp trên cạn thì phải đảm bảo đủ độ ẩm cho trứng và phải cho xuống nước trước khi trưng nở 2-3

giờ Có thể dùng nhiều dụng cụ ấp trưng như các loại bồn chứa, hồ xi măng Tuy nhiên khi ấp trứng có giá thể chăm sóc gặp khó khăn khi số lượng trứng lớn, thiếu hệ thông cấp nước tự chảy và chiếm diện tích khá lớn

Khử dính cho trứng (ấp bình Weys, bể vòng) : khử dính sơ bộ bằng dung dịch muối Urea (NaCl 4g + Urea 3g + 1 lít nước cất), hay còn gọi là dung dịch thụ tinh

Tỷ lệ giữa trứng với dung dịch này tăng dần theo thời gian Bắt đầu đảo liên tục 3-5 giây đối với cá trê, cá tra và 1-2 giờ đối với cá chép, thấy giảm tính dính của trứng thì khử dính bằng dung dịch 2

Dung dịch 2 là dung dịch Tanin (1,5g Tanin + 1 lít nước cất)

Đổ dung dịch tanin ngập trứng và đảo đều Khoảng 3 - 5 giây, chắt bỏ dung dịch này và rửa lại bằng nước sạch 2-3 lần sau đó đem trứng đi ấp trong Weys

Ấp trong bình Weys thủy tinh hoặc nhựa trong suốt có thể tích 5-10 lít, 45 lit hoặc bình Weys composite 600-1000 lít với mật độ 20.000- 30.000 trứng/lít Các chỉ tiêu theo dõi

Tỷ lệ nở (%) = (Số trứng nở/số trứng thụ tinh)*100

Tỷ lệ thụ tinh (%) = (Số trứng thụ tinh/tổng số trứng)*100

Tỷ lệ cá đẻ (%) = (Số cá đẻ/Số cá tham gia sinh sản)*100

Sức sinh sản thực tế = (Số trứng thu được/Trọng lượng cá cho sinh sản)*100 Thường xuyên điều chỉnh lưu lượng nước chạy vào bể Nhiệt độ thích hợp cho

cá phát triển là 28- 300 C Nhiệt độ càng cao thì phôi phát triển càng nhanh nếu quá cao thì phôi bị dị hình, trên 320 C phôi sẽ chết Ngược lại nhiệt độ quá thấp thì phôi phát triển chậm, dễ bị dị hình, nhiệt độ dưới 240C phôi sẽ ngừng phát triển và chết, trứng nở sau 22 - 24 giờ Khi cá nở tăng lượng nước chảy qua bể ấp để đẩy nhanh vỏ trứng và chất thải ra ngoài Cá nở hết thì vớt

ra đem ương

CHƯƠNG III VẬT LIỆU PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Thời gian nghiên cứu

Thời gian từ ngày 12/02/09 đến ngày 17/04/09

3.2 Địa điểm nghiên cứu

Địa điểm thực hiện đề tài tại Trung Tâm Giống Thủy sản tỉnh Đồng Tháp

3.3 Vật liệu nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: cá Tra có trọng lượng từ 05-10 kg/con, ngoại hình tốt,

cơ thể nguyên vẹn không dị hình

Dụng cụ:

+ Máy xay thức ăn + Cân điện tử + Ống tiêm và kim tiêm + Thau nhựa, khăn lau + Cân đồng hồ

+ Nhiệt kế + Đĩa petri + HCG + Que thăm trứng + Bể Composite + Bạt n ylon + Các dụng cụ khác

3.4 Phương pháp nghiên cứu

Trực tiếp theo dõi và nghi nhận các số liệu về kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ cũng như các số liệu của các đợt sinh sản tại cơ sở nghiên cứu

3.4.1 Nuô i vỗ cá bố mẹ

3.4.1.1 Chuẩn bị ao nuôi cá bố mẹ

Ao nuôi cá bố mẹ gồm 5 ao cá bố mẹ và một ao cá hậu bị với diện tích, độ sâu theo bảng 1:

Bảng 1 :Điều kiện ao nuôi cá bố mẹ STT Ao Hình dạng Diện tích (m 2 ) Độ sâu (m)

Diệt tạp và loại các mầm bệnh trước khi thả cá vào ao nuôi bằng cách tháo cạn nước ao, rãi vôi bột từ 7-10kg/100m2 Sau 12 giờ lấy nước vào ao đạt đúng độ sâu thích hợp thì mới thả cá bố mẹ Nguồn nước cấp trực tiếp từ sông thông qua hệ thống kênh mương