BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN NGÂN HÀNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ Học phần Chủ nghĩa xã hội khoa học ĐỀ TÀI Quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin về vấn đề tôn giáo Ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống xã hội ở Việt Nam hiện nay Giảng viên hướng dẫn TS Vũ Thị Thu Hiền Sinh viên thực hiện Lớp Mã sinh viên Hà Nội, ngày 14 tháng 06 năm 2021 Mục lục Trang A MỞ ĐẦU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2 3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2 4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiê.
Trang 1Học phần: Chủ nghĩa xã hội khoa học
ĐỀ TÀI:
Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về vấn đề tôn giáo Ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống xã hội ở
Việt Nam hiện nay.
Giảng viên hướng dẫn : TS.Vũ Thị Thu Hiền
Sinh viên thực hiện :
Hà Nội, ngày 14 tháng 06 năm 2021
Trang 2A MỞ ĐẦU……… ……….… 1
1 Tính cấp thiết của đề tài……… 1
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ……… …….… 2
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ……….2
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu ………2
5 Ý nghĩa lý luận và thực tiến của đề tài ……… 2
B NỘI DUNG ……… 3
Phần 1: Phần lý luận ……… ……… 3
1.1 Lý luận chung về vấn đề tôn giáo ……… 3
1.2 Nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo trong thời kỳ quá độ lên CNXH ……… … 4
1.3 Chính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam ……… … …6
Phần 2: Phần liên hệ thực tế và liên hệ bản thân ……….8
2.1 Ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay ……… ……… 8
2.2 Liên hệ bản thân ……… 11
C KẾT LUẬN ……… …….12
Tài liệu tham khảo ……… 14
Trang 3A MỞ ĐẦU:
1 Tính cấp thiết của đề tài:
Nếu chủ nghĩa duy vật lịch sử được coi là một trong ba phát minh quan trọng nhất của chủ nghĩa Mác-Lênin, thì những quan điểm về tôn giáo là một trong những biểu hiện rõ nét nhất lập trường duy vật về lịch sử của học thuyết này Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội phản ánh hư ảo hiện thức khách quan Con người tạo ra tôn giáo
vì mục đích, lợi ích bản thân, đồng thời tôn giáo phản ánh ước mơ, nguyên vọng, suy nghĩ của họ Song, mặc dù sáng tạo ra tôn giáo, con người lại bị lệ thuộc, tuyệt đối hóa và phục tùng tôn giáo vô điều kiện Chủ nghĩa Mác-Lênin cho rằng, tôn giáo mặc dù là sự phản ánh hoang đường, hư ảo hiện thực, là một hiện tượng tiêu cực trong xã hội nhưng nó không phải không có những yếu tố tích cực Tôn giáo là “liều thuốc an thần” cho đời sống tinh thần của con người Và nếu không có thứ “thuốc” ấy thì con người sẽ phải vật vã đau đớn trong cuộc sống hiện thực với đầy rẫy những áp bức, bất công và bạo lực Đây chính là điểm khác biệt của C.Mác đối với các nhà triết học khác
Tôn giáo nói chung, Phật giáo nói riêng là nhu cầu tinh thần không thể thiếu của một bộ phận nhân dân Phật giáo được du nhập vào Việt Nam vào khoảng thế kỉ thứ nhất trước Công nguyên Do có nhiều điểm tương đồng với tín ngưỡng, văn hóa bản địa nên Phật giáo đã nhanh chóng trở thành một thành tố quan trọng, góp phần làm sâu sắc hơn nền văn hóa Việt Nam Với quá trình phát triền lâu dài, Phật giáo đã thăm căn cố đế vào nhiều lĩnh vực đời sống của nhân dân, đồng thời có những đóng góp nhất định vào nền văn hóa dân tộc, để lại nhiều dấu ấn sâu đậm qua từng triều đại Ngày nay, xã hội Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội cho sự phát triển giàu mạnh, song cùng với
đó là rất nhiều khó khăn, thách thức khiến cho đời sống tinh thần con người
có nhiều chao đảo, bất an Trong bối cảnh đó, Phật giáo với vai trò hết sức quan trọng là giải tỏa nỗi đau khổ tinh thần, lập lại trạng thái cân bằng nhất
Trang 4định giúp đời sống tinh thần của con người trở nên hài hòa hơn đã trở thành một phần trong đời trong sống hằng ngày của một bộ phận không nhỏ quần chúng nhân dân
Việc nghiên cứu tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng hiện nay có vai trò quan trọng trong tiến trình phát triển chung của xã hội Đây là yêu cầu bức thiết có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn Vì vậy, tôi xin chọn đề tài:
“Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về vấn đề tôn giáo và ảnh hưởng
của Phật giáo trong đời sống xã hội ở Việt Nam hiện nay.” làm đề tài tiểu
luận của mình
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:
Thông qua việc nghiên cứu về quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo để giải quyết vấn đề tôn giáo trong thời kỳ quá độ lên CNXH, đồng thời liên hệ ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu: Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về vấn đề
tôn giáo
Phạm vi nghiên cứu: Đời sống xã hội ở Việt Nam hiện nay.
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu:
Cơ sở lý luận: Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về vấn đề tôn giáo Phương pháp nghiên cứu: Đề tài sử dụng phương pháp luận biện chứng
duy vật với các phương pháp như: thống nhất lôgic và lịch sử, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa và hệ thống hóa
5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài:
Y nghĩa lý luận: Tiều luận góp phần cung cấp một cái nhìn khái quát về
tôn giáo theo chủ nghĩa Mác-Lênin
Trang 5Y nghĩa thưc tiên: Giúp người đọc theo dõi được nguyên tắc giải quyết
vấn đề tôn giáo trong thời kỳ quá độ lên CNXH, chính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam và những ảnh hưởng của Phật giáo đối với đời sống tinh thần người dân Việt Nam hiện nay
B NỘI DUNG:
Phần 1 Phần lý luận.
1.1 Lý luận chung về vấn đề tôn giáo.
Bản chất của tôn giáo: Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, phản
ánh hư ảo hiện thực khách quan, thông qua hệ thống các biểu tượng siêu nhiên và niềm tin Tôn giáo là sản phẩm của con người, gắn với những điều kiện lịch sử tự nhiên và lịch sử xã hội xác định Tôn giáo là một hiện tượng xã hội phản ánh sự yếu thế, bất lực, bế tắc của con người trước tự nhiên, xã hội
và các thế lực trong đời sống
Nguồn gốc của tôn giáo:
Nguồn gốc tư nhiên, kinh tế - xã hội: Khi lực lượng sản xuất chưa phát
triển, trước thiên nhiên hùng vĩ, con người cảm thấy yếu đuối, bất lực, không thể giải thích nên con người đã gán cho tự nhiên những sức mạnh quyền lực thần bí Khi xã hội xuất hiện các giai cấp đối kháng, có áp bức bất công, do không giải thích được nguồn gốc của sự phân hóa giai cấp và áp bức bóc lột cùng với lo sợ trước sự thống trị của các lực lượng xã hội, con người trông chờ vào sự giải phóng của một lực lượng siêu nhiên ngoài trần thế
Nguồn gốc nhận thức: do khả năng nhận thức của con người về tự
nhiên, xã hội và chính bản thân mình là có giới hạn Khi những điều mà khoa học chưa giải thích được, thì điều đó thường được giải thích thông qua lăng kính tôn giáo Ngay cả những vấn đề được khoa học chứng minh, nhưng do trình độ dân trí thấp, chưa thể nhận thức đầy đủ, thì đây vẫn là điều kiện, mảnh đất cho tôn giáo ra đời, tồn tại và phát triển
Trang 6Nguồn gốc tâm lý: đó là ảnh hưởng của yếu tố tâm lý (cả tích cực và tiêu
cực) đến sự ra đời của tôn giáo.Đặc biệt là sự bật lực trong đời sống, trong nhận thức, tạo ra sự sợ hãi, bi quan Đó là những tình cảm làm nảy sinh và duy trì niềm tin tôn giáo
Tính chất của tôn giáo:
Tính lịch sử: tôn giáo chỉ xuất hiện trong những điều kiện lịch sử nhất
định; trong những thời kì lịch sử, tôn giáo có sự biến đổi cho phù hợp với kết cấu chính trị và xã hội của thời đại đó
Tình quần chúng: số lượng tín đồ theo các tín ngưỡng, tôn giáo ngày
càng đông; tôn giáo là nơi sinh hoạt văn hóa, tinh thần của một bộ phận quần chúng nhân dân lao động
Tính chính trị: giai cấp thống trị lợi dụng tôn giáo để phục vụ cho lợi
ích giai cấp của mình; đấu tranh tôn giáo là một bộ phận của đấu tranh giai cấp; tôn giáo thay đổi cùng với sự thay đổi của quan hệ chính trị - giai cấp
1.2 Nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo trong thời kỳ quá độ lên
CNXH.
Tôn giáo là một vấn đề tế nhị, nhạy cảm và phức tạp Vì vậy, việc giải quyết những vấn đề nảy sinh từ tôn giáo cần phải thận trọng, tỉ mỉ Khi giải quyết vấn đề tôn giáo trong thời kì quá độ lên CNXH cần phải giữ vững 4 nguyên tắc sau đây:
Thứ nhất, tôn trọng quyền đảm bảo tự do tín ngưỡng và không tín ngưỡng của nhân dân Tự do tôn giáo, tín ngưỡng là quyền được thực hiện
các hành vi tôn giáo, theo đuổi một tín ngưỡng của một cá nhân một cách tự
do, cá nhân có thể theo hoặc không theo một tín ngưỡng, tôn giáo nào Đây được cho là một trong những quyền tự do căn bản của con người Quyền tự
do tín ngưỡng, tôn giáo là một trong những quyền được các quốc gia trên thế giới thừa nhận và đảm bảo Tháng 12 năm 1948, Đại Hội đồng Liên Hiệp
Trang 7Quốc đã thông qua Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (UDHR) UDHR lần đầu tiên đã ghi nhận quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng và tôn giáo trong một văn kiện quốc tế, trong đó tập trung chủ yếu vào việc cấm phân biệt đối xử về tôn
giáo Điều 18 của tuyên ngôn này đã khẳng định: “ Ai cũng có quyền tự do tư
chính là tôn trọng quyền con người, thể hiện bản chất ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa
Thứ hai, khắc phục dần những ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo phải gắn liền với quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới Nguyên tắc
này được nêu ra trên cơ sở triết học duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và thực tiễn giải quyết vấn đề tôn giáo Chủ nghĩa Mác-Lênin và hệ tư tưởng tôn giáo có sự khác nhau về thế giới quan, nhân sinh quan và con đường mưu cầu hạnh phúc cho nhân dân Chủ nghĩa Mác-Lênin chỉ ra rằng, thay đổi bản thân tôn tại xã hội là tiền đề thay đổi ý thức xã hội; muốn xóa bỏ ảo tưởng nảy sinh trong tư tưởng con người, phải xóa bỏ nguồn gốc sinh ra ảo tưởng ấy Nếu tách rời khỏi việc cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới thì không thể khắc phục được ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo gây ra trong xã hội
Thứ ba, phân biệt hai mặt chính trị và tư tưởng, tín ngưỡng, tôn giáo
và lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo trong quá trình giải quyết vấn đề tôn giáo Tôn giáo chỉ mang tính chính trị khi trong xã hội có sự phân chia giai
cấp, có sự khác biệt và đối kháng về lợi ích giữa các giai cấp đó Tính chính trị của của tôn giáo biểu hiện qua việc các thế lực chính trị lợi dụng tôn giáo phục vụ cho mục đích của họ Ngược lại, mặt tư tưởng của tôn giáo biểu hiện qua các mâu thuẫn không đối kháng, đó là niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên Hai mặt chính trị và tư tưởng phản ảnh hai loại mâu thuẫn khác nhau trong tôn giáo, chúng có mối quan hệ với nhau trong vấn đề tôn giáo và bản thân mỗi tôn giáo Phân biệt hai mặt chính trị và tư tưởng trong giải quyết vấn
đề tôn giáo thực chất là phân biệt tính chất khác nhau của hai loại mâu thuẫn
Trang 8này Nhà nước XHCN phải thường xuyên đấu tranh loại bỏ yếu tố chính trị phản động trong tôn giáo vì lợi ích giai cấp, dân tộc và an ninh quốc gia Hiện nay, các thế lực phản động đang thực hiện chiến lược “diễn biến hòa bình”
Đó là một quá trình diễn biến lâu dài, âm thầm, không đổ máu và yên lặng, nhưng sẽ dẫn đến sự loại bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản và ý thức hệ của nó ở tại các nước XHCN Vì vậy, Đảng của các giai cấp công nhân cần nêu cao cảnh giác, giải quyết kịp thời những hành động lợi dụng tôn giáo chống phá CNXH
Thứ tư, cần có quan điểm lịch sử cụ thể trong giải quyết vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo Vì sao cần phải có quan điểm lịch sử khi giải quyết vấn đề
tôn giáo trong thời kì quá độ lên CNXH? Tôn giáo không phải một hiện tượng
xã hội bất biến, tôn giáo luôn vận động cùng với sự phát triển của xã hội Vì vậy, tôn giáo mang tính lịch sử Mỗi tôn giáo đều có quá trình ra đời, tồn tại, phát triển và tiêu vong Vai trò và tác động của tôn giáo trong các thời kì lịch
sử không giống nhau Quan điểm, thái độ của các giáo hội, giáo sĩ, giáo dân
về các lĩnh vực đời sống vì thế mà luôn có sự khác biệt Nhà nước XHCN cần phải có quan điểm và phương thức ứng xử phù hợp với từng trường hợp cụ thể khi giải quyết vấn đề tôn giáo
1.3 Chính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam.
Vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam, Đảng ta đã có những quan điểm , chính sách phù hợp trong nhận thức về tôn giáo và giải quyết vấn đề tôn giáo Điều này được thể hiện qua các nội dung cơ bản sau:
Một là, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, đang và để tồn tại cùng dân tộc trong quá trình xây dựng CNXH ở nước
ta Trên 80% dân số nước ta hiện nay có đời sống tâm linh Theo số liệu cuộc
Tổng điều tra Dân số và Nhà ở Việt Nam năm 2019 thì cả nước có hơn
Trang 913,162 triệu người xác nhận theo một trong những tôn giáo được đăng ký chính thức Tín ngưỡng tôn giáo hiện đang là nhu cầu tinh thần của một bộ phận đông đảo nhân dân, sẽ tồn tại lâu dài cùng dân tộc và cùng với chế độ XHCN ở nước ta Đây là khẳng định mang tính khoa học và cách mạng Thực hiện nhất quán quyền tự do tín ngưỡng, theo hoặc không theo một tôn giáo nào, quyền sinh hoạt tôn giáo bình thường theo đúng pháp luật Các tôn giáo hoạt động bình thường trong khuôn khổ pháp luật, bình đẳng trước pháp luật
Hai là, Nhà nước thực hiện nhất quán chính sách đại đoàn kết dân tộc Đồng bào các tôn giáo là một bộ phận của khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Để thực hiện được quan điểm này, Nhà nước XHCN vừa phải khắc phục các
biểu hiện như chia rẽ, phân biệt đối xử, đố kỵ, mặc cảm vì lý do tín ngưỡng, tôn giáo và kiên quyết chống ấm mưu, thủ đoạn lợi dụng tín ngưỡng tôn giáo, chia rẽ, phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc, đồng thời phải nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, trình độ dân trí,…để tăng cường sự đoàn kết toàn dân, cùng nhau xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Phát huy truyền thống thờ cúng tổ tiên, nghiêm cấm các hành vi lợi dụng tôn giáo, tín ngưỡng
để trục lợi, tuyên truyền mê tin dị đoan, kích động chia rẽ nhân dân, xâm phạm an ninh quốc gia
Ba là, nội dung cốt lõi của công tác tôn giáo là công tác vận động quần chúng .Công tác vận động quần chúng trong công tác tôn giáo bao
gồm: Công tác giáo dục, tổ chức phong trào quần chúng, tổ chức các chương trình phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng hệ thống chính trị ở địa phương,
cơ sở Đây là tư tưởng chỉ đạo quan trọng nói lên thực chất của công tác tôn giáo gắn với mục tiêu là dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 12/3/2003, Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá IX) về công tác tôn giáo đã chỉ rõ: “Mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh là điểm tương đồng để gắn bó đồng bào các tôn giáo với sự nghiệp chung Mọi công dân
Trang 10không phân biệt tín ngưỡng, tôn giáo đều có quyền và nghĩa vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.”
Bốn là, công tác tôn giáo là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị.
Công tác tôn giáo liên quan đến mọi lĩnh vực, mọi mặt của đời sống xã hội, mọi ngành mọi cấp từ trung ương đến cơ sở Làm tốt công tác tôn giáo là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị do Đảng lãnh đạo, trong đó, đội ngũ cán bộ chuyên trách làm công tác tôn giáo là lực lượng nòng cốt Cần củng cố, hoàn thiện bộ máy tổ chức và đội ngũ cán bộ chuyên trách làm công tác tôn giáo, đồng thời ngăn chặn kịp thời mọi hành động lợi dụng tôn giáo làm tổn hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc
Năm là, vấn đề theo đạo và truyền đạo Đây cũng là một quan điểm
quan trọng nhằm xác định rõ các hoạt động tôn giáo (bao gồm: hành đạo, quản đạo và truyền đạo) đều phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật Nghiêm cấm các hành vi tuyên truyền tà đạo, mê tín dị đoan, ép buộc người dân theo đạo và các cách thức truyền đạo trái với quy định đã đặt ra
Phần 2 Phần liên hệ thực tế và liên hệ bản thân.
2.1 Ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay.
Đạo Phật là một trong những học thuyết Triết học – tôn giáo lớn nhất thế giới, đã tồn tại lâu đời với hệ thống giáo lý đồ sộ và số lượng phật tử đông đảo Sau khi truyền bá vào nước ta, Phật giáo đã nhanh chóng trở thành một tôn giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tin thần người dân Việt Trong công cuộc xây dựng đất nước quá độ lên CNXH, chủ nghĩa Mác – Lênin là tư tưởng chủ đạo, vũ khí lý luận, song bộ phận kiến trúc thượng tầng của xã hội
cũ vẫn có sức sống dai dẳng, trong đó giáo lý nhà Phật đã ít nhiều in sâu vào
tư tưởng, tình cảm của một bộ phận lớn người Việt Nam
Phật giáo đã xây dựng được cho mình một hệ thống giáo lý đạo đức khá hoàn chỉnh Không thể phủ nhận được rằng, Phật giáo là một trong những