Tài liệu Báo Cáo Phát Triển Con Người 2010 TỔNG QUAN Của cải thực sự của các quốc gia: Đường đi tới phát triển con người doc

Luận điểm của HDI - một chỉ số được coi là mang tính cấp tiến vào thời điểm đó - là hết sức đơn giản: không nên đo lường sự phát triển của mỗi quốc gia chỉ bằng thu nhập của quốc gia đó,

Báo Cáo Phát Triển

Con Người 2010

TỔNG QUAN

Báo cáo lần thứ 20

Của cải thực sự của các quốc gia:

Đường đi tới phát triển con người

©Bản quyền thuộc Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc năm 2010Biên tập và sản xuất: Communications Development Inc., Washington, D.C.Thiết kế: Bounford.com

Tổng quan

Báo cáo Phát triển Con người 2010

Kỷ niệm 20 năm báo cáo phát triển con người

Của cải thực sự của các quốc gia:

Đường đi, Thành tựu và Thách thức

Xuất bản bởiChương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP)

iv Báo cáo Phát triển con người 2010 - tổng quan

Lời nÓi ĐẦu

Con người (HDI) mới được xây dựng Luận điểm của HDI - một chỉ số được coi là mang tính cấp tiến vào thời điểm đó - là hết sức đơn giản: không nên đo lường sự phát triển của mỗi quốc gia chỉ bằng thu nhập của quốc gia đó, như điều vẫn thường được làm trong thực tiễn, mà còn cần đo lường bằng tuổi thọ trung bình và tỉ lệ biết chữ - là những khía cạnh mà hầu hết các quốc gia thường có sẵn số liệu

Chỉ số HDI vào thời điểm đó còn có một số điểm bất cập, như các tác giả Báo cáo đã thẳng thắn thừa nhận, trong đó có việc quá phụ thuộc vào các mức trung bình cả nước khiến cho không thể thể hiện được những chênh lệch trong phân bổ, và chưa có “một cách đo lường định lượng về tự do con người” Tuy nhiên chỉ số này

đã phát triển thành công luận điểm có tính trung tâm của Báo cáo, được nêu lên một cách cô đọng trong câu mở đầu: “Con người là của cải thực sự của mỗi quốc gia.”

Hai mươi năm sau, tính chất phù hợp và nổi trội về mặt khái niệm của mẫu hình ban đầu về phát triển con người đó là vấn đề không thể tranh cãi Ngày nay, một điều hầu như đã được công nhận trên toàn thế giới là thành công của mỗi quốc gia hay an sinh của mỗi cá nhân không thể chỉ được đánh giá bằng tiền Đương nhiên thu nhập có vai trò quan trọng: không có các nguồn lực thì việc đạt được bất cứ tiến bộ nào cũng sẽ gặp khó khăn Tuy nhiên chúng ta cũng cần đo lường xem người dân có thể sống lâu và sống khỏe mạnh hay không, có

cơ hội được học hành hay không, và có được tự do sử dụng kiến thức và tài năng của mình để làm nên vận mệnh của chính mình hay không

Đó chính là tầm nhìn ban đầu và cho đến nay vẫn là thành tựu to lớn của các tác giả Báo cáo Phát triển Nhân quyền, Mahbub ul-Haq người Pakistan và người bạn thân thiết, cũng là đồng sự của ông, Amartya Sen người

Ấn Độ, cùng với các nhân vật bậc thầy trong tư duy về phát triển khác Những khái niệm mà họ đề ra đã dẫn

Con người Quốc gia – tất cả đều được nghiên cứu, soạn thảo và phát hành ở mỗi quốc gia tương ứng – cũng như

rất nhiều báo cáo khu vực được thực hiện với sự hỗ trợ của các văn phòng khu vực của UNDP

Có lẽ điều quan trọng nhất là cách tiếp cận phát triển con người đã có ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ một thế

hệ các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia phát triển trên khắp thế giới – trong đó có hàng ngàn cán bộ UNDP và các cơ quan khác trong hệ thống LHQ

thành tựu đã đạt được cũng như các thách thức còn tồn tại trong phát triển con người một cách có hệ thống

ở cả cấp độ toàn cầu và quốc gia – một việc làm chưa được thực hiện kể từ Báo cáo đầu tiên – và phân tích các tác động về mặt chính sách cũng như những nội dung có thể được đưa vào công tác nghiên cứu trong tương lai

Có một điểm quan trọng chứa đựng tính thuyết phục và rất rõ ràng: các quốc gia có thể làm rất nhiều điều để cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân ngay cả trong những điều kiện bất lợi Nhiều quốc gia đã đạt được những thành tựu to lớn trong y tế và giáo dục mặc dù thu nhập chỉ tăng trưởng ở mức độ rất khiêm tốn, trong khi một số quốc gia khác có mức tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ trong các thập kỷ vừa qua đã không thể đạt được những tiến bộ ấn tượng tương tự ở các khía cạnh tuổi thọ trung bình, học hành và mức sống nói chung Những

sự cải thiện không phải tự nhiên mà có – cần phải có ý chí chính trị, có các lãnh đạo can đảm và sự tiếp tục cam

kết của cộng đồng quốc tế

Các số liệu về giai đoạn 40 năm qua cũng cho thấy một sự đa dạng rất lớn trong các đường đi để tiến tới thực

hiện phát triển con người: không có một mô hình duy nhất hay một công thức khuôn mẫu nào cho thành công

Báo cáo này chỉ ra những tiến bộ đáng kể của hầu hết các quốc gia ở hầu hết các lĩnh vực, trong đó những nước

nghèo nhất thường cho thấy những tiến bộ lớn nhất Mặc dù có thể đây không phải là một điều đáng ngạc

nhiên đối với những người làm công tác thống kê, nhưng có một thực tế khác xa với giả định của 4 thập kỷ

trước, đó là hầu hết các quốc gia thu nhập thấp có thể đạt được những bước tiến mạnh mẽ như số liệu thống kê

hiện nay thể hiện trong các lĩnh vực y tế, giáo dục và (ở mức độ khiêm tốn hơn) thu nhập

Như chúng ta đều biết rất rõ, không phải mọi xu hướng đều là tích cực Có một thực tế đáng buồn là một số

quốc gia đã bước thụt lùi trong các thành tựu HDI tổng thể kể từ thời điểm phát hành Báo cáo năm 1990 Các

quốc gia này cho chúng ta một bài học về hậu quả có tính tàn phá của mâu thuẫn, của đại dịch AIDS và những

sai lầm trong quản lý kinh tế và chính trị Hầu hết các quốc gia đó đều đã trải qua nhiều hơn một các yếu tố

trên, có khi là tất cả

Tôi đặc biệt hoan nghênh việc Báo cáo năm nay phát huy truyền thông đổi mới trong đo lường sự phát triển con

người Ba cách đo lường mới – phản ánh sự bất bình đẳng đa chiều, bất bình đẳng giới và nghèo khổ cùng cực

– được giới thiệu trong Báo cáo năm nay Chỉ số HDI có điều chỉnh khía cạnh bất bình đẳng, chỉ số bất bình

đẳng giới và chỉ số nghèo đa chiều, được xây dựng dựa trên những đổi mới trong lĩnh vực này và những tiến bộ

trong lý thuyết và số liệu, được áp dụng cho hầu hết các quốc gia trên thế giới và cho chúng ta những hiểu biết

sâu sắc mới, quan trọng

Các công cụ đo lường mới này càng củng cố giá trị của tầm nhìn ban đầu về phát triển con người Nhìn về phía

trước, các Báo cáo trong tương lai sẽ phải bao trùm được những vấn đề thậm chí còn khó hơn, trong đó có lĩnh

vực đảm bảo tính bền vững ngày càng trở nên quan trọng, cũng như vấn đề bất bình đẳng và các ý niệm có

phạm vi rộng lớn hơn về nâng cao vị thế Rất nhiều trong số những thách thức về mặt phân tích và số liệu đã

được xác định trong Báo cáo năm 1990 vẫn tiếp tục là vấn đề khó khăn đối với chúng ta ngày hôm nay

UNDP có thể tự hào về những hỗ trợ dành cho Báo cáo có tính đổi mới và độc lập về mặt tri thức này trong

báo cáo được xây dựng dựa rất nhiều trên các kiến thức và kinh nghiệm sâu sắc của các cơ quan khác thuộc

LHQ, chính phủ các quốc gia và hàng trăm học giả trên khắp thế giới, và chúng tôi luôn luôn biết ơn những sự

hợp tác đó Như Báo cáo của năm nay đã thể hiện một cách thuyết phục, chúng ta có thể và nên tiếp tục được

xa hơn thế nữa

Helen Clark Tổng Giám đốc Chương trình Phát triển Liên hợp quốc

Những phân tích và khuyến nghị chính sách của Báo cáo này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Chương trình Phát

triển Liên hợp quốc hay Ban giám đốc Chương trình Báo cáo là một ấn phẩm độc lập do UNDP tổ chức thực hiện Phần

nghiên cứu và soạn thảo Báo cáo là những nỗ lực chung của ban soạn thảo Báo cáo Phát triển Con người và một nhóm

cố vấn cấp cao, đứng đầu là Jeni Klugman, Giám đốc Văn phòng Báo cáo Phát triển Con người.

Lời nói đầu

vi Báo cáo Phát triển con người 2010 - tổng quan

Năm 1990, hiểu biết của công chúng về vấn đề phát triển đã được đẩy mạnh với sự ra đời của Báo cáo Phát triển Con người lần đầu tiên Được chủ trì biên soạn bởi Mahbub

ul Haq, một người có tầm nhìn xa trông rộng, Báo cáo này đã có tác động to lớn đến cách nhìn nhận về tiến bộ xã hội của các nhà hoạch định chính sách, của các cán bộ công quyền và giới thông tấn báo chí, cũng như các nhà kinh tế và các nhà khoa học xã hội khác Thay vì chỉ tập trung vào một vài chỉ số về tăng trưởng kinh tế có tính truyền thống (như tổng sản phẩm quốc dân bình quân đầu người), những phân tích về “phát triển con người” đề xuất việc xem xét một cách có hệ thống kho thông tin về cuộc sống của người dân trong mỗi xã hội và những quyền tự do đáng kể mà họ được hưởng.

Vào thời điểm Mahbub ul Haq trở thành nhà lãnh đạo tiên phong của cách tiếp cận phát triển con người, một số người đã thể hiện sự không đồng tình, đòi hỏi phải có một cách tiếp cận có phạm vi rộng hơn so với các cách đo lường kinh tế chuẩn mực được đưa ra, và

đề xuất những thay đổi có tính xây dựng Với tư duy rất sâu sắc, Mahbub đã nhận thấy khả năng tận dụng các sáng kiến này, hướng đến việc xây dựng một cách nhìn rộng lớn

có tính thực tiễn và bao gồm nhiều khía cạnh ngay lập tức Các Báo cáo Phát triển Con người chứa đựng rất nhiều thông tin và phân tích đa dạng liên quan đến các khía cạnh

khác nhau của cuộc sống nhân loại.

Tuy nhiên, khó khăn của việc thay thế một con số đơn giản như GNP bởi một loạt các bảng biểu (và rất nhiều phân tích có liên quan) là ở chỗ các bảng biểu và phân tích đó không có được tính thuận tiện cho sử dụng như GNP Vì vậy một chỉ số đơn giản là Chỉ

số Phát triển Con người (HDI) đã được thiết lập như một đối thủ của GNP và chỉ tập trung vào 3 yếu tố tuổi thọ, giáo dục cơ bản và thu nhập tối thiểu Không có gì đáng ngạc nhiên khi HDI – một chỉ số được đề cập đến rất nhiều trong các cuộc thảo luận công –

có một vẻ “thô kệch” ít nhiều giống với GNP Cách gọi này không phải là một sự mô tả

“ác ý” Là một người đã từng có vinh dự cùng làm việc với Mahbub trong việc xây dựng chỉ số HDI, tôi xin được khẳng định rằng HDI đã làm đúng những gì nó được mong đợi: đóng vai trò là một thước đo đơn giản giống như GNP, nhưng khác với GNP, HDI không lãng quên tất cả mọi thứ khác ngoài thu nhập và hàng hóa Tuy nhiên, chúng ta không nên nhầm lẫn giữa tầm mức to lớn của cách tiếp cận phát triển con người với các giới hạn nhỏ bé của HDI – điều này đôi khi vẫn xảy ra.

Thế giới vẫn tiếp tục đi lên kể từ năm 1990 Đã có nhiều thành tựu đạt được (ví dụ trong xóa mù chữ), nhưng cách tiếp cận phát triển con người vẫn tiếp tục tập trung vào những điều chưa làm được – những điều đòi hỏi phải có sự lưu tâm nhiều nhất trong thế giới đương đại – từ nghèo đói, thiếu thốn đến bất bình đẳng và mất an ninh Những bảng biểu mới vẫn tiếp tục xuất hiện trong các Báo cáo Phát triển Con người được công bố hàng

giỚi thiỆu amartya Sen

năm, và những chỉ số mới đã được thiết lập nhằm bổ sung cho chỉ số HDI và làm phong

phú thêm cho đánh giá của chúng ta.

Trên thực tế, những thách thức mới mà chúng ta phải đối mặt cũng đã tăng cường – ví

dụ, các thách thức xung quanh việc bảo tồn môi trường và đảm bảo tính bền vững của an

sinh cho mọi người cũng như những quyền tự do trọng yếu Cách tiếp cận phát triển con

người đủ linh hoạt để có thể ghi nhận những triển vọng tương lai của cuộc sống nhân

loại trên trái đất, trong đó có những triển vọng về các khía cạnh mà chúng ta coi trọng

trên thế giới này, dù có liên quan đến an sinh của chúng ta hay không (ví dụ, chúng ta có

thể cam kết duy trì sự sống còn của các chủng loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng dù

điều đó không liên quan trực tiếp đến an sinh của chúng ta) Nếu nhồi nhét quá nhiều

vấn đề cần cân nhắc vào chỉ một chỉ số như HDI thì sẽ là một sai lầm rất lớn, nhưng cách

tiếp cận phát triển con người đã đủ phức tạp để khơi gợi những mối quan tâm và cân

nhắc về các viễn cảnh tương lai (trong đó có các dự đoán về mức chỉ số HDI trong tương

lai) mà không cần nỗ lực đưa thêm nhiều nội dung vào một thước đo tổng thể

Hai mươi năm sau sự kiện công bố Báo cáo Phát triển Con người đầu tiên, có rất nhiều

thành tựu đạt được cần được chúng ta chào mừng Nhưng chúng ta cũng cần phải tỉnh

táo tìm ra các cách cải thiện việc đánh giá những yếu tố bất lợi vẫn còn tồn tại và nhận ra

– và ứng phó – với những mối đe dọa mới đối với an sinh và tự do của loài người Sự cam

kết tiếp tục đó thực ra chính là một phần của tầm nhìn rộng lớn của Mahbub ul Haq

Yêu cầu cần có sự cam kết đó vẫn chưa mất đi theo thời gian.

giới thiệu

tổng quan

CỦA CẢI THỰC SỰ CỦA CÁC QUỐC GIA:

ĐƯỜNG ĐI, THÀNH TỰU VÀ THÁCH THỨC TỔNG QUAN

1990 đã khởi xướng một cách tiếp cận mới trong nhìn nhận về vấn đề phát triển Sự phát triển cần

hướng tới mục tiêu tạo dựng một môi trường trong đó người dân được tạo điều kiện sống lâu, khỏe

mạnh và sáng tạo – điều này ngày nay có thể là một điều hiển nhiên Tuy nhiên, từ trước đến nay

trong 20 năm vừa qua là nhấn mạnh rằng phát triển trước hết và cơ bản là xoay quanh con người

Báo cáo năm nay một lần nữa khẳng định

những đóng góp của cách tiếp cận phát triển

con người – một cách tiếp cận rất phù hợp cho

việc lý giải thế giới đang thay đổi mỗi ngày của

chúng ta, đồng thời tìm ra các cách để cải thiện

đời sống cho người dân Trên thực tế, phát

triển con người là một khái niệm liên tục thay

đổi, chứ không phải là một tập hợp các quy

tắc bất di bất dịch, và khi thế giới thay đổi, các

công cụ phân tích và khái niệm cũng thay đổi

theo Vì vậy, Báo cáo này cũng đề cập đến cách

điều chỉnh phương pháp tiếp cận phát triển

con người nhằm giải quyết các thách thức của

thiên niên kỷ mới

Trong 20 năm qua, đã có những tiến bộ to lớn

trong nhiều khía cạnh của phát triển con người

Đa số người dân ngày nay đều khỏe mạnh hơn,

sống lâu hơn, được giáo dục tốt hơn và có thể

tiếp cận nhiều hơn với các hàng hóa và dịch vụ

Ngay cả ở những quốc gia đang phải đối mặt với

các điều kiện kinh tế bất lợi, sức khỏe và giáo

dục cho người dân đã được cải thiện rất nhiều

Tiến bộ không chỉ đạt được trong việc cải thiện

sức khỏe, giáo dục và tăng thu nhập, mà còn ở

việc nâng cao quyền lực của người dân trong

việc lựa chọn người lãnh đạo, tác động đến các

quyết định và chia sẻ kiến thức

Tuy nhiên không phải mọi khía cạnh của

vấn đề đều khả quan như vậy Trong hai thập

kỷ vừa qua, bất bình đẳng đã gia tăng – cả

trong nội bộ mỗi quốc gia và giữa quốc gia này

với quốc gia khác – cũng như những mô hình sản xuất và tiêu dùng ngày càng được chứng minh là không đảm bảo tính bền vững Tiến

bộ đạt được còn chưa đồng đều, và người dân

ở một số khu vực – như Nam Phi và Liên Xô

cũ – đã trải qua những giai đoạn thoái lui, đặc biệt là trong lĩnh vực y tế Những nguy cơ mới phát sinh đòi hỏi phải có các chính sách công đổi mới để đương đầu với các nguy cơ và giải quyết tình trạng bất bình đẳng, đồng thời khai thác các lực lượng thị trường năng động vì lợi ích của tất cả mọi người

Để giải quyết những vấn đề nêu trên cần phải có các công cụ mới Trong Báo cáo này, chúng tôi giới thiệu 3 chỉ mới bổ sung vào hệ

người – Chỉ số Phát triển Con người có điều

chỉnh khía cạnh bất bình đẳng, Chỉ số Bất bình đẳng Giới, và Chỉ số Nghèo Đa chiều (xem định nghĩa các thuật ngữ cơ bản sử dụng trong Báo cáo này ở Bảng 1) Các chỉ số tiên tiến này được lồng ghép những tiến bộ mới đây trong lý thuyết và đo lường, khuyến khích việc đưa bất bình đẳng và nghèo đói trở thành các vấn đề trung tâm trong khuôn khổ phát triển con người Chúng tôi giới thiệu các chỉ số có tính thử nghiệm này với ý định khơi gợi tranh luận một cách hợp lý trong công chúng, vượt khỏi cách đặt trọng tâm vào tổng thể vẫn được

áp dụng từ trước đến nay

2 Báo cáo Phát triển con người 2010 - tổng quan

Các thách thức của ngày hôm nay cũng đòi hỏi phải có một tầm nhìn chính sách mới Mặc

dù không có biện pháp hữu hiệu thần kỳ hay liều thuốc tiên nào cho phát triển con người nhưng rõ ràng cần cân nhắc một số vấn đề liên quan đến chính sách Thứ nhất, chúng ta không thể mặc định rằng sự phát triển trong tương lai

sẽ giống với những tiến bộ trong quá khứ: xét ở nhiều khía cạnh, những cơ hội của ngày hôm nay và của ngày mai là to lớn hơn nhiều Thứ hai, các trải nghiệm khác nhau và bối cảnh cụ thể không cho phép xây dựng những chính sách

có tính bao trùm mà hướng đến những nguyên tắc và hướng dẫn khái quát hơn Thứ ba, các thách thức mới chủ đạo cần được giải quyết – nhất là vấn đề biến đổi khí hậu

Rất nhiều thách thức đang chờ đợi chúng ta phía trước Một số thách thức có liên quan đến chính sách: các chính sách phát triển cần được dựa trên bối cảnh địa phương và các nguyên tắc bao trùm đúng đắn; rất nhiều vấn đề vượt khỏi

năng lực của cá nhân các quốc gia và đòi hỏi phải có các thể chế toàn cầu chịu trách nhiệm một cách dân chủ Bên cạnh đó cũng có những vấn đề đặt ra cho công tác nghiên cứu, ví dụ như phân tích sâu hơn mối liên hệ lỏng lẻo đến mức đáng ngạc nhiên giữa tăng trưởng kinh

tế và những cải thiện trong y tế và giáo dục,

và xem xét kỹ lưỡng tính đa chiều của các mục tiêu phát triển tác động như thế nào đến tư duy

triển Con người đầu tiên đã kêu gọi áp dụng

một cách tiếp cận khác đối với kinh tế học và phát triển, trong đó người dân được đặt ở vị

Các nhóm nước có chỉ số HDI rất cao, cao, trung bình, thấp Việc phân

loại các quốc gia được thực hiện dựa trên vị trí trong bảng phân bổ HDI

Một quốc gia sẽ thuộc nhóm có chỉ số HDI rất cao nếu chỉ số HDI của

nước đó thuộc số ¼ cao nhất, thuộc nhóm cao nếu HDI ở trong khoảng

51–75, thuộc nhóm trung bình nếu HDI ở trong khoảng 26–50, và thuộc

nhóm thấp nếu HDI thuộc số ¼ thấp nhất Các Báo cáo Phát triển Con

người trong giai đoạn đầu sử dụng các mức giới hạn tuyệt đối chứ không

phải tương đối.

Phát triển/ đang phát triển Việc phân loại quốc gia được thực hiện dựa

trên vị trí trong bảng phân bổ HDI (xem dưới đây) Những quốc gia thuộc

nhóm có chỉ số HDI rất cao được gọi là các quốc gia phát triển, và những

quốc gia không thuộc nhóm này được gọi là các quốc gia đang phát triển

Thuật ngữ này chỉ được sử dụng vì mục đích đảm bảo sự thuận tiện, nhằm

làm nổi bật các quốc gia đã đạt được mức chỉ số HDI cao nhất

Chỉ số Phát triển Con người (HDI) Một cách đo lường phối hợp các

thành tựu ở 3 khía cạnh cơ bản của phát triển con người – sống lâu và

mạnh khỏe, tiếp cận với tri thức, và một mức sống tốt Để thuận tiện cho

việc so sánh, giá trị trung bình của các thành tựu trong 3 khía cạnh này

được đặt trong thang bậc đo từ 0 đến 1, trong đó chỉ số càng cao thì càng

tốt, và các chỉ số này được tổng quát hóa bằng các phương tiện hình học

(xem bảng 1.2 chương 1).

HDI có điều chỉnh khía cạnh bất bình đẳng (IHDI) Một cách đo lường

mức độ trung bình của phát triển con người trong một xã hội, trong đó có

xem xét vấn đề bất bình đẳng Chỉ số này là HDI trung bình của một người

trong xã hội Chỉ số này sẽ thấp hơn HDI tổng thể nếu có sự bất bình đẳng trong phân bổ y tế, giáo dục và thu nhập, Trong điều kiện bình đẳng hoàn hảo, HDI và IHDI sẽ bằng nhau; sự chênh lệch giữa 2 chỉ số này càng lớn thì bất bình đẳng càng lớn.

Chỉ số bất bình đẳng giới (GII) Một cách đo thể hiện những thất thoát

trong các thành tựu đạt được do bất bình đẳng giới ở các khía cạnh sức khỏe sinh sản, nâng cao vị thế và sự tham gia trong lực lượng lao động Các giá trị thay đổi từ 0 (hoàn toàn bình đẳng) đến 1 (hoàn toàn không bình đẳng)

Chỉ số Nghèo đa chiều (MPI) Một cách đo những sự thiếu thốn nghiêm

trọng ở các khía cạnh y tế, giáo dục và mức sống, kết hợp số lượng người nghèo túng và mức độ nghèo túng của họ

HDI kết hợp HDI được tính toán sử dụng công thức mới được mô tả

trong Báo cáo đầy đủ và 3 khía cạnh vẫn được sử dụng từ trước đến nay,

đo lường ở các mặt tuổi thọ trung bình, tỉ lệ biết chữ, tỉ lệ nhập học tổng và GDP bình quân đầu người Khi có nhiều số liệu đáng tin cậy hơn thì cách tính toán HDI này sẽ phù hợp hơn cho việc phân tích các xu thế dài hạn.

Các quốc gia đứng đầu/ đứng cuối Các quốc gia đã đạt được tiến bộ

nhiều nhất hay ít nhất trong việc cải thiện chỉ số HDI, được đo lường bằng mức chênh lệch so với tiêu chí chung.

Ghi chú: Xem Báo cáo đầy đủ và Ghi chú kỹ thuật 1–4 để biết chi tiết về các chỉ số mới.

Một đóng góp lớn của Báo cáo này là việc đánh giá có hệ thống các xu hướng trong các hợp phần chủ đạo của phát triển con người trong 40 năm qua Chúng tôi nhận thấy

đã có những tiến bộ

to lớn, nhưng không phải tất cả mọi khía cạnh đều tích cực

trí trung tâm Cách tiếp cận này đã được củng

cố thông qua một cách nhìn mới đối với phát

triển, được hình thành từ lòng đam mê và tầm

nhìn của Mahbub ul Haq, tác giả chính của các

Báo cáo Phát triển Con người đầu tiên, và các

công trình có tính khai phá của Amartya Sen

20 này, chúng tôi một lần nữa khẳng định tính

chất phù hợp lâu dài của cách tiếp cận phát

triển con người Chúng tôi sẽ chứng minh cách

tiếp cận phát triển con người đã đi trước thời

đại như thế nào – những khái niệm, cách đo

lường và chính sách của cách tiếp cận này đem

đến những hiểu biết sâu sắc quan trọng về các

mẫu hình tiến bộ ra sao, và nó có thể giúp chỉ

ra đường lối phát triển lấy con người làm trung

tâm như thế nào

Báo cáo Phát triển Con người năm 1990 bắt

đầu bằng một định nghĩa rõ ràng về phát triển

con người Đó là một quá trình “mở rộng sự lựa

chọn cho con người”, nhấn mạnh quyền được

khỏe mạnh, được học hành và được hưởng một

mức sống tốt Nhưng Báo cáo cũng nhấn mạnh

rằng phát triển và an sinh của con người vượt

xa những khía cạnh kể trên và bao gồm nhiều

nội dung hơn, trong đó có quyền tự do chính

trị, nhân quyền, và theo như Adam Smith,

“khả năng tự do đi lại mà không cảm thấy hổ

thẹn” Sự hoan nghênh nhiệt thành của chính

phủ các nước, của xã hội dân sự, các nhà nghiên

cứu và giới thông tấn báo chí đã cho thấy sự

ủng hộ sâu sắc cách tiếp cận đổi mới này trong

phát triển cộng đồng và hơn thế nữa

Một sự tái khẳng định

nhất rất thận trọng trong việc trình bày một

cách nhìn khác đi về phát triển con người,

nhưng cùng với thời gian, cụm từ mô tả “mở

rộng sự lựa chọn cho con người” đã được sử

dụng rộng rãi Đây là một cách mô tả có tính

chất cơ bản – nhưng chưa đầy đủ Phát triển

con người là việc duy trì các kết quả tích cực

đạt được một cách liên tục, đều đặn và đấu

tranh chống lại những quá trình làm bần cùng

hóa con người hay làm bàn đạp cho sự áp bức

và bất công có cơ cấu Vì vậy, nhiều nguyên tắc

như bình đẳng, bền vững và tôn trọng nhân quyền là các nguyên tắc có tính chủ đạo

Một yếu tố hiển nhiên trong phát triển con người từ trước đến nay là cách tiếp cận luôn thay đổi chứ không tĩnh tại Ở đây chúng tôi khẳng định lần nữa định nghĩa về phát triển con người nhất quán với thực tiễn phát triển cũng như với những lý thuyết, nghiên cứu mang tính học thuật về phát triển và năng lực con người:

Phát triển con người là việc mở rộng quyền tự do của con người được sống lâu, sống mạnh khỏe và sáng tạo; tiến tới đạt được những mục đích khác trong cuộc sống mà họ có lý do để coi trọng; và tham gia tích cực vào việc hình thành nên một sự phát triển bình đẳng và bền vững trên một hành tinh chung Con người vừa là đối tượng hưởng lợi vừa là tác nhân thúc đẩy phát triển con người, dù với tư cách cá nhân hay tư cách một nhóm người

Việc tái khẳng định này nhấn mạnh yếu

tố cốt lõi của phát triển con người – sự đảm bảo tính bền vững, bình đẳng và nâng cao vị thế, cũng như tính linh hoạt vốn có của nó

Bởi vì những thành tựu đạt được có thể rất mong manh và có nguy cơ bị thoái trào, và bởi

vì các thế hệ tương lai cần được đối xử công bằng, cần có những nỗ lực đặc biệt nhằm đảm bảo phát triển con người được duy trì mãi mãi – nghĩa là có tính bền vững Phát triển con người cũng có nghĩa là giải quyết các vấn đề bất bình đẳng có cơ cấu – nghĩa là cần phải bình đẳng Và phát triển con người còn có nghĩa là tạo điều kiện cho con người thực hiện

sự lựa chọn cá nhân đồng thời tham gia vào, hình thành nên và hưởng lợi từ các quá trình ở cấp hộ gia đình, cộng đồng và quốc gia – nghĩa

là họ được nâng cao vị thế

Phát triển con người đòi hỏi nhất định phải

có sự cân nhắc kỹ lưỡng và tranh luận, đưa các mục tiêu của phát triển ra thảo luận cởi

mở, công khai Con người, dù là cá nhân hay nhóm, hình thành nên những quá trình này

Khuôn khổ phát triển con người áp dụng cho tất cả các quốc gia trên thế giới, dù là giàu hay

tổng quan

4 Báo cáo Phát triển con người 2010 - tổng quan

nghèo, và áp dụng cho tất cả mọi người Đó là một khuôn khổ có tính gợi mở, đủ vững mạnh

và có sức ảnh hưởng lâu dài để có thể đưa ra một mẫu hình cho thế kỷ mới

Sự đi lên của đời sống: một sự phát triển không đồng đều

Một đóng góp lớn của Báo cáo này là việc đánh giá có hệ thống các xu hướng trong các hợp phần chủ đạo của phát triển con người trong

40 năm qua Việc đánh giá này - một mục tiêu quan trọng của Báo cáo được viết nhân kỷ

người đầu tiên – là phân tích toàn diện nhất

nay và đem lại những hiểu biết sâu sắc

Ở một số khía cạnh cơ bản, thế giới ngày nay tốt đẹp hơn nhiều so với năm 1990 – hay 1970 Trong 20 năm qua, nhiều người trên khắp thế giới đã được trải nghiệm những sự cải thiện to lớn trong các khía cạnh chủ đạo của cuộc sống Nhìn chung, họ đã khỏe mạnh hơn, được giáo dục tốt hơn, giàu có hơn và có nhiều quyền lực hơn trong việc bổ nhiệm lãnh đạo của mình

và buộc họ phải chịu trách nhiệm Ví dụ, hãy xem xét những sự gia tăng trong thước đo tóm tắt sự phát triển của chúng tôi – Chỉ số Phát triển Con người (HDI), trong đó có kết hợp các thông tin về tuổi thọ, việc học hành và thu nhập vào một thước đo có tính tổng hợp đơn giản (hình 1) Chỉ số HDI trung bình của cả thế giới đã tăng 18% kể từ năm 1990 (và 41%

kể từ năm 1970), thể hiện những cải thiện to lớn trên phạm vi tổng thể ở các khía cạnh tuổi thọ, tỉ lệ nhập học, tỉ lệ biết chữ và thu nhập Tuy nhiên có những sự chênh lệch đáng kể trong mức độ cải thiện, cũng như những cải thiện đó nhiều khi không được duy trì bền vững Chúng tôi sẽ quay trở lại vấn đề này trong các phần sau

Hầu hết mọi quốc gia đều được hưởng lợi từ những tiến bộ này Trong số 135 quốc gia được chọn làm mẫu cho giai đoạn 1970–2010, với 92% dân số toàn thế giới, chỉ có 3 quốc gia là Cộng hòa Dân chủ Công-gô, Zambia và Zim-babue có chỉ số HDI hiện nay thấp hơn năm

1970 (hình 1)

1 tiến bộ tổng thể, chênh lệch đáng kể: các xu thế về chỉ số Phát triển

con người trên thế giới, 1970–2010

Zimbab we

DR Congo

Zambia Nepal

Oman Russia China Indonesia Guatemala

Saudi Ar abia Japan

Lưu ý: Các kết quả này là của 135 quốc gia làm mẫu dựa trên việc áp dụng chỉ số HDI được mô tả trong Báo cáo đầy

đủ Các quốc gia có nhiều cải thiện nhất là Oman, Trung Quốc, Nepal, Indonesia và Ả rập Xê-ut; các quốc gia có ít cải

thiện nhất là CHDC Công-gô, Zambia và Zimbabue.

Nguồn: Các tính toán HDRO (Tổng quan Báo cáo Phát triển Con người) từ cơ sở dữ liệu HDRO Các dữ liệu được lấy

từ phần phân tích xu thế—xem chương 2 để có thêm thông tin chi tiết.