(SKKN 2022) phương pháp hướng dẫn học sinh ôn luyện và làm bài thi học sinh giỏi môn lịch sử lớp 12 THPT

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT LÊ VĂN HƯU SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÔN LUYỆN VÀ LÀM BÀI THI HỌC SINH GIỎI MÔN LỊCH SỬ LỚP 12 THPT Người thự

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT LÊ VĂN HƯU

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÔN LUYỆN

VÀ LÀM BÀI THI HỌC SINH GIỎI MÔN LỊCH SỬ

LỚP 12 THPT

Người thực hiện: Trần Thị Thu Chức vụ: Tổ phó chuyên môn SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch sử

THANH HÓA NĂM 2022

QUY ƯỚC VIẾT TẮT TRONG ĐỀ TÀI

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

1.5 Điểm mới của đề tài 2

2 NỘI DUNG 3

2.1 Cơ sở lý luận 3

2.1.1 Một số khái niệm sử dụng trong đề tài 3

2.1.2 Đặc điểm của kiến thức lịch sử và việc học tập lịch sử của HS lớp 12 3

2.1.3 Các mức độ yêu cầu đối với một đề thi HSG môn Lịch sử lớp 12 3

2.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc hướng dẫn HS ôn luyện và làm bài thi HSG môn Lịch sử lớp 12 THPT 4

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng biện pháp 5

2.2.1 Thuận lợi 5

2.2.2 Khó khăn 5

2.2.3 Nguyên nhân 5

2.3 Phương pháp hướng dẫn HS ôn luyện và làm bài thi HSG môn Lịch sử lớp 12 THPT 6

2.3.1 Xác định nội dung kiến thức cần hướng dẫn HS ôn luyện 6

2.3.2 Hướng dẫn HS phương pháp học tập, ôn luyện trước kỳ thi 7

2.3.2.1 Nắm vững các khái niệm, thuật ngữ lịch sử 7

2.3.2.2 Vận dụng sơ đồ tư duy kết hợp với “từ khóa”(key work) khi ôn luyện 7

2.3.2.3 Vận dụng một số “công thức”, thủ thuật trong quá trình ôn luyện8 2.3.2.4 Thiết kế timline, các dạng bảng biểu khi ôn luyện 11

2.3.2.5 Xác định, liên hệ những sự kiện lớn của lịch sử thế giới có tác động trực tiếp đến lịch sử Việt Nam ở cùng thời kỳ 12

2.3.2.6 Luyện đề 12

2.3.3 Hướng dẫn HS phương pháp làm bài thi 13

2.3.3.1 Các dạng câu hỏi thường gặp trong bài thi 13

2.3.3.2 Hướng dẫn HS phương pháp làm bài thi 14

2.3.3.3 Một số lưu ý khi làm bài thi 16

2.4 Hiệu quả của sáng kiến 16

3 KẾT LUẬN 19

3.1 Kết luận 19

3.2 Kiến nghị, đề xuất 19

TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC ĐỀ TÀI SKKN ĐÃ ĐƯỢC XẾP LOẠI

PHỤ LỤC (ĐÍNH KÈM)

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Thế kỉ XXI là thế kỉ của sự phát triển như vũ bão của khoa học, công nghệ thông tin Để sánh vai với cường quốc năm châu, tiến tới hoàn thành sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế thì hơn lúc nào hết

giáo dục phải được coi là “Quốc sách hàng đầu" Đầu tư phát triển giáo dục, làm tốt nhiệm vụ chiến lược phát triển con người thực hiện thắng lợi mục tiêu “nâng

cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” cho đất nước

Thực hiện mục tiêu đó, trong nhiều năm qua ngành giáo dục đang cố gắng hướng đến sự phát triển tối đa những năng lực tiềm tàng trong mỗi học sinh (HS)

Ở các trường Trung học phổ thông (THPT) hiện nay, đồng thời với nhiệm vụ phổ cập giáo dục, nâng cao chất lượng đại trà, việc chăm lo bồi dưỡng học sinh giỏi (HSG) nói chung, bồi dưỡng HSG môn Lịch sử nói riêng là một trong những công tác mũi nhọn luôn được các nhà trường quan tâm Giảng dạy, bồi dưỡng HSG không chỉ là mục tiêu, nhiệm vụ của ngành giáo dục và các nhà trường trên khắp

cả nước mà còn là nhiệm vụ, trách nhiệm, là danh dự nghề nghiệp của mỗi giáo viên (GV) Kết quả thi HSG là một trong những thước đo quan trọng đánh giá năng lực

của mỗi nhà giáo và cũng như xây dựng thương hiệu cho mỗi nhà trường

Tuy vậy, trên thực tế việc giảng dạy bồi dưỡng HSG môn Lịch sử là một công việc vô cùng khó khăn và lâu dài, đòi hỏi rất nhiều tâm sức của cả thầy và trò Do quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của môn lịch sử trong đời sống xã hội dẫn đến một số HS và phụ huynh có thái độ xem thường bộ môn lịch sử, coi

đó là môn học phụ tạo ra những rào cản lớn cho GV trong quá trình bồi dưỡng Đặc biệt, những bất cập trong quá trình bồi dưỡng HSG của GV như: cách tuyển chọn, phương pháp giảng dạy nặng về truyền thụ kiến thức, chưa hướng dẫn học sinh phương pháp học tập, cách thức tự ôn luyện làm chủ kiến thức, phát triển

năng lực học tập mà phần lớn chỉ làm theo kinh nghiệm của bản thân GV dẫn

đến hiệu quả bồi dưỡng HSG ở một số nhà trường chưa đạt được kết quả như ý muốn Do đó để nâng cao hiệu quả thì việc đổi mới phương pháp hướng dẫn học sinh ôn luyện và làm bài thi HSG là vấn đề cấp thiết

Băn khoăn trước thực trạng trên, là GV dạy bộ môn Lịch sử nhiều năm trực tiếp tham gia vào công tác bồi dưỡng HSG tôi cảm nhận và thấm thía những khó khăn và luôn trăn trở tìm biện pháp tháo gỡ Trong quá trình khảo nghiệm, chứng minh trên thực tế những phương pháp mà tôi áp dụng đã đạt được những thành công nhất định trong việc công tác bồi dưỡng HSG cấp tỉnh môn lịch sử trong những năm học vừa qua Hai năm học liên tiếp 2020 -2021 và 2021- 2022 đội tuyển HSG môn Lịch sử trường tôi 100% đạt giải, nhiều giải cao, giữ vững vị trí thứ hai toàn tỉnh (sau THPT Chuyên Lam Sơn)

Để góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và bồi dưỡng HSG môn Lịch

sử, trên cơ sở đúc rút kinh nghiệm của bản thân, tôi chọn đề tài: “Phương pháp hướng dẫn học sinh ôn luyện và làm bài thi học sinh giỏi môn Lịch sử lớp 12 THPT ” làm sáng kiến kinh nghiệm của mình

Trên thực tế đã có một số nghiên cứu của các thầy cô liên quan đến đề tài bồi dưỡng HSG đạt hiệu quả như: Trịnh Minh Chánh “Kinh nghiệm chọn và Bồi

dưỡng học sinh giỏi ở trường THPT”- Hiệu trưởng trường THPT chuyên Nguyễn Chí Thanh; Nghiêm Thị Huyền “Bốn kỹ năng không thể thiếu để học sinh giỏi lịch sử ”- GV trường THPT chuyên Lam Sơn (Thanh Hóa) … Tuy nhiên, hướng

đi sâu vào đề tài mà tôi nghiên cứu thì chưa có công trình nào Vì vậy, những công trình nghiên cứu của các tác giả nói trên là những cơ sở quan trọng, nguồn tài liệu quý báu để tôi đi sâu thực hiện đề tài này Việc nghiên cứu, vận dụng các phương pháp ôn luyện và làm bài thi HSG sẽ giúp học sinh có hứng thú hơn với môn học, nâng cao hiệu quả giảng dạy của GV

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Đề xuất và kiểm chứng tính khả thi hiệu quả của những biện pháp hướng dẫn HS ôn luyện và làm bài thi HSG môn Lịch sử lớp 12 đã được áp dụng tại trường THPT Lê Văn Hưu

- Nhằm đúc rút kinh nghiệm cho bản thân và chia sẻ với đồng nghiệp những phương pháp đã áp dụng để góp phần nâng cao hơn nữa chất lượng giáo dục bộ môn nói chung

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Quá trình dạy – học lịch sử ở trường THPT, thông qua hướng dẫn HS ôn

luyện và làm bài thi HSG môn Lịch sử lớp 12 tại trường THPT Lê Văn Hưu, huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết : Nghiên cứu các văn bản, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước và các tài liệu sách, báo, tạp chí… có liên quan đến vấn đề nghiên cứu để xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp điều tra, khảo sát, trao

1.5 Điểm mới của đề tài

Đề xuất được các biện pháp hiệu quả trong quá trình hướng dẫn HS ôn luyện và làm bài thi HSG môn Lịch sử lớp 12 (qua kiểm chứng từ kết quả thu được của đội tuyển HSG môn Lịch sử lớp 12 ở Trường THPT Lê Văn Hưu, huyện Thiệu Hóa do tôi trực tiếp bồi dưỡng trong 2 năm học liên tiếp 2020-2021 và 2021-2022)

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Một số khái niệm sử dụng trong đề tài

- Hướng dẫn, ôn luyện, hướng dẫn HS ôn luyện

Theo Từ điển Tiếng việt do Hoàng Phê chủ biên, nhà xuất bản Khoa học

xã hội, năm 1994,“ Hướng dẫn” là : chỉ bảo, dắt dẫn cho biết phương hướng, cách thức tiến hành một hoạt động nào đó [9; tr.458] Còn“ ôn luyện” là ôn lại, tập lại nhiều lần để nắm chắc, để thành thạo [9; tr.730] Như vậy qua cắt nghĩa trên ta có thể hiểu “hướng dẫn HS ôn luyện” là “một khâu quan trọng trong quá trình dạy học Nó được thực hiện bởi hai đối tượng là GV và HS Trong đó, GV là người hướng dẫn, tổ chức quá trình ôn luyện nhằm mục đích giúp HS củng cố lại kiến thức, kĩ năng cơ bản Còn HS cần chủ động ôn luyện kiến thức, kĩ năng để nâng cao nhận thức tri thức khoa học ”[ 10; tr.7 ]

- HSG và thi HSG (môn Lịch sử)

HSG là những HS có năng lực nổi trội, có biểu hiện về khả năng hoàn thành xuất sắc các hoạt động về các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, đặc biệt là có khả năng chuyên biệt trong học tập và nghiên cứu

Thi HSG, theo Bồi dưỡng HSG môn Lịch sử THPT do Trịnh Đình Tùng chủ biên, nhà xuất bản giáo dục Việt Nam thì “thi HSG” là một kỳ thi nhằm lựa chọn được những HS có năng lực và thành tích tốt trong học tập Nó thường được

tổ chức bằng nhiều kỳ thi tuyển chọn từ cấp cơ sở đến cấp cao hơn, với phạm vi càng đến vòng cao thì số lượng người tham gia càng được tinh tuyển ít hơn [12; tr.5]

2.1.2 Đặc điểm của kiến thức lịch sử và việc học tập lịch sử của HS lớp 12

- Những đặc điểm của kiến thức lịch sử

Mỗi môn học đều có đặc trưng riêng với những chức năng, nhiệm vụ cụ thể

để góp phần thực hiện nhiệm vụ chung của hệ thống giáo dục quốc dân Khác với tri thức của nhiều bộ môn khoa học khác, tri thức LS có những đặc điểm rất riêng,

đó là tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, tính thống nhất giữa“sử”và

“luận” và tính tương đối Xác định đúng và am hiểu những đặc điểm của kiến

thức lịch sử sẽ giúp GV tìm ra các phương pháp ôn luyện và làm bài HSG đạt hiệu quả

- Đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 12

HS trung học phổ thông nằm trong giai đoạn cuối của tuổi vị thành niên và giai đoạn giữa của tuổi thanh niên Đây là giai đoạn HS có nhận thức, hiểu biết rộng và phong phú hơn Sự phát triển nhận thức và trí tuệ không giống nhau ở mỗi

cá nhân, đặc biệt phụ thuộc nhiều vào cách dạy học Vì vậy, dạy học theo kiểu áp đặt mang lại hiệu quả không cao, nhưng dạy học khuyến khích phát triển tư duy thì hiệu quả cao Vì vậy, vai trò của đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá rất quan trọng GV cần tìm hiểu nắm được tâm lý lứa tuổi và vận dụng trong quá trình dạy học để đạt hiệu quả cao nhất

2.1.3 Các mức độ yêu cầu đối với một đề thi HSG môn Lịch sử lớp 12

Một đề thi HSG môn Lịch sử gồm có 4 cấp độ tư duy

- Mức độ nhận biết: Đây là bậc thấp nhất của nhận thức, yêu cầu học sinh tái hiện, ghi nhớ, kể tên, nêu lại, nhớ lại một sự kiện hiện tượng

- Mức độ thông hiểu: Ở bậc nhận thức này, HS phải hiểu bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử trên cơ sở đó biết khái quát, xâu chuỗi các sự kiện lịch

sử, lý giải được mối quan hệ giữa sự này với sự kiện khác

- Mức độ vận dụng: Vận dụng là mức độ cao của nhận thức, nghĩa là khả năng vận dụng được các kiến thức vào các tình huống khác, để tiếp thu kiến thức mới và vận dụng vào thực tiễn Có hai mức độ vận dụng :

+ Mức độ vận dụng ở cấp độ thấp: Học sinh vượt qua cấp độ hiểu đơn thuần và có thể sử dụng các khái niệm của chủ đề trong các tình huống tương tự nhưng không hoàn toàn giống như tình huống đã gặp trên lớp

+ Mức độ vận dụng ở cấp độ cao : Ở mức độ này đòi hỏi trên cơ sở hiểu

bản chất sự kiện, hiện tượng lịch sử, yêu cầu HS đánh giá nhận xét, bày tỏ những chính kiến, quan điểm, thái độ về các vấn đề lịch sử, biết liên hệ với thực tiễn và vận dụng những kiến thức lịch sử giải quyết những vấn đề trong cuộc sống thực tiễn, biết rút ra những bài học kinh nghiệm

Các mức độ nhận thức lịch sử nói trên có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, không tách rời nhau

2.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc hướng dẫn HS ôn luyện và làm bài thi HSG môn Lịch sử lớp 12

* Đối với GV

- Việc thường xuyên tổ chức hướng dẫn HS ôn luyện và làm bài thi HSG

sẽ giúp cho GV không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn (vì phải xem bài vở nhiều, đọc nhiều tài liệu, biên soạn đề cương ôn luyện, thu thập và tham khảo các

đề thi năm trước… )

- Góp phần nâng cao kết quả bồi dưỡng HSG cho tổ bộ môn cũng như của nhà trường Qua đó khẳng định năng lực của GV trong bồi dưỡng HSG

- Việc tổ chức, hướng dẫn HS ôn luyện đem lại hiệu quả, sẽ chia sẽ kinh nghiệm đạt được cho đồng nghiệp, sẽ là những sáng kiến kinh nghiệm cho cá nhân tiếp tục nâng cao trình độ

…) Qua đó, HS sẽ hiểu sâu sắc lịch sử dân tộc cũng như lịch sử thế giới

- Về tư tưởng, thái độ : Giáo dục cho HS lòng yêu nước, yêu xã hội chủ

nghĩa Phẩm chất này không chỉ được thể hiện trong đấu tranh chống ngoại xâm

mà còn thể hiện trong quyết tâm xây dựng và bảo vệ đất nước trong thời bình; xây dựng niềm tin vững chắc vào lý tưởng cách mạng trên cơ sở nhận thức đúng sự phát triển khách quan, hợp quy luật của xã hội loài người và của dân tộc, từ

đó bồi dưỡng cho các em niềm tin vào con đường mà Đảng và Bác đã chọn…

- Về kĩ năng : Giúp HS có được các kĩ năng cơ bản như: kĩ năng tự học với

SGK lịch sử; kĩ năng tự học với tài liệu tham khảo; kĩ năng kết hợp nghe giảng với tự ghi chép; kĩ năng tư duy lịch sử; kĩ năng tự ôn tập, củng cố kiến thức lịch

sử; kĩ năng tự kiểm tra, đánh giá kết quả học tập lịch sử; kĩ năng làm bài thi lịch sử…

- Về năng lực: Giúp HS hình thành và phát triển những năng lực đặc thù của bộ môn như: Năng lực thu thập và xử lí thông tin về các sự kiện, hiện tượng LS; Năng lực tái hiện quá khứ LS; Năng lực xác định mối liên hệ logic của các sự kiện, hiện tượng LS; Năng lực đánh giá, giải thích các sự kiện, hiện tượng theo quan điểm LS; Năng lực vận dụng kiến thức để hiểu biết, giải quyết các vấn đề thực tiễn…

- Về phương pháp: Giúp HS có phương pháp học tập đúng đắn, sáng tạo,

đặc biệt là phương pháp tư duy lịch sử, biết kết hợp giữa bài giảng của GV với việc

tự nghiên cứu SGK, tài liệu học tập để nắm vững kiến thức từng bài học, tự trả lời các câu hỏi theo SGK, các bài tập do GV đưa ra

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng biện pháp

2.2.1 Thuận lợi

- Công tác bồi dưỡng HSG luôn được sự chỉ đạo, quan tâm sâu sát và kịp thời của Sở GD- ĐT tỉnh Thanh Hóa, BGH các nhà trường, các tổ chức đoàn thể trong trường

- Thầy, cô giáo cùng bộ môn đều nhiệt tình tích cực, trong cải tiến phương pháp, luôn học tập trao đổi kinh nghiệm chuyên môn, thông qua hội thảo, thao giảng, sử dụng công nghệ thông tin…góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử

- Một bộ phận học sinh yêu thích và quyết tâm học tập môn Lịch sử

2.2.2 Khó khăn

- Trong nhiều năm, chất lượng bồi dưỡng HSG môn Lịch sử của trường THPT Lê Văn Hưu và nhiều trường THPT trên địa bàn tỉnh không ổn định, chất lượng các giải không cao, thậm chí có năm chỉ được 1 đến 2 giải Thứ hạng xếp loại của nhà trường tụt nhiều bậc so với những năm học trước đây

2.2.3 Nguyên nhân

*Về phía GV

Thời lượng tiết học lịch sử ở trên lớp rất ít, điều đó đã hạn chế sự tiếp xúc giữa GV và học sinh, làm cho việc lựa chọn và bồi dưỡng cho học sinh trở nên khó khăn

Tài liệu dạy học lịch sử thì nhiều nhưng các tài liệu nghiên cứu về phương pháp chọn và bồi dưỡng học sinh giỏi môn sử thì rất ít

Nguồn tài chính để chi trả cho giáo viên bồi dưỡng HSG còn hạn hẹp, chưa huy động được các nguồn tài trợ của các tổ chức, cá nhân nên chưa khích lệ động viên được GV

Nguyên nhân cơ bản là do GV còn hạn chế về kinh nghiệm tuyển chọn

và bồi dưỡng HSG GV ôn luyện chủ yếu bằng kinh nghiệm thực tiễn đúc rút

từ năm này sang năm khác chưa có giải pháp mang tính đột phá để nâng cao chất lượng mũi nhọn

*Về phía HS, phụ huynh HS

Môn lịch sử thường được coi là môn phụ, chưa thực sự có vị trí đáng kể trong nhà trường, trong lòng học sinh, phụ huynh và xã hội Học sinh không cần quan tâm, cố gắng, đầu tư nhiều cho môn học này như cho các môn học khác Do

vậy, có rất ít học sinh học giỏi môn lịch sử Việc tuyển chọn, thành lập đội tuyển HSG môn sử cũng rất khó khăn, thường các em không có đủ điều kiện vào các đội tuyển văn hóa khác thì động viên các em mới vào môn lịch sử, đội tuyển thường không được như mong muốn của giáo viên

Quan điểm môn lịch sử là môn học thuộc, kiến thức dài, khó, nhiều ngày tháng, sự kiện, nhân vật khiến các em ngại học Hơn nữa những trường đại học

có thi khối C rất ít và không có nhiều ngành để lựa chọn, khi ra trường xin việc làm cũng khó Từ đó phụ huynh cũng hướng cho các em thi đại học khối A, B hoặc D, nên việc động viên các em tham gia vào đội tuyển HSG môn lịch sử rất

khó và rất hiếm khi có được những HS có năng khiếu thực sự

Nguyên nhân cơ bản nhất là do các em chưa có phương pháp ôn luyện và làm bài thi HSG hiệu quả Qua điều tra thực tế và kinh nghiệm giảng dạy tôi nhận thấy rất nhiều HS cho rằng học bài thấy lâu thuộc, mau quên, không hiểu rõ câu hỏi trong đề thi nên kết quả học tập chưa hiệu quả Đây chính là 2 nguyên nhân cốt lõi nhất làm ảnh hưởng đến kết quả thi HSG của các em

Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, tôi xin đưa ra một số phương pháp hướng dẫn học sinh ôn luyện và làm bài thi HSG môn Lịch sử lớp 12 THPT

2.3 Phương pháp hướng dẫn HS ôn luyện và làm bài thi HSG môn Lịch sử lớp 12 THPT

2.3.1 Xác định nội dung kiến thức cần hướng dẫn HS ôn luyện

Căn cứ vào tài liệu chuẩn kiến thức, kĩ năng trong chương trình đã giảm tải, Căn cứ vào nội dung, kế hoạch thi HSG của Sở Giáo dục và đào tạo Thanh Hóa và công văn quy định về cấu trúc đề thi HSG môn Lịch sử lớp 12, hình thức tổ chức thi và chương trình, sách giáo khoa lớp 11 và lớp 12 môn Lịch sử hiện hành Tôi hướng dẫn HS xác định nội dung kiến thức cần ôn luyện như sau:

* Lớp 11

- Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 và Công cuộc xây dựng chủ nghĩa

xã hội ở Liên Xô (1917- 1941)

- Quan hệ quốc tế trong những năm 1919 -1939 và cuộc Chiến tranh thế giới thứ 2 (1939-1945)

- Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến hết Chiến tranh thế giới thứ nhất (1918)Chuyên đề 4: Các cuộc chiến tranh thế giới trong thế kỷ XX

* Lớp 12

Phần Lịch sử thế giới hiện đại (1945-2000)

- Quan hệ quốc tế từ năm 1945 đến năm 2000

- Liên xô và các nước Đông Âu (1945 - 1991), Liên bang Nga (1991 - 2000)

- Phong trào giải phóng dân tộc sau chiến tranh thế giới thứ hai

2.3.2 Hướng dẫn HS phương pháp học tập, ôn luyện trước kỳ thi

Thực tế trong dạy và bồi dưỡng HSG môn Lịch sử nhiều năm, tôi thấy: muốn trở thành một HSG môn Lịch sử, đi thi đạt giải cao, học sinh đó phải có những phương pháp học tập, ôn luyện hiệu quả Trong quá trình bồi dưỡng HSG tôi hướng dẫn HS ôn tập kiến thức linh hoạt theo các phương pháp sau:

2.3.2.1 Nắm vững các khái niệm, thuật ngữ lịch sử

Khái niệm và thuật ngữ lịch sử rất quan trọng, thực tế cho thấy, phần lớn các câu hỏi ở mức độ vận dụng thấp và cao đều có liên quan đến các khái niệm và thuật ngữ như:

- Đường lối chiến lược

- Nhiệm vụ chiến lược

- Mâu thuẫn dân tộc

- Mâu thuẫn giai cấp

- Cách mạng Dân tộc dân chủ nhân dân

Ví dụ 1: Khi học về Hội nghị Ianta bằng sơ đồ tư duy sẽ giúp HS hình dung

có ba nội dung chính, đó là: hoàn cảnh LS, những quyết định quan trọng của Hội nghị Ianta và hệ quả của nó Để giúp HS dễ hiểu, tôi hướng dẫn HS học theo sơ

đồ sau:

Ví dụ 2: Khi ôn về vai trò của Nguyễn Ái quốc đối với cách mạng Việt

Nam giai đoạn từ 1920 đến 1930, để giúp HS dễ hiểu, tôi hướng dẫn HS học theo

sơ đồ sau:

Nhìn vào sơ đồ trên, HS sẽ biết được trong khoảng thời gian từ 1920 đến

1930, Nguyễn Ái Quốc có 4 vai trò quan trọng đối với cách mạng Việt Nam

2.3.2.3 Vận dụng một số “công thức”, thủ thuật trong quá trình ôn luyện

* Công thức 5 cụm từ khóa” khi ôn luyện về những nội dung có liên quan đến các Nghị quyết của Đảng trong giai đoạn 1936 – 1945

Thực tiễn cho thấy, HS hay bị nhầm lẫn và rối khi học về những chủ trương chỉ đạo cách mạng trong các Nghị quyết của Trung ương Đảng, nhất là giai đoạn 1936-1945 Để khắc phục hạn chế này, tôi hướng dẫn HS học theo công thức, thể hiện qua sơ đồ sau:

Dựa vào sơ đồ trên, tôi hướng dẫn HS kinh nghiệm xác định 5 cụm “từ khóa” dưới đây (các Nghị quyết Hội nghị Trung ương Đảng tháng 7-1936, tháng 11- 1939, tháng 5-1941 và tháng 3-1945 cùng đề cập đến nội dung này):

1) Xác định đường lối chiến lược cách mạng (không thay đổi): Đầu năm

1930, Cương lĩnh của Đảng xác định cách mạng Việt Nam trải qua 2 giai đoạn

là làm tư sản dân quyền cách mạng và thổ địa cách mạng, sau khi thành công

sẽ bỏ qua giai đoạn tư bản chủ nghĩa để tiến lên chủ nghĩa xã hội Từ sau năm

1975, Việt Nam thực hiện giai đoạn 2 của đường lối này

2) Xác định đối tượng, nhiệm vụ cách mạng (có thể thay đổi do hoàn cảnh

lịch sử) Ví dụ: Trong giai đoạn 1936-1939 Đảng xác định đối tượng mà cách mạng cần đánh đổ không phải là đế quốc Pháp nói chung mà là bọn phản động thuộc địa và tay sai Hội nghị Trung ương tháng 11-1939 xác định kẻ thù là đế quốc Pháp và tay sai …

3) Xác định lực lượng cách mạng và thành lập Mặt trận dân tộc thống nhất

(có thể thay đổi do hoàn cảnh lịch sử) Ví dụ: tháng 7-1936 Đảng đưa ra chủ trương thành lập Mặt trận thống nhất nhân dân phản đế Đông Dương Đến tháng 3-1938 đổi tên thành Mặt trận Dân chủ Đông Dương …

4) Đưa ra khẩu hiệu đấu tranh (có thể thay đổi do hoàn cảnh lịch sử); 5) Xác định hình thức; phương pháp đấu tranh cách mạng (có thể thay

đổi do hoàn cảnh)

6) Nhấn mạnh công tác chuẩn bị khởi nghĩa là nhiệm vụ trung tâm của

toàn Đảng, toàn dân (tích cực xây dựng về lực lượng chính trị, lực lượng vũ

trang và căn cứ địa cách mạng) Riêng nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 (5/ 1941) mới có nội dung này

Để biết rõ lý do vì sao Đảng lại thay đổi chủ trương đấu tranh qua mỗi thời

kì, tôi yêu cầu HS lưu ý bám sát vào bối cảnh lịch sử thế giới và trong nước

* Công thức về nguyên nhân thắng lợi của lịch sử dân tộc trong chống ngoại xâm và bảo vệ độc lập dân tộc (giai đoạn 1930-1975)

Từ 1930 – 1975, có ba biến cố LS liên quan đến công thức này, đó là: cách mạng tháng 8 – 1945; kháng chiến chống Pháp 1945 – 1954; kháng chiến chống Mĩ đều do Đảng và Hồ Chí Minh lãnh đạo đều có công thức như sau:

Tôi hướng dẫn HS kinh nghiệm xác định 5 từ “khóa” khi học về nguyên nhân thắng lợi của cách mạng Việt Nam giai đoạn 1930-1975:

- Nguyên nhân thứ nhất: Truyền thống yêu nước Truyền thống là sự đúc kết qua nhiều đời, qua ngàn năm của dân tộc và không ngừng được phát huy, bồi đắp thêm; HS phải lý giải được vì sao lại khẳng định phải xuất phát từ truyền thống yêu nước và phân tích, dẫn chứng cụ thể qua thời kì LS