(SKKN 2022) Sử dụng sơ đồ tư duy vào ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Địa lý lớp 12

Tuy nhiên, trong nhiều năm trước đây khi hướng dẫn học sinh ôn tập mônĐịa lý chúng tôi thường theo phương pháp truyền thống bằng cách ở mỗi bàihọc chúng tôi thường yêu cầu học sinh dựa v

TRƯỜNG THPT CẨM THỦY 3

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI : “SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY VÀO ÔN THI TỐT NGHIỆP TRUNG HỌC PHỔ THÔNG MÔN ĐỊA LÝ LỚP 12 ”

Người thực hiện: Lê Văn Hùng Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Địa Lý

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 32.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 32.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 42.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụngđể giải quyết vấn đề 5

Phần 1: Những vấn đề chung về dạy học theo sơ đồ tư duy

5 Điều cần tránh khi lập sơ đồ tư duy 7

Phần 2: Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học ôn thi tốt

1 Sử dụng sơ đồ tư duy ôn tập kiến thức lý thuyết 71.1 Xây dựng sơ đồ tư duy khái quát về tổng thể chương trìnhĐịa lý 12. 71.2 Xây dựng sơ đồ tư duy ôn tập theo bài 8-131.3 Xây dựng sơ đồ tư duy ôn tập theo chủ đề 14-18

2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn tập kĩ năng lựa chọn dạngbiểu đồ và khai thác Atlat Địa lý Việt Nam. 192.1 Sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn tập kĩ năng lựa chọn dạngbiểu đồ. 192.2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn tập kĩ năng khai thác AtlatĐịa lý Việt Nam. 202.3 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáodục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường. 21

3.3 Phụ lục Một số sản phẩm sơ đồ tư duy của học sinh 23-27

Ghi chú:

Đề tài này sử dụng một số tài liệu sau:

Đề tài“SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY VÀO ÔN THI TỐT NGHIỆP TRUNG

HỌC PHỔ THÔNG MÔN ĐỊA LÝ LỚP 12”

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Trong rất nhiều năm trở lại đây, thì môn Địa lý là môn học được rất nhiềuhọc sinh lựa chọn làm môn thi trong bài thi tổ hợp khoa học xã hội và cũng làmôn thi nằm trong tổ hợp khối C, để các em học sinh xét tuyển vào các trườngđại học Chính vì vậy, hàng năm để chuẩn bị tốt cho kì thi tốt nghiệp phổ thôngquốc gia này, trường THPT Cẩm Thủy 3 chúng tôi đã tổ chức ôn tập thi tốtnghiệp phổ thông cho học sinh Trong đó,có ôn tập môn Địa lí, nhằm giúp các

em củng cố, khắc sâu, hệ thống hóa kiến thức một cách đầy đủ nhất Đó cũng là

những giờ học cần giáo viên hướng dẫn cho các em phương pháp học tập hiệu

quả nhất, ghi nhớ bài dễ nhất, nhanh nhất Tất cả hướng đến một mục đích duynhất là giúp các em đạt điểm cao ở môn Địa lí, góp phần nâng cao tỉ lệ đậu tốtnghiệp của nhà trường

Tuy nhiên, trong nhiều năm trước đây khi hướng dẫn học sinh ôn tập mônĐịa lý chúng tôi thường theo phương pháp truyền thống bằng cách ở mỗi bàihọc chúng tôi thường yêu cầu học sinh dựa vào tài liệu nhắc lại những kiến thứcchính, sau đó bạn khác nhận xét bổ sung, cuối cùng giáo viên hệ thống lại nhữngkiến thức đã học một cách sơ lược, hoặc dạy lại những kiến đã học trong chươngtrình chính khóa.Sử dụng phương pháp thuyết trình là chính, gần như giáo viên

là người độc diễn, việc dạy lại ấy là sự lặp lại không cần thiết

Ưu điểm của phương pháp này là đã có sự phối hợp giữa giáo viên và họcsinh, phát huy được kỹ năng trình bày của học sinh,không mất thời gian chuẩn

bị trước khi trình bày

Nhược điểm và những tồn tại cần khắc phục: Cách ôn tập này cũng khôngcần thiết, không hiệu quả, bởi vì không thể củng cố, khắc sâu để cho học sinhnhớ được lâu,nhiều em học bài này rồi lại quên bài kia Không bao quát đượcbài học, chương trình học, không rèn được khả năng tư duy.Vì vậy để học thuộcnội dung chính của một bài đã khó và mất nhiều thời gian thì việc học thuộc lòng cảmột chương hay toàn bộ nội dung chương trình của một bộ môn lại càng trở nên quávất vả và mất rất nhiều thời gian Tạo cho học sinh cảm giác chán nản

Chính vì vậy, xuất phát từ những lí do trên, cùng với quan điểm cho rằng

có thể sử dụng sơ đồ vào dạy học như một công cụ, phương tiện giúp quá trìnhdạy học trở nên phong phú, sinh động hơn, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Sử dụng sơ đồ tư duy vào ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Địa lý lớp 12” để vừa là cơ sở cho việc đổi mới phương pháp dạy học chuyển từ dạy họctruyền thống, giáo viên truyền đạt kiến thức cho học sinh sang dạy học hướngdẫn học sinh nghiên cứu vấn đề và hoàn thành kết quả học tập của minh qua sơ

đồ, với đề tài này giáo viên có thể sử dụng trong việc dạy học cả trên lớp hayyêu cầu học sinh hoàn thành bài tập ở nhà , mặt khác cũng có thể giáo viên kiểmtra kiến thức của học sinh bằng các sơ đồ mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn Bên

cạnh đó, đề tài này còn có ý nghĩa quan trọng nữa là tiếp cận được với sự thayđổi sách giáo khoa trong thời gian tới và cũng là cơ sở để đánh giá năng lực củahọc sinh theo chiều hướng tích cực.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Xuất phát từ thực trạng ôn thi tốt nghiệp nhiều năm của chúng tôi đạt hiệuquả chưa cao,điều đó đã làm chúng tôi luôn trăn trở, suy nghĩ phải làm thế nào

để tất cả học sinh đều hiểu bài, nắm chắc nội dung kiến thức và thành thạo các

kĩ năng địa lí, hứng thú trong học tập.Qua một thời gian dài tìm hiểu, nghiên cứuchúng tôi thấy sử dụng sơ đồ tư duy vào ôn thi tốt nghiệp môn Địa lý là hợp lý

Sơ đồ tư duy là một trong những kĩ thuật dạy học tích cực được ngành giáo dụcđưa vào triển khai Sau khi nghiên cứu, chúng tôi đã mạnh dạn đưa kỹ thuật dạyhọc theo sơ đồ tư duy vào ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Địa lý lớp

12 bằng cách trước mỗi buổi ôn, tôi cho các em tự chuẩn bị sơ đồ tư duy theonội dung tiết ôn tập sẵn ở nhà, vẽ trên giấy A4, rồi hôm sau tôi sẽ gọi một số emlên bảng vẽ sơ đồ tư duy, các học sinh khác theo dõi, nhận xét, bổ sung, rồi sau

đó tôi có thể chuẩn lại kiến thức trọng tâm ngay chính trên sản phẩm của họcsinh hoặc trên cơ sở sơ đồ tư duy do giáo viên đã chuẩn bị trước Để khắc sâuhơn nữa kiến thức của từng phần, từng bài tôi sẽ đưa ra các câu hỏi mở, nângcao để các em cùng thảo luận để tìm ra câu trả lời Qua một năm áp dụng kỹthuật dạy học sơ đồ tư duy tôi thấy có rất nhiều ưu điểm: Sơ đồ tư duy là mộtcông cụ tổ chức tư duy; là một phương tiện ghi chép sáng tạo và rất hiệu quảnhằm “sắp xếp” ý nghĩ Giúp học sinh biết hệ thống hóa kiến thức, tìm ra mốiliên hệ giữa các kiến thức; giúp học sinh hiểu bài, nhớ lâu, tránh học vẹt; giúpphát triển tư duy lôgic, khả năng phân tích, tổng hợp của học sinh; mang lại hiệuquả dạy học cao Điều đặc biệt của phương pháp này không chỉ phát huy đượctính sáng tao, khả năng tư duy của học sinh, mà còn giúp các em tích cực hơn,năng động hơn tạo ra một giờ học sôi nổi, lúc này học sinh với vai trò là trungtâm, là người chủ động trong mọi hoạt động, khác với cách ôn truyền thốngnhững năm trước giáo viên luôn là người độc diễn, là người chủ động trong mọihoạt động, còn học sinh chỉ là người thụ động, hoạt động của học sinh rất mờnhạt và ít có sự tương tác với nhau

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Là cơ sở để cho giáo viên sử dụng trong việc ôn tập ở trên lớp

Là tài liệu giúp cho giáo viên sử dụng trong việc ôn thi ở các kì thi nhưthi tốt nghiệp THPT , thi học sinh giỏi và còn là cơ sở để giáo viên giao bài tập

về nhà, cũng như kiểm tra đánh giá việc hoàn thành bài tập của học sinh

Là tài liệu góp phần vào việc dạy học tích cực theo đổi mới phươngpháp “ lấy học sinh làm trung tâm ” Học sinh chủ động tìm tòi , lĩnh hội kiếnthức và ghi nhớ kiến thức thông qua sự hướng dẫn của giáo viên

Là tài liệu giúp cho học sinh học tôt kiến thức bộ môn Làm giảm bớt

sự ghi nhớ quá tải về kiến thức , chương trình như ở nhiều môn học cơ bản khác

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Kinh nghiệm thực tế của việc giảng dạy Địa lý cấp THPT qua nhiềunăm, đặc biệt là nhiều năm tập huấn về đổi mới nội dung, chương trình, phươngpháp, phương tiện dạy - học mới

- Phương pháp thử nghiệm - thực tiễn

- Các phương pháp có liên quan đến lý luận dạy học đổi mới phương phápdạy học

- Kết hợp giữa phương pháp dạy học truyền thống và các phương phápđổi mới để cung cấp và đáp ứng kiến thức cơ bản cho học sinh

- Với hình thức thi trắc nghiệm như những năm trở lại đây thì giáo viênbắt buộc phải có sự đổi mới về phương pháp dạy - học để đáp ứng được mặtkiến thức cơ bản theo chiều rộng chứ không phải theo chiều sâu giống như thi tựluận trước đây

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

- Là cơ sở để giáo viên thực hiện đổi mới dạy học

- Là phương tiện , thiết bị để học sinh nghiên cứu , lĩnh hội kiến thức vàphục vụ cho các kì thi quan trọng, nhất là thi tốt nghiệp THPT

- Tạo tiền đề quan trọng để đổi mới chương trình, đổi mới phương phápdạy học và tạo cho học sinh thêm hứng thú trong học tập

- Trước thềm đổi mới chương trình, đổi mới sách giáo khoa thì đề tài nàycòn giúp cho giáo viên thực hiện linh hoạt các hoạt động dạy học, nhất là hoạtđộng dạy học ứng dụng công nghệ thông tin, thực hiện các hoạt động nhóm chohọc sinh trong quá trình dạy học trên lớp cũng như giao nhiệm vụ cho học sinh

tự học, tự lĩnh hội kiến thức thông qua tài liệu học tập

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM :

2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm :

Với những yêu cầu mới và sự phát triển của xã hội như hiện nay đòi hỏigiáo dục phải tạo ra những con người phát triển toàn diện, không chỉ có kiếnthức về các môn khoa học tự nhiên và cũng không chỉ biết học theo kiểu ghi nhớmáy móc, mà phải có cả kiến thức về các môn khoa học xã hội và có kỹ năngphân tích, giải thích một vấn đề cụ thể trong các lĩnh vực nói chung và trong lĩnhvực Địa lý nói riêng

Trong trường THPT, môn Địa lý giữ một vai trò quan trọng nhất định,giúp cho học sinh hiểu biết hơn về thiên nhiên và con người, hiểu biết hơn vềcác hoạt động văn hóa, kinh tế - xã hội, đặc biệt là rèn luyện các kĩ năng khaithác kiến thức thông qua tài liệu sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo khác

để hoàn thành những nội dung quan trọng ghi vào sơ đồ Học tốt môn Địa lý còngiúp cho học sinh có thể tập nghiên cứu khoa học, tìm hiểu về các nguồn tàinguyên thiên nhiên, các yếu tố tự nhiên , xã hội Học sinh sẽ có kiến thức để saukhi rời ghế nhà trường có thể đem kiến thức đó làm được việc góp phần xâydựng nền kinh tế - xã hội cho đất nước Muốn làm được việc đó thì trước hếtphải làm cho học sinh thích học môn Địa lý

Nói về sự đổi mới phương pháp dạy học, trên thực tế dạy học bằng cácphương pháp mới đã mang lại những kết quả khả quan, học sinh tiếp thu bài tốt

hơn, mở rộng thêm nguồn kiến thức của mình mà không phải ghi nhớ một cáchmáy móc

Ở trường THPT, phương pháp đặc trưng của bộ môn Địa lý là sử dụngkênh chữ và kênh hình trong dạy học Dạy học bằng kênh chữ là phương phápquen thuộc, nếu chỉ sử dụng mình kênh chữ sẽ gây nhàm chán cho học sinh,buộc học sinh phải ghi nhớ một cách máy móc Sử dụng kênh hình , trong đó sửdụng sơ đồ là rất cần thiết, nhất là đối với học sinh lớp 12, viếc sử dụng sơ đồ đểgiúp cho học sinh tổng hợp, so sánh các đối tượng, hiện tượng tự nhiên, kinh tế -

xã hội một cách cụ thể hơn, dễ hiểu hơn, ngoài ra còn giúp học sinh tiếp thu kiếnthức nhanh , dễ hiểu, hứng thú trong học tập Trên cơ sở đó giáo viên tránh đượcviệc phải sử dụng phương pháp diễn giải dài dòng, từng bước tạo sự yêu thíchhọc môn Địa lý cho học sinh

- Điều kiện áp dụng:

Hiện nay cơ sở vật chất trang thiết bị của trường tương đối đầy đủ thuậnlợi cho giáo viên khi lựa chọn và vận dụng các phương pháp giảng dạy tích cực.Môn Địa lý là một trong những môn được nhiều học sinh lựa chọn thi tốtnghiệp, thi đại học nên được sự quan tâm chỉ đạo sát sao của nhà trường, sựquan tâm của học sinh Sơ đồ tư duy được sử dụng phù hợp với mọi điều kiện cơ

sở vật chất của nhà trường, lớp học Giáo viên có thể thực hiện trên bảng phấn,trên vở, trên giấy, hoặc có thể thiết kế trên phần mềm Khai thác tính năng và

sử dụng sơ đồ tư duy có hiệu quả là góp phần đổi mới phương pháp dạy học,ứng dụng công nghệ thông tin một cách dễ dàng và thiết thực góp phần nâng caochất lượng trong công tác ôn tập thi THPT

- Khả năng áp dụng:

Vì sơ đồ tư duy được sử dụng phù hợp với mọi điều kiện cơ sở vật chấtcủa nhà trường, lớp học nên có thể áp dụng cho tất cả các đối tượng học sinh ônthi tốt nghiệp môn địa lý ở các lớp khác nhau, ở tất cả các trường trung học phổthông

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Từ thực tế của việc học và ghi nhớ kiến thức của môn Địa lí như hiện naythì giáo viên cần phải linh hoạt, dựa vào điều kiện, hoàn cảnh của từng trường

và hiểu được tâm lí của học sinh để lựa chọn phương pháp dạy học một cách cóhiệu quả nhất Chính vì vậy , để học sinh hứng thú trong việc học ở môn Địa lýnhiều trường nhất là những trường ở vùng miền núi như chúng tôi thì vấn đề nàylại càng trở nên khó khăn hơn

Từ lẽ đó, để phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh vànhất là đáp ứng yêu cầu quan trọng trong việc đổi mới chương trình sắp tới thì

đề tài “Sử dụng sơ đồ tư duy vào ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Địa lý lớp 12” là rất cần thiết

Sáng kiến hoàn thành sẽ là một tài liệu giúp giáo viên tham khảo không cầnphải sử dụng các phương pháp khác mà phải tốn kém về kinh tế, tạo cho họcsinh một tư liệu học tập để các em đỡ tốn kém tiền bạc và thời gian đi tìm kiếmcác sách tham khảo phục vụ cho ôn tốt nghiệp

Từ những giải pháp và biện pháp chúng tôi đã thực hiện ở trên ápdụng vào thực tế trường THPT Cẩm Thủy 3, nơi chúng tôi đang công tác bướcđầu đã góp phần nâng cao chất lượng ôn thi tốt nghiệp THPT đạt kết quả caohơn so với các năm học trước Việc sử dụng sơ đồ tư duy giúp giáo viên đổi mớiphương pháp dạy học, giúp học sinh học tập tích cực, tăng tính chủ động sángtạo, phát triển tư duy góp phần nâng cao chất lượng ôn tập môn Địa lý

Kết quả thi tốt nghiệp năm học 2020 – 2021 khi chúng tôi áp dụng

sơ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học Địa lý, chúng tôi thấy bướcđầu đã có hiệu quả khả quan, học sinh có điểm thi tốt nghiệp thấp đã giảm rõ rệt

so với các năm học trước, tỉ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi đã tăng lên Tôi đã sửdụng sơ đồ tư duy trong ôn tâp thi tốt nghiệp THPT, học sinh hiểu bài nhanh,sâu hơn, hào hứng trong việc ứng dụng sơ đồ tư duy để ghi chép bài Học sinhkhá giỏi biết sử dụng sơ đồ tư duy để ghi chép, tổng hợp kiến thức, vận dụng sơ

đồ tư duy vào các môn học khác Một số học sinh trung bình biết dùng sơ đồ tưduy để ôn tập bài ở mức đơn giản Chất lượng ôn tập môn Địa lý được nâng caolên, học sinh có lòng say mê, yêu thích môn Địa lý Để đạt được điều đó, bảnthân mỗi cán bộ giáo viên phải tâm huyết với nghề, không ngừng học hỏi nângcao trình độ chuyên môn, linh hoạt, sáng tạo, đổi mới phương pháp giảng dạy

Đối với ngành giáo dục và đối với các trường trung học phổ thông việc sửdụng sơ đồ tư duy trong ôn thi tốt nghiệp môn Địa lý lớp 12 sẽ đáp ứng đượccác yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện trong giáo dục

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Phần 1: Những vấn đề chung về dạy học theo sơ đồ tư duy.

1 Sơ đồ tư duy là gì?

Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng

và đào sâu các ý tưởng Sơ đồ tư duy một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, cóthể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh,đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não,giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của não bộ

Sơ đồ tư duy có cấu tạo như một cái cây với nhiều nhánh lớn, nhỏ mọcxung quanh “Cái cây” ở giữa là một hình ảnh trung tâm, là ý tưởng chính Nốivới nó là các nhánh lớn, nhỏ thể hiện các vấn đề liên quan với ý tưởng chính.Các nhánh lớn sẽ được phân thành nhiều nhánh nhỏ, rồi nhánh nhỏ hơn, nhánhnhỏ hơn nữa nhằm thể hiện vấn đề ở mức độ sâu hơn Sự phân nhánh cứ thế tiếptục và các kiến thức, hình ảnh luôn được kết nối với nhau Sự liên kết này tạo ramột “bức tranh tổng thể” mô tả ý tưởng trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng

- Có 3 kiểu sơ đồ tư duy cơ bản nhằm giúp các em học sinh sắp xếp kiếnthức và ôn tập một cách hiệu quả:

+ Sơ đồ tư duy tổng quát: Được tạo ra dựa trên bảng mục lục trong sách,

nó mang lại một cái nhìn tổng quát về toàn bộ môn học và giúp các em học sinhđịnh lượng được lượng kiến thức mà các em cần phải chuẩn bị cho kì thi

+ Sơ đồ tư duy theo từng chương riêng biệt: Một sơ đồ tư duy lí tưởngkhông nên chỉ lưu lại những ý chính mà còn phải thể hiện đầy đủ tất cả các chitiết hỗ trợ quan trọng khác như : các bảng dữ liệu, đồ thị và các loại biểu đồkhác.

+ Sơ đồ tư duy theo bài hoặc theo từng mục: Mỗi Sơ đồ tư duy dùng đểtóm tắt một bài học hoặc một mục của bài học

2 Vai trò của sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy làm nổi bật sự việc, nổi bật các ý tưởng trọng tâm bằng việc

sử dụng những màu sắc, kích cỡ, hình ảnh đa dạng Nó giúp học sinh tạo ra mộtbức tranh mang tính lí luận, liên kết chặt chẽ những kiến thức mà các em đượchọc

Sơ đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực, não hiểu sâu, nhớlâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ củamình Các nhà nghiên cứu cho rằng với cách thể hiện gần như cơ chế hoạt độngcủa bộ não sơ đồ tư duy giúp:

Vì vậy sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tập tích cực, huy động tối

đa tiềm năng của não bộ, nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Địa lý

3 Cách xây dựng sơ đồ tư duy

Trong quá trình hướng dẫn học sinh ôn tập môn Địa lý, giáo viên hướng dẫn học sinh cách tiến hành xây dựng sơ đồ tư duy:

- Ở vị trí trung tâm bản đồ là một hình ảnh hay một cụm từ thể hiện một ý tưởng/khái niệm/nội dung chính/chủ đề

- Từ ý tưởng/hình ảnh trung tâm sẽ được phát triển bằng các nhánh chính nối với các cụm từ/hình ảnh cấp 1 (hoặc trên mỗi nhánh sẽ là một cụm từ/hình ảnh cấp 1)

- Từ các nhánh cụm từ/hình ảnh cấp 1 lại được phát triển thành các nhánh phụ dẫn đến các cụm từ/hình ảnh cấp 2

Cứ như thế sự phân nhánh được tiếp tục và các ý tưởng/khái niệm/nội dung/chủ đề liên quan được kết nối với nhau Chính sự liên kết này sẽ tạo ra mộtbức tranh tổng thể mô tả các ý tưởng/nội dung/chủ đề… một cách đầy đủ, rõ ràng và dễ nhớ

Để vẽ được sơ đồ tư duy, học sinh cần tìm ra ý tưởng Khi vẽ cần lưu ý những điểm sau:

- Các nhánh chính cần được tô đậm, các nhánh cấp 2, cấp 3… sẽ vẽ bằng các nét mảnh dần

- Từ cụm từ/hình ảnh trung tâm tỏa đi các nhánh nên sử dụng các màu sắckhác nhau để dễ phân biệt màu sắc của các nhánh chính cần được duy trì tới cácnhánh phụ.

- Nên dùng các đường cong thay vì các đường thẳng vì các đường cong dễ

vẽ hơn và khi tổ chức sẽ thu hút đươc sự chú ý của mắt hơn rất nhiều

- Cần bố trí các thông tin đều quanh hình ảnh/cụm từ trung tâm

4 Lưu ý khi ghi chép trên sơ đồ tư duy

- Nghĩ trước khi viết

- Viết ngắn gọn

- Viết có tổ chức

- Viết lại theo ý của mình, nên chừa khoảng trống, vẽ thêm nhánhtrống để có thể bổ sung ý (nếu sau này cần)

5 Điều cần tránh khi lập sơ đồ tư duy

- Ghi lại nguyên cả đoạn nội dung dài dòng

- Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết

- Dành quá nhiều thời gian để ghi chép

- Tránh cầu kì (tô vẽ nhiều quá) hoặc sơ đồ tư duy đơn giản quá không

có thông tin, chỉ có các đề mục

6 Cách đọc sơ đồ tư duy

Cấu trúc của sơ đồ tư duy không xuất phát từ trái sang phải và từ trên xuốngdưới theo kiểu truyền thống Thay vào đó, sơ đồ tư duy được vẽ, viết và đọc theohướng bắt nguồn từ trung tâm di chuyển ra phía ngoài và sau đó là theo chiều kimđồng hồ Các từ khóa được viết và đọc theo hướng từ trên xuống dưới trong cùng mộtnhánh chính

Phần 2 Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học ôn thi trung học phổ thông

môn Địa lý lớp 12

1 Sử dụng sơ đồ tư duy ôn tập kiến thức lí thuyết.

1.1 Xây dựng sơ đồ tư duy khái quát về tổng thể chương trình địa lí lớp 12.

Trong buổi ôn tập đầu tiên, học sinh cần có cái nhìn khái quát về chươngtrình Địa lý lớp 12, phần liên quan đến nội dung thi của các em Đây là buổi họcđầu tiên nên các em chưa bao quát được chương trình nên giáo viên vừa vẽ, vừagiới thiệu chương trình để học sinh bước đầu tiếp cận với sơ đồ tư duy và hình

dung ra nội dung chương trình cần ôn tập cho thi tốt nghiệp

Bước 1: Giáo viên giới thiệu chương trình: Địa lý 12- vẽ chủ đề ở trungtâm

Bước 2: Giáo viên giới thiệu các nội dung lớn trong chương trình Địa lý

12 - vẽ thành ba nhánh: Địa lý tự nhiên, Địa lý dân cư, Địa lý kinh tế

Bước 3: Từ nội dung lớn giáo viên giới thiệu các nội dung nhỏ - Vẽ cácnhánh nhỏ

Thông qua sơ đồ tư duy tổng quát này học sinh có cái nhìn tổng quan nhất

về nội dung môn Địa lý chuẩn bị cho thi tốt nghiệp THPT

Hình 1 Sơ đồ tư duy khái quát chương trình môn Địa lí lớp 12

1.2 Xây dựng sơ đồ tư duy ôn tập theo bài

Tất cả những bài học cụ thể trong chương trình Địa lý lớp 12 đều đượcgiáo viên dạy học tỉ mỉ trong chương trình chính khóa Vì vậy, nếu giáo viêntiếp tục làm công việc giảng dạy trong những tiết ôn tập tốt nghiệp là việc làmlặp lại, thừa và không cần thiết Những việc cần làm của giáo viên trong các tiếthọc này là giúp học sinh củng cố, hệ thống kiến thức để các em được khắc sâukiến thức, là hướng dẫn cho các em cách ghi nhớ kiến thức hiệu quả nhất Vìvậy trước các buổi ôn tập, giáo viên yêu cầu học sinh hệ thống hóa kiến thức cácbài theo bản đồ tư duy ở nhà Khi lên lớp, giáo viên cho 2 đến 3 học sinh lênbảng vẽ lại bản đồ tư duy đã chuẩn bị ở nhà và trình bày nội dung của bài họctheo sơ đồ tư duy Qua đó giáo viên có thể đánh giá nhận thức của học sinh vàđiều chỉnh cách dạy, cách truyền đạt của mình đối với các đối tượng học sinhkhác nhau

Để làm được nội dung này thì thao tác quyết định là cần phải liệt kê ra được các

từ khóa của từng mục và của cả bài Từ khóa ở đâu? Có một số em học khá có thể tựsuy nghĩ và nhớ ra, tuy không được đầy đủ Đại đa số là các em không tự nhớ ra được,giáo viên sẽ yêu cầu các em mở vở ghi ra tìm và gạch chân từ khóa

Để tìm từ khóa thì các em hoàn toàn không cần dùng sách giáo khoa vìcâu văn bản trong sách giáo khoa chứa quá nhiều từ thứ yếu không cần thiết, câuvăn bản trong vở ghi đã rất ngắn gọn, cô đọng (vì giáo viên đã lược bỏ phần

nhiều các từ thứ yếu) và lại đảm bảo chuẩn kiến thức kĩ năng và đã cắt bỏ phầngiảm tải theo công văn hướng dẫn của sở, của bộ.

Ví dụ 1: Khi ôn tập bài 2: Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ, học sinh phải trình bày được vị trí địa lí, giới hạn, phạm vi lãnh thổ Việt Nam; phân tích được ảnh hưởng của vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ đối với tự nhiên, kinh tế - xã hội và quốc phòng Giáo viên yêu cầu học sinh vẽ sơ bản tư duy về vị trí địa lí, phạm vilãnh thổ Viêt Nam Học sinh sử dụng sơ đồ tư duy để thể hiện sự hiểu biết của mình qua việc tiếp thu nội dung bài học

Hình 2 Sơ đồ tư duy bài 2 Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ.

Ví dụ 2: Khi ôn tập bài 8: Thiên nhiênchịu ảnh hưởng sâu sắc của Biển,học sinh phải phân tích được đặc điểm khái quát về Biển Đông và ảnh hưởngcủa Biển Đông đến thiên nhiên nước ta Giáo viên yêu cầu học sinh sử dụng sơ

đồ tư duy khái quát nội dung bài học Học sinh sử dụng sơ đồ tư duy để thể hiện

sự hiểu biết của mình qua việc tiếp thu nội dung bài học

Hình 3 Sơ đồ tư duy bài 8: Thiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của Biển.

Ví dụ 3: Khi ôn tập bài 18: Đô thị hóa, học sinh hiểu được một số đặcđiểm đô thị hóa ở Việt Nam, nguyên nhân và những tác động của đô thị hóa đếnkinh tế - xã hội; biết được sự phân bố mạng lưới đô thị ở nước ta

Hình 4 Sơ đồ tư duy bài 18 Đô thị hóa.

Ví dụ 4: Khi ôn tập về chuyên đề ngành thủy sản, học sinh phân tích đượcvai trò, điều kiện phát triển và tình hình phát triển và phân bố của ngành thủysản nước ta

Hình 5 Sơ đồ tư duy về ngành thủy sản.

Ví dụ 5: Khi ôn tập về chuyên đề ngành công nghiệp, học sinh phân tíchđược vai trò, các nhân tố ảnh hưởng và tình hình phát triển và phân bố của côngnghiệp

Hình 6 Sơ đồ tư duy về ngành công nghiệp năng lượng.

Ví dụ 6: Khi ôn tập về chuyên đề ngành du lịch, học sinh phân tích đượctài nguyên du lịch, tình hình phát triển ngành du lịch và các trung tâm du lịch ơnước ta

Hình 7 Sơ đồ tư duy về chuyên đề ngành du lịch.

Các bài khác học sinh làm tương tự Đối với các bài có nội dung ngắn gọngiáo viên hướng dẫn học sinh làm sơ đồ tư duy tổng quát cả bài Đối với các bài nội dung dài, có thể cho học sinh làm sơ đồ tư duy theo từng nội dung lớn của bài rồi sau đó ghép lại với nhau thành một sơ đồ tư duy tổng quát

Qua sơ đồ tư duy học sinh thấy rõ nội dung của từng bài học và ghi nhớbài học một cách dễ dàng, không máy móc Với cách học này cả giáo viên vàhọc sinh đều phải tham gia vào quá trình dạy học tích cực hơn Học sinh đượcnghe giảng, nhìn sơ đồ tư duy, sách giáo khoa, ghi chép sự tập trung chú ýđược phát huy cao độ, cường độ học tập theo đó cũng được đẩy nhanh, học sinh

chú ý học tập tích cực Thông qua cách làm này học sinh làm quen, hiểu, vẽ, đọc

sơ đồ tư duy và ghi nhớ, hiểu đầy đủ nội dung và khắc sâu kiến thức của từngbài học

Sau mỗi buổi ôn tập, giáo viên yêu cầu học sinh giữ lại sơ đồ tư duy, kẹplại thành tập; ở nhà mỗi ngày học sinh dành ra 15 - 20 phút xem lại nội dung sơ

đồ tư duy Điều này giúp học sinh ghi nhớ nhanh, tránh quên kiến thức

1.3 Xây dựng sơ đồ tư duy ôn tập theo chủ đề

Sau mỗi chủ đề, để tổng kết, ôn tập kiến thức của chủ đề đó giáo viên giaonhiệm vụ cho các nhóm học sinh chuẩn bị sơ đồ tư duy ở nhà, đến buổi ôn tậpcác nhóm treo sản phẩm lên bảng, giáo viên gọi 1 – 2 nhóm lên trình bày, cácnhóm nhận xét lẫn nhau để cuối cùng cả lớp được một sơ đồ tư duy ôn tập tươngđối hoàn chỉnh và hợp lí Cách làm này lôi cuốn được sự tham gia của nhiều họcsinh, các học sinh trao đổi, suy nghĩ, tranh luận, nhận xét lẫn nhau để đi đến sựthống nhất chung, giờ ôn tập đạt được hiệu quả cao

Ví dụ 1: Sau khi ôn tập xong chủ đề đặc điểm chung của tự nhiên ViệtNam, mục tiêu là củng cố hệ thống hóa kiến thức cơ bản từ bài 6 đến bài 12.Giáo viên giới thiệu nội dung ôn tập và yêu cầu học sinh cách làm việc Giáoviên chia lớp làm 4 nhóm, các nhóm hệ thống và hoàn thiện sơ đồ tư duy theonhững gợi ý mà giáo viên cung cấp:

+ Chứng minh cảnh quan đồi núi chiếm ưu thế ở nước ta

+ Thiên nhiên của nước ta chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển

+ Thiên nhiên nước ta mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa

+ Thiên nhiên nước ta có sự phân hóa đa dạng

Các nhóm trình bày sơ đồ tư duy của nhóm mình, các nhóm khác nhận xét

về các mặt sau:

- Nội dung kiến thức cơ bản cần ôn tập đã đầy đủ chưa?

- Cấu trúc của bản đồ tư duy đã hợp lí chưa?

- Cách trình bày đã hợp lí chưa? Có hấp dẫn mọi người hay không?

Sau đó giáo viên trên cơ sở hệ thống câu hỏi ôn tập đã dặn các nhóm họcsinh chuẩn bị trước ở nhà, giáo viên kiểm tra sự chuẩn bị của các nhóm học sinh.Giáo viên chuẩn bị sơ đồ tư duy trước ở nhà, sau khi các nhóm thể hiện xong,giáo viên chiếu sơ đồ tư duy của mình theo hướng xuất hiện dần các kiến thức từnhánh chính đến nhánh con để học sinh đối chiếu, tham khảo Với cách ôn tậpbằng sơ đồ tư duy có sự chắt lọc những thông tin quan trọng về đặc điểm chungcủa tự nhiên Việt Nam thực sự đã mang lại cho học sinh cái nhìn trực quan, dễhiểu, dễ nhớ