Ở nước ta, trong các nhà trường, với đặc trưng của mình, môn Lịch sử góp phần không nhỏ trong việc đáp ứng mục tiêu giáo dục nhằm “đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, trung
Trang 11 Mở đầu 1.1 Lí do chọn đề tài.
Hiện nay, giáo dục và đào tạo luôn được xem là quốc sách hàng đầu, nhằmxây dựng nên những con người của một xã hội thông tin trong đó kinh tế tri thứcchiếm lĩnh xã hội Ở nước ta, trong các nhà trường, với đặc trưng của mình, môn
Lịch sử góp phần không nhỏ trong việc đáp ứng mục tiêu giáo dục nhằm “đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và
năng lực, đáp ứng yêu cầu của của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc.” [1]
Song, muốn thực hiện chức năng, nhiệm vụ môn học, cần thiết phải đổi
mới phương pháp dạy học theo tinh thần “phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng cho học sinh năng lực tự học, khả
năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” [1]
Nhìn lại phổ điểm thi tốt nghiệp THPT môn Lịch sử của cả nước năm 2021cho thấy, có 637.005 thí sinh tham gia bài thi Lịch sử trong đó điểm trung bình là4.97 điểm, điểm trung vị là 4.75 điểm Điểm số có nhiều thí sinh đạt nhất là 4.0điểm Đây là môn thi có kết quả thấp nhất trong kỳ thi năm 2021 Đặc biệt, trong
3 năm gần đây điểm Lịch sử luôn ở khu vực cuối bảng trong kì thi tốt nghiệpTHPT
Trong khi đó, theo như kế hoạch năm học sắp tới 2022 – 2023 chương trìnhgiáo dục phổ thông mới sẽ triển khai đối với lớp 10 mà môn Lịch sử thuộc nhómmôn tự chọn nên nhiều lo ngại việc đa số học sinh sẽ ngó lơ môn học này Kếtquả trên lại càng ảnh hưởng đến tâm lý học sinh khi quyết định có lựa chọn mônLịch sử hay không trong năm học tới đây
Từ trước đến nay sách giáo khoa môn Lịch sử bị đánh giá quá nhiều sốliệu, sự kiện lịch sử Đây là một trong những nguyên nhân khiến học sinh chán,
sợ môn Lịch sử Chương trình mới hứa hẹn sẽ giúp học sinh nhìn nhận về Lịch sửkhông còn là môn học thuộc lòng, nhiều dữ liệu, sự kiện mà là môn học sát vớithực tế, giúp các em có hứng thú khi học
Tuy nhiên, dù một cuốn sách có hấp dẫn như thế nào thì quan trọng nhấtvẫn là ở người dạy Thầy cô phải là người truyền được lửa cho học sinh qua mỗibài giảng Làm thế nào để học sinh có thể thấm sâu và hiểu sâu về những sự kiệnlịch sử có vẻ khô khan mà không dừng lại là ở kiến thức nặng nề số liệu, ghi nhớ
đó là mục tiêu của việc học môn Lịch sử
Để các em yêu thich môn Lịch sử thì giáo viên cần có phương pháp dạyvừa truyền tải được nội dung chính của bài học vừa giúp các em phát huy tínhchủ động, sáng tạo Ngoài ra, nhà trường, giáo viên tuỳ vào điều kiện để tạo racác hoạt động trải nghiệm, đa dạng hoá các hình thức dạy học bằng cách tổ chứccác chuyến tham quan di tích lịch sử, các làng nghề, chùa, đền…hay tổ chứcđóng vai, tranh luận ngay trong từng tiết học… Việc khai thác và sử dụng di tích
Trang 2lịch sử tại địa phương phục vụ cho dạy và học lịch sử ở các trường phổ thông cómột vai trò, ý nghĩa to lớn, là một biện pháp thiết thực đổi mới phương pháp dạyhọc, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn
Thọ Xuân là một trong những địa phương có số lượng di tích lịch sử kháphong phú và đa dạng Các di tích ấy hầu hết đã được nhà nước thống kê, xếphạng và trở thành những địa điểm tham quan, địa điểm tưởng niệm, đây là nguồn
tư liệu rất phong phú, là phương tiện trực quan rất có giá trị để cụ thể hóa, minhchứng cho những sự kiện, những chiến công oanh liệt của nhân dân Thanh Hóaqua các thời kì Tham quan ngoại khoá tại di tích lịch sử trên quê hương ThọXuân không chỉ giúp học sinh có được những biểu tượng cụ thể, sinh động về cácđời vua, các triều đại đáng tự hào trên quê hương mình mà còn bồi dưỡng chohọc sinh lòng tự hào về quê hương Thọ Xuân, giúp các em nhận thức đúng đắnnhững đóng góp to lớn của Thọ Xuân trong tiến trình lịch sử dân tộc
Đối với học sinh trường THPT Lam Kinh, sự hiểu biết về các vấn đề lịch
sử, xã hội ngay trên địa bàn quê hương mình chưa được các em quan tâm đúngmức, thậm chí là thờ ơ Trong khi đó, dạy học Lịch sử địa phương trong nhàtrường với số tiết khiêm tốn, tài liệu lại ít ỏi Vậy làm thế nào để gắn kết nội dunghọc tập lịch sử trong nhà trường với thực tiễn trải nghiệm, rèn luyện cho các emkhả năng tự học, tự cập nhật và đổi mới tri thức, phát triển năng lực, được tiếpcận với những hình những hình thức học tập đa dạng; đồng thời qua đó các emcàng thêm tự hào, yêu quý mảnh đất quê hương
Trong khi đó, thực tế thì trên địa bàn huyện Thọ Xuân rất ít giáo viên cósáng kiến kinh nghiệm biết tận dụng những di tích lịch sử, đặc biệt di tích lịch sửmới được phục dựng ở hai xã Xuân Sinh và xã Xuân Giang trong việc dạy họcmôn Lịch sử
Vì những lí do trên, tôi quyết định chọn đề tài “Một vài kinh nghiệm tổ chức tham quan ngoại khoá tại vùng đất ba lăng vua trên quê hương Thọ Xuân cho học sinh trường THPT trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá.”
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Quá trình sử dụng di tích lịch sử tại hai xã Xuân Sinh, Xuân Giang - ThọXuân thông qua hoạt động tham quan ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trườngTHPT Lam Kinh, huyện Thọ Xuân
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Trang 3+ Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: đọc và phân tích, tổng hợp các tài liệuchuyên khảo, tài liệu lịch sử, phương pháp dạy học lịch sử, chương trình, sáchgiáo khoa lịch sử phổ thông và các tài liệu khác có liên quan.
+ Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: tiến hành quan sát, điều tra bằng phiếu đốivới giáo viên và học sinh, trải nghiệm thực tế tại địa bàn, đối chiếu với kết quảđiều tra
2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
2.1.1 Khái niệm về di tích, di tích lịch sử.
Theo ý nghĩa ban đầu, “di tích (vestiges) chỉ các vết tích còn sót lại của một thời đã qua, không để lại cho chúng ta hôm nay một cái gì còn nguyên vẹn”
[2] hay “di tích là những dấu vết của dĩ vãng còn để lại một cách tự nhiên,
không nhằm mục đích lưu giữ quá khứ hay chĩ dẫn cho người đời sau biết về quá
khứ” [3] Di tích còn gồm những hiện vật bằng vật chất như nhà cửa, thành
quách, y phục, công cụ lao động, lăng mộ…
Di tích lịch sử phản ánh những hoạt động, đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa
của con người qua các thời đại “Bất cứ thời đại nào, trình độ phát triển mọi mặt của nó đều được phản ánh khá rõ trong các di tích lịch sử Vì vậy, di tích lịch sử
là những tấm gương soi của lịch sử, là hơi thở của lịch sử đương thời” [4]
Như vậy, một di tích được xác định là di tích lịch sử “là nó phải có thực từ trước và được lưu giữ đến ngày nay, bao giờ cũng gắn liền, phản ánh, ghi nhận, minh chứng một sự kiện, nhân vật lịch sử, đặc biệt là những sự kiện lịch sử lớn,
quan trọng” [5].
Như vậy, trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, các di tích lịch
sử nói chung và di tích lịch sử ở địa phương nói riêng là những bằng chứng vềtruyền thống lịch sử - văn hóa của quốc gia, dân tộc của từng địa phương quanhiều thế hệ, gắn với sự phát triển của xã hội cũng như những bước thăng trầmtrong lịch sử khai phá, xây dựng, đấu tranh để giữ gìn và phát huy những thànhquả đạt được, những giá trị truyền thống, để cuối cùng tạo nên bản sắc văn hóaViệt Nam
2.1.2 Cơ sở xuất phát điểm của vấn đề sử dụng di tích lịch sử trong dạy học
Lịch sử ở trường phổ thông
2.1.2.1 Mục tiêu giáo dục của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông.
Mục tiêu giáo dục của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông được xây dựngtrên cơ sở lý luận và thực tiễn, thể hiện tập trung ở việc quán triệt mục tiêu chungcủa giáo dục phổ thông, thông qua chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng, nội dung củamôn học và tình hình, nhiệm vụ cụ thể của đất nước trong những điều kiện cụthể
Trang 4Luật giáo dục được Quốc hội thông qua năm 2005 đã nêu: “Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm của công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng
và bảo vệ Tổ quốc” [6]
2.1.2.2 Đặc trưng của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông
Lịch sử mang tính quá khứ, bao gồm những sự kiện, hiện tượng đã xảy
ra, nó tuân thủ theo tiến trình thời gian Chúng ta phải tiếp nhận lịch sử mộtcách gián tiếp thông qua các tài liệu được lưu lại
Lịch sử mang tính không lặp lại về không gian và thời gian Mỗi sự kiện,hiện tượng lịch sử chỉ xảy ra trong một không gian và thời gian nhất định, chỉ xảy
ra một lần duy nhất Không có một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào hoàn toàngiống nhau, dù có điểm giống nhau, lặp lại mà là sự kế thừa “lặp lại trên cơ sởkhông lặp lại” Chính điều đó đã gây nên những trở ngại trong việc giáo viêncung cấp kiến thức cho học sinh nhớ sự kiện lịch sử
Lịch sử có tính cụ thể, nên khi trình bày các sự kiện lịch sử rất cần phải cụthể, sinh động
Để thực hiện được yêu cầu này, người giáo viên lịch sử phải vận dụngnhuần nhuyễn nhiều phương pháp dạy học, trong đó đồ dùng trực quan nhất làcác đồ dùng trực quan hiện vật (các di tích lịch sử) góp một phầnkhông nhỏ quyết định thành bại việc cung cấp kiến thức cho học sinh Nógiúp các em không chỉ “biết” mà còn hiểu lịch sử đã diễn ra như thế nào mộtcách chân thực nhất, sống động nhất
2.1.2.3 Đặc điểm tâm lý và nhận thức lịch sử của học sinh THPT.
- Đặc điểm tâm lý của học sinh THPT trong học tập lịch sử:
Theo tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm thì học sinh ở cấp THPT(vào độ tuổi 16-18) đang trong thời kỳ phát triển hết sức sôi động vàtoàn diện về mặt tâm sinh lý và hoạt động xã hội Học sinh có sự phát triểnnhanh về thể lực, trong đó hệ thần kinh có những thay đổi quan trọng do cấutrúc bên trong của não phức tạp và các chức năng của não phát triển nên các
em có trình độ hiểu biết hơn hẳn lứa tuổi học sinh THCS, có khả năng tư duy
lí luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập, sang tạo Tư duy của các em chặtchẽ hơn, có căn cứ và nhất quán hơn Đồng thời, tính phê phán của tư duy
cũng phát triển [7]
Điều đó cho phép chúng ta có thể sử dụng những biện pháp thích hợp hướngdẫn học sinh sử dụng các di tích lịch sử cách mạng và tư liệu về di tích lịch sửcách mạng tốt nhất để đạt được mục tiêu giáo dưỡng, giáo dục và phát triển của
bộ môn
- Đặc điểm nhận thức lịch sử của học sinh:
Trang 5Đặc trưng của bộ môn lịch sử không cho phép học sinh được quan sát trựctiếp các sự kiện, hiện tượng lịch sử mà chủ yếu là nhận thức gián tiếp thông quaquan sát, tri giác các tài liệu, hiện vật được lưu lại Vậy, trong “trực quan sinhđộng” thì di tích lịch sử đóng vai trò quan trọng nhất đối với sự quan sát, tri giáccủa học sinh.
Di tích lịch sử là một trong những bộ phận của nguồn sử liệu vật chất chânxác nhất Nó là một loại phương tiện trực quan có giá trị góp phần tạo biểu tượng
cụ thể, chân thực cho học sinh Hơn nữa, việc sử dụng các di tích lịch sử tronghọc tập lịch sử sẽ rèn luyện khả năng quan sát, trí tưởng tượng, phát triển tư duy
và ngôn ngữ cho học sinh Để có thể hiểu được nội dung của những địa điểm đãxảy ra các sự kiện lịch sử, học sinh phải quan sát các nhân vật, sự vật, hiện tượng,rồi giải thích, đánh giá… đi đến rút ra những nét khái quát về bẩn chất các sự vật
và hiện tượng đó Công việc làm thường xuyên như vậy làm cho các thao tác tưduy của học sinh được phát triển
2.1.2.4 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử đặt ra.
Việc đổi mới chương trình SGK hiện nay đặt ra yêu cầu bức thiết là phải đổimới phương pháp dạy học Lịch sử Qua tìm hiểu, so với một số nước trong khuvực và trên thế giới, mặt bằng kiến thức ở trường phổ thông của chúng ta khôngthua kém gì họ, thậm chí còn hơi nặng và học sinh ta khi đua tài chất xám trongcác kỳ thi quốc tế cũng khẳng định được thứ hạng cao Nhưng chúng ta lại thua
họ ở kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức khoa học và năng lực hoạt động độclập
Đặc biệt nhiều giáo viên Lịch sử chưa hiểu hết nội dung kênh hình, nên bỏqua hoặc hiệu quả sử dụng chưa cao… Những hạn chế đó không thể đáp ứngđược yêu cầu đổi mới về phương pháp dạy học hiện nay, cũng như không hoànthành mục tiêu giáo dục đã đề ra Những vấn đề trên đặt ra yêu cầu bức thiết phảiđổi mới phương pháp dạy học để đáp ứng việc đổi mới về nội dung và mục tiêugiáo dục đặt ra
2.1.3 Vai trò, ý nghĩa của hoạt động tham quan ngoại khóa tại các di tích.
- Thứ nhất, hình thức tổ chức tham quan ngoại khóa di tích lịch sử nhằm minhhọa, bổ sung tri thức lịch sử đã dược học Có thể chọn tham quan địa điểm gầntrường, có thể tiến hành trong một ngày hoặc nửa ngày
- Thứ hai: Việc tổ chức tham quan ngoại khóa tại di tích lịch sử địa phương có ýnghĩa nhiều mặt đối với việc nâng cao chất lượng học tập lịch sử của học sinh.Qua buổi tham quan, học sinh sẽ nhớ chính xác, hiểu đúng các sự kiện lịch sử.Các kỹ năng thực hành bộ môn cũng sẽ được rèn luyện nhiều hơn Ngoài ra, các
em còn thể hiện rõ cảm xúc lịch sử khi tham quan các di tích lịch sử của quêhương, nâng cao niềm tự hào về quê hương, đất nước
- Thứ ba: Các trường THPT tùy điều kiện của trường mình tổ chức cho học sinhtham quan theo phân phối chương trình Buổi tham quan chỉ có hiệu quả khi
Trang 6được chuẩn bị chu đáo, có kế hoạch và phương pháp tiến hành tốt, có sự phối hợp
tổ chức của giáo viên và tổ bộ môn Lịch sử, đoàn thanh niên, chi đoàn giáo viên,Ban giám hiệu, Công đoàn trường, ban quản lý di tích và sự tham gia nhiệt tìnhcủa học sinh
- Thứ tư: Các nhà giáo dục học đã khẳng định ý nghĩa của tham quan nói chung
và tham quan ngoại khóa di tích lịch sử nói riêng và ý nghĩa của nó trong quátrình dạy học Nó góp phần tạo những biểu tượng cụ thể về những sự kiện lịch sửliên quan Những gì các em quan sát được trong thời gian tham quan sẽ được sửdụng trong những giờ học lịch sử trên lớp như những tài liệu thực tế, làm cơ sởhình thành các khái niệm lịch sử Tham quan còn nhằm kiểm tra, sữa chữa, làm
chính xác, cụ thể hóa thêm những tri thức đã học của học sinh.[8]
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
2.2.1 Thực trạng về di tích lịch sử Thọ Xuân nói chung và di tích lịch sử đền thờ, lăng mộ các vua triều Lê Trung Hưng thời Hậu Lê tại Xã Xuân Sinh, vua Lê Dụ Tông tại xã Xuân Giang nói riêng.
Thọ Xuân là vùng đất địa linh nhân kiệt, có truyền thống văn hiến, núisông cẩm tú, con người cần cù, giản dị, giàu lòng yêu nước Thọ Xuân là đấtthang mộc của hai vương triều hiển hách (Tiền Lê và Hậu Lê) để lại những dấuson sáng chói trong lịch sử Việt Nam Đất Thọ Xuân đã sinh ra những vị anhhùng mở nước, giải phóng dân tộc.Từ Lê Đại Hành hoàng đế (Lê Hoàn) đến Thái
tổ cao hoàng đế (Lê Lợi), Lê Thánh Tông (Lê Tư Thành) - nhân vật của mọi thờiđại đã làm cho Thọ Xuân trở thành vùng đất được mọi người dân Việt Nam vàthế giới hướng về với tấm lòng ngưỡng mộ
Huyện Thọ Xuân khá phong phú về tiềm năng du lịch cả về cảnh quan, vănhóa, di tích lịch sử, là một huyện có bề dày lịch sử, văn hóa cách mạng với 56 ditích được xếp hạng, trong đó có 1 Di tích Quốc gia đặc biệt, 12 Di tích Quốc gia
và 43 Di tích cấp tỉnh
Thực tế cho thấy trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa nói chung cũng như huyệnThọ Xuân nói riêng chưa có địa phương nào có đền thờ các Vua thời Lê TrungHưng Do đó, trên cơ sở phát lộ các các khu mộ vua trên địa bàn, với đạo lý uốngnước nhớ nguồn và để thể hiện lòng biết ơn, công đức của các đời Vua thời LêTrung Hưng; thể theo nguyện vọng của dòng họ Lê, nhân dân địa phương mongmuốn được xây dựng đền thờ để phụng thờ các Vua thời Lê Trung Hưng
Được sự thống nhất của các cơ quan ban ngành, năm 2010 dòng họ Lê vànhân dân địa phương cùng các nhà hảo tâm, tổ chức cá nhân đã công đức và xâydựng nên Đền thờ các vua thời Lê Trung Hưng như ngày nay với tổng kinh phítrên 12 tỷ đồng
Việc sử dụng di tích đa số phục vụ cho nhu cầu tham quan du lịch, còn việckhai thác các di tích nhằm phục vụ cho việc dạy học Lịch sử ở trường phổ thông
thì vẫn còn hạn chế Các di tích lịch sử địa phương ở Thọ Xuân có được đưa vào
Trang 7sử dụng cũng chỉ nhằm giáo dục truyền thống yêu nước cho học sinh thông quancác hoạt động của đoàn thanh niên, các hoạt động giới thiệu của hướng dẫn viên
du lịch chứ không phải thông qua sự hướng dẫn, giải thích, phân tích của giáoviên dạy bộ môn Lịch sử
2.2.2 Thực trạng việc sử dụng di tích lịch sử địa phương trong dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THPT Thọ Xuân.
Để hiểu được thực tiễn việc sử dụng di tích lịch sử trong dạy học bộ mônlịch sử ở trường THPT huyện Thọ Xuân, tôi đã tiến hành phát phiếu điều tra giáoviên và học sinh của 3 trường THPT trong huyện thông qua các câu hỏi trắcnghiệm Kết quả thu được như sau:
Kết quả điều tra giáo viên:
Bảng 1: Tổng hợp kết quả điều tra giáo viên các trường THPT huyện Thọ Xuân
(Xem phụ lục 1)
Qua xử lý kết quả điều tra, trao đổi với giáo viên, tôi nhận thấy:
+ 100% giáo viên dạy lịch sử cho rằng, việc sử dụng di tích lịch sử ở ThọXuân vào dạy học lịch sử dân tộc là cần thiết và rất cần thiết Đa số giáo viên chorằng, nguồn tại liệu về di tích lịch sử địa phương nếu được sử dụng tốt sẽ gópphần thực hiện tốt mục tiêu giáo dục, nâng cao sự tích cực, chủ động trong họctập bộ môn Lịch sử của học sinh
+ Nhưng 90% giáo viên lại trả lời “không thường xuyên” sử dụng di tíchlịch sử địa phương ở Thọ Xuân vào dạy học lịch sử
+ Bản thân giáo viên Lịch sử cũng ít khi tìm hiểu các di tích lịch sử ở ThọXuân, dù di tích ấy đóng trên địa bàn trường mình đang công tác, nên việc sửdụng di tích lịch sử địa phương vào dạy học lịch sử còn ít, chưa đạt hiệu quả cao,chưa gây hứng thú học tập lịch sử đối với học sinh
+ Các hình thức khác như: trùng tu, tôn tạo di tích, làm các công tác côngích xã hội tại di tích thì hầu như các trường THPT không lưu tâm tới, trong khicác hoạt động này ở một số trường THCS trên địa bàn Thọ Xuân thì có tiến hànhthông qua một số hoạt động của đoàn đội, các hoạt động văn hóa của Ủy banhuyện, thị trấn
+ Đa số giáo viên đều cho rằng, khó khăn lớn nhất là không có đủ thời gian để
sử dụng di tích lịch sử địa phương ở Thọ Xuân, thời gian dành cho môn lịch sử cònquá ít, điều kiện cơ sở vật chất và kinh phí của nhà trường còn eo hẹp
Kết quả điều tra học sinh:
Bảng 2: Tổng hợp kết quả điều tra học sinh các trường THPT trên địa bàn huyện
Thọ xuân (Xem phụ lục 2)
Qua xử lý kết quả điều tra, tôi nhận thấy:
+ Về thái độ học tập môn lịch sử: 50% học sinh trả lời “bình thường”, chỉ
có một số ít trả lời “thích”, 40% học sinh trả lời “không thích”, cũng có một sốtrả lời “rất thích”
Trang 8+ Đa số học sinh cho biết ít nhất một lần đã từng tham quan di tích lịch sử ởThọ Xuân qua sự tổ chức của trường hoặc tự túc.
+ Về sự hiểu biết di tích lịch sử địa phương ở huyện Thọ Xuân thì đa số họcsinh không biết nhiều, di tích phổ biến mà các em biết là di tích lịch sử đặc biệtcấp quốc gia Lam Kinh Còn các di tích như nhà ông Hồ Sỹ Nhân, Nhà ông LêVăn Sỹ, hàng chục di tích đã được xếp hạng ở xã Xuân Minh và nhiều xã kháctrong huyện …đặc biệt là những di tích mới được phục dựng thì các em khôngbiết có liên quan gì đến lịch sử dân tộc Nghĩa là các em không thường xuyên tìmhiểu di tích lịch sử tại địa phương mình
+ Nhưng hơn 90% học sinh đều rất thích giáo viên sử dụng di tích lịch sửđịa phương vào dạy học lịch sử dân tộc và rất thích thú muốn học tập lịch sử tạithực địa, hoặc tham quan ngoại khóa, hoặc làm công tác công ích xã hội, trùng tu
di tích…Các em cho rằng, bài học lịch sử nhiều sự kiện và ngày tháng khô khan,nếu được học tập tại di tích, vừa thay đổi không khí học tập, vừa thay đổi phươngpháp, môi trường học tập, vừa sát với kiến thức, sự kiện lịch sử, sẽ giúp các emtiếp thu kiến thức lịch sử nhanh hơn và nhớ bài lâu hơn
Như vậy, qua công tác điều tra đối với giáo viên, học sinh cùng sự phântích, so sánh, đối chiếu, phỏng vấn, dự giờ các đối tượng liên quan, tôi nhận thấy,vấn đề sử dụng di tích lịch sử địa phương trong hoạt động tham quan ngoại khóa
là vô cùng cần thiết, cần được triển khai đồng bộ, có sự phối hợp giữa các ngành,các cấp và sự quan tâm của toàn xã hội
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
2.3.1 Quy trình tổ chức tham quan di tích lịch sử địa phương trong hoạt động tham quan ngoại khóa.
- Đầu năm học, giáo viên lên kế hoạch về buổi tham quan ngoại khóa tại ditích lịch sử và đề xuất với Ban giám hiệu nhà trường, tổ bộ môn
- Dự trù kinh phí cho buổi tham quan:
+ Dự trù kinh phí từ hội phụ huynh học sinh và Ban giám hiệu nhà trường.+ Chi phí các khoản: thuê xe, mua nước, các đồ dùng liên quan
- Trước buổi tham quan 2 tuần: cần chuẩn bị theo các bước sau
+ Bước 1 Chọn đề tài (đặt tên) và xác định mục tiêu của buổi tham quan
ngoại khóa tại di tích lịch sử
Công việc của giáo viên: Giáo viên phân chia lớp thành các nhóm, hướngdẫn người học đề xuất, xác định chủ đề, định hướng cho học sinh về mục buổitham quan ngoại khóa
Công việc của học sinh: Học sinh lắng nghe và tiếp thu những gợi ý, địnhhướng về đề tài của giáo viên, của nhóm làm việc
+ Bước 2 Xây dựng đề cương buổi tham quan ngoại khóa
Công việc của giáo viên: hướng dẫn cho học sinh xác định nội dung,phương pháp, phương tiện, thời gian dự kiến, nguồn tài liệu, kinh phí thực hiện
Trang 9Giáo viên hướng dẫn học sinh xây dựng “bộ câu hỏi khung” liên quan đến nhữngvấn đề của buổi tham quan ngoại khóa
Công việc của học sinh: Sau khi đã được phân công vào các nhóm, cácnhóm thống nhất kế hoạch cụ thể thực hiện nhiệm vụ Giáo viên hướng dẫn, gợi ýhọc sinh cách thức thu thập thông tin (lấy ở đâu, lấy bằng cách nào, phương tiệngì), cách xử lý thông tin (lựa chọn thông tin có giá trị phải đảm bảo độ tin cậy và
có ý nghĩa), cách tổng hợp và trình bày kết quả
+ Bước 3 Thực hiện hoạt động.
Công việc của giáo viên: Gặp gỡ thường xuyên các nhóm để biết rõ tiếntrình làm việc của từng nhóm, kịp thời giúp đỡ và điều chỉnh những vướng mắc
Công việc của học sinh: Thực hiện hoạt động theo nội dung
+ Bước 4 Trình bày sản phẩm
Kết quả của việc buổi tham quan ngoại khóa tại di tích có thể được viếtdưới dạng ấn phẩm (bản tin, tập san, báo, áp phích, thu hoạch, báo cáo…) và cóthể được trình bày trên power point, được thiết kế thành các đoạn phim, video…
+ Bước 5 Đánh giá kết quả hoạt động tham quan ngoại khóa
Công việc của học sinh: Các nhóm trình bày kết quả thực hiện của nhómmình Các nhóm khác theo dõi, thảo luận, trao đổi, nhận xét, đóng góp ý kiến vềkết quả làm việc của nhóm bạn Học sinh các nhóm đánh giá lẫn nhau và tự đánhgiá kết quả của nhóm mình
Công việc của giáo viên: Giáo viên nhận xét quá trình thực hiện hoạt động
và sản phẩm của mỗi nhóm; rút kinh nghiệm qua việc thực hiện hoạt động củacác nhóm Giáo viên lưu kết quả hoạt động vào hồ sơ của học sinh
- Giáo viên liên hệ trước với người phụ trách di tích gặp gỡ, trao đổi và thảoluận; trình bày rõ mục đích, yêu cầu của buổi tham quan học tập tại di tích lịch sửcách mạng để có kế hoạch phối hợp tạo điều kiện cho buổi tham quan đạt kết quảtốt nhất
+ Tìm hiểu những tranh ảnh, tư liệu, hiện vật có liên quan đến nội dung bàihọc sẽ hướng dẫn học sinh tham quan học tập
+ Chuẩn bị bài tập cho học sinh làm sau buổi tham quan ngoại khóa
- Trước buổi tham quan 1 ngày:
+ Phổ biến mục đích, yêu cầu của tham quan, những công việc của các emphải làm khi tham quan, thời gian, địa điểm cụ thể
+ Giao bài tập cho học sinh làm sau buổi tham quan
2.3.2 Tiến trình tham quan học tập ngoại khóa tại đền thờ, lăng mộ các vua triều Lê Trung Hưng thời Hậu Lê tại Xã Xuân Sinh, mộ vua Lê Dụ Tông tại
xã Xuân Giang.
2.3.3.1 Các bước tiến hành.
Bước 1: Chọn đề tài và xác định mục đích của buổi tham quan ngoại khóa
Trang 10a Lựa chọn chủ đề của buổi tham quan: ”Hành trình thăm vùng đất ba lăng
- Thái độ:
+ Hứng thú và say mê học môn Lịch sử đặc biệt là Lịch sử địa phương Thọ Xuân.+ Thêm tự hào về mảnh đất và con người Thọ Xuân, biết gìn giữ và phát huynhững giá trị văn hóa tinh thần của địa phương
Bước 2: Xây dựng kế hoạch buổi tham quan ngoại khóa tại Vùng đất ba lăng vua.
- Đối tượng: lớp 11A4, trường THPT Lam Kinh
- Thành phần tham gia: giáo viên chủ nhiệm lớp, giáo viên bộ môn Lịch sử, họcsinh
- Địa điểm: Di tích lịch sử đền thờ, lăng mộ các vua triều Lê Trung Hưng thờiHậu Lê tại Xã Xuân Sinh, mộ vua Lê Dụ Tông tại xã Xuân Giang
- Quản lý chung: Giáo viên chủ nhiệm Giáo viên chủ nhiệm chia học sinh thành
các nhóm nhỏ và yêu cầu học sinh quản lý và làm việc theo nhóm
- Xây dựng nội quy buổi tham quan ngoại khóa
+ Lớp chia thành 4 nhóm theo tổ Tổ trưởng đứng đầu mỗi nhóm quản lý cácthành viên trong nhóm
+ Các nhóm thành viên phải tuân thủ theo sự quản lý của trưởng nhóm và giáoviên chủ nhiệm
+ Phải đi theo đoàn, không tách đoàn đi một mình
+ Không vứt rác bừa bãi Thực hiện qui định của di tích
+ Thực hiện theo nhiệm vụ được phân công và tuân thủ thời gian quy định
- Xác định thời gian: 1 buổi sáng
Bước 3: Thực hiện buổi tham quan ngoại khóa
a Thu thập thông tin:
- Giáo viến hướng dẫn học sinh đi thực địa thu thập thông tin thông qua quan sát,phỏng vấn trực tiếp cán bộ văn hóa hai xã
- Nhận thông tin về di tích đền trên các phương tiện như sách, báo, đài…
Trang 11- Tìm hiểu vị trí địa lí và lịch sử của xã Xuân Sinh, Xuân Giang
- Phương tiện thực hiện: máy ảnh, máy quay phim, vở ghi chép
- Sau khi thu thập thông tin xong, các nhóm tập trung lại, ghi vào phiếu học tậpxem mình đã học tập được những gì qua buổi tham quan
- Thiết kế sản phẩm: tập san ảnh, Video có liên quan
- Chuẩn bị không gian cho báo cáo, đại diện các nhóm lên trình bày
- Tập thể lớp và giáo viên đưa ra các câu hỏi trao đổi về nội dung báo cáo
Bước 5: Đánh giá về hoạt động giáo dục trải nghiệm
Để cho bản thân học sinh tự đánh giá, đánh giá lẫn nhau; sau đó giáo viênđánh giá năng lực của học sinh
2.3.3.2 Kết quả cụ thể của từng nhóm.
Sau khi di chuyển bằng xe ô tô với chiều dài 12km bắt đầu từ điểm xuấtphát là trường THPT Lam Kinh đến địa bàn xã Xuân Sinh, xe sẽ dừng lại ngay vịtrí trung tâm xã
- Nhiệm vụ 1: Trải nghiệm tham quan tại khu đền thờ, lăng mộ các vua triều Lê Trung hưng thời Hậu Lê.
Hoạt động 1: Trước hết, giáo viên cùng với người phụ trách văn hóa xã dẫn
học sinh đi tham quan một lượt bề ngoài ngôi đền thờ, lăng mộ các vua triều LêTrung Hưng thời Hậu Lê Sau đó, giáo viên phụ trách giới thiệu:
“Thọ Xuân - Thanh Hóa được biết đến là vùng đất "địa linh nhân kiệt", đất "thang mộc" của 2 vương triều Tiền Lê và Hậu Lê, hiện nơi đây đang thờ 3 vị Vua thời Lê Trung Hưng.
Cách thị trấn Thọ Xuân khoảng 3km về phía Nam là trang Bàn Thạch tồn tại trong lịch sử thế kỷ XV Theo các cụ bô lão và dân làng truyền lại rằng, trang Bàn Thạch xưa, xã Xuân Quang (nay là xã Xuân Sinh, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa) là địa danh sơn kỳ thủy tú, vượng khí trung linh nên được người xưa chọn là nơi an táng của 3 vị Vua thời Lê Trung Hưng.
Cái tên đất Ba Lăng vua vì thế được nhân dân địa phương vẫn gọi cho đến nay.
Cụ thể là tại làng Bái Trạch xã Xuân Giang, huyện Thọ Xuân có phần lăng mộ của Vua Lê Dụ Tông Tại Cồn cánh Rơi xã Xuân Quang (cũ), có phần lăng mộ của Vua Lê Mẫn Đế Tại Cồn Nẫn (khu Đền thờ hiện tại) là nơi nhân dân phát hiện lăng mộ Vua Lê Hiển Tông.
Trang 12Hiện tại, Đền đang thờ ba vị vua là: Vua Lê Dụ Tông; Vua Lê Hiển Tông và Vua
Lê Mẫn Đế và khu Đền thờ Mẫu để thờ Mẫu hậu, các Hoàng hậu, các phi tần của các vị vua thời Lê Trung Hưng Đây là nơi diễn ra các hoạt động tâm linh như: Lễ kỳ phúc Vua Lê Dụ Tông vào 20 tháng Giêng; Lễ kỳ phúc Vua Lê Hiển Tông vào ngày 17 tháng 7 âm lịch Cùng với các sự kiện của địa phương, các ngày Rằm, Tết được con cháu dòng Họ Lê, nhân dân và khách thập phương đến thăm quan và dâng lễ vật, hương hoa để cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, từ tháng 1 năm 2020 đền thờ các vua thời Lê Trung Hưng là một trong bốn điểm đã được UBND tỉnh Thanh Hóa công nhận là điểm du lịch”.
Giáo viên dừng lại để tạo sự tò mò, hứng thú cho các em, đồng thời tạo
không khí vui vẻ cho buổi tham quan ngoại khóa bằng câu hỏi: “Quan sát khu đền thờ, lăng mộ các vua triều Lê Trung Hưng thời Hậu Lê, nhìn bề ngoài các
em có thấy điểm gì khác biệt không”?
Nhiều em cố gắng tìm kiếm sự khác biệt… Cuối cùng giáo viên phụ trách chốt
lại: “Ngôi đền này nhìn bề ngoài bình thường như bao ngôi nhà đền trên đất Việt Nam, chỉ khác ở chỗ nơi đây đã từng là nơi phát hiện mộ táng của vua Lê Hiển Tông – một vị vua triều Lê Trung Hưng cuối thời Hậu Lê”
Khi tham quan ngôi đền các em cũng đã đặt ra rất nhiều câu hỏi: Ngôi đềnđược xây dựng từ bao giờ, đền đang trong quá trình phục dựng, trùng tu hay còngiữ nguyên kết cấu ban đầu? Các em cũng đặt ra vấn đề tìm giải pháp cho việcbảo tồn và quảng bá di tích lịch sử này
Cuộc tranh luận ngày càng sôi nổi Do được giao nhiệm vụ từ trước nêncác em đã nghiên cứu, tìm hiểu qua nhiều kênh thông tin và biết được những chitiết rất thú vị như: Khu đền thờ, lăng mộ các vua triều Lê Trung Hưng thời hậu
Lê (gồm 16 đời vua Lê Trang Tông, Lê Dụ Tông, Lê Hiển Tông ) được xâydựng tại làng Bàn Thạch, xã Xuân Quang cũ (nay là xã Xuân Sinh) - nơi phát lộngôi mộ vua Lê Hiển Tông Khu đền thờ, lăng mộ được xây dựng bằng nguồnkinh phí đóng góp của nhân dân Kinh phí xây dựng công trình này là hơn 3 tỉđồng, chủ yếu của gia đình ông Hoàng Văn Sáu (quê ở xã Tây Hồ, huyện ThọXuân, hiện đang cư trú, kinh doanh tại tỉnh Bình Phước) đóng góp, còn lại ngườidân địa phương đóng góp ngày công, cung tiến hiện vật Công trình gồm cáchạng mục: Đền thờ chính, hậu cung, mộ vua Lê Hiển Tông, gác chuông, các côngtrình phụ trợ, được xây dựng trên tổng diện tích 13.000m2
Ngôi mộ vua Lê Hiển Tông nằm trong khu đền thờ, lăng mộ các vua triều LêTrung hưng thời Hậu Lê
Hoạt động 2: Về việc phát hiện ngôi mộ vua Lê Hiển Tông
Anh Lê Văn Thể - cán bộ UBND xã Xuân Quang, kể lại: “Cuối năm 1992, tôi cùng 6 người trong xã được giao đào hệ thống thoát nước phía sau dãy phòng