(SKKN 2022) phát triển năng lực học sinh trường THPT lê hồng phong bỉm sơn thanh hóa thông qua dạy học trải nghiệm trong bài một số thiên tai chủ yếu và biện pháp phòng chống địa lý 12

TRƯỜNG THPT LÊ HỒNG PHONG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRƯỜNG THPT LÊ HỒNG PHONG – BỈM SƠN – THANH HÓA THÔNG QUA DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM TRONG BÀI “MỘT SỐ THIÊN T

TRƯỜNG THPT LÊ HỒNG PHONG



SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

TRƯỜNG THPT LÊ HỒNG PHONG – BỈM SƠN –

THANH HÓA THÔNG QUA DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM TRONG BÀI

“MỘT SỐ THIÊN TAI CHỦ YẾU VÀ BIỆN PHÁP

NỘI DUNG TRANG

5 Số liệu khảo sát trước khi thực hiện đề tài 2

2 Thực trạng dạy học trải nghiệm nhằm phát triển phẩm chất

và năng lực học sinh.

4

PHẦN III NỘI DUNG DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM PHÁT

TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH THÔNG QUA BÀI “MỘT

SỐ THIÊN TAI CHỦ YẾU VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG

Đề kiểm tra nhận thức của học sinh về chủ đề “Một số thiên

tai chủ yếu và biện pháp phòng chống”

DANH MỤC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐẠT GIẢI

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Bước sang thế kỉ XXI chương trình giáo dục phổ thông ở nhiều nước trênthế giới đã có sự thay đổi mạnh mẽ theo hướng chuyển từ dạy học truyền thụkiến thức sang dạy học phát triển năng lực của người học Đây dường như làmột xu thế tất yếu mà Việt Nam cần thay đổi Trong khi đó, ở nước ta Nghịquyết số 29-NQ/TW/2013 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI và Quốc hội đãban hành Nghị quyết số 88/2014/QH13: “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáodục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiệnkinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”

Trên thực tế, việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực ở trườngphổ thông vẫn còn rất mới và chưa có tiền lệ, bên cạnh đó sách giáo khoa mớiphổ thông lại đang cận kề Trước bối cảnh đó tôi mạo muội viết một sáng kiến

có thể đóng góp một phần nhỏ vào việc thay đổi phương pháp dạy học cũ sangphương pháp dạy mới Phương pháp này giúp cho chúng ta chuyển từ giáo dụccoi trọng truyền thụ tri thức sang việc giáo dục cho mọi người khả năng tự học,

tự giải quyết vấn đề thông qua hoạt động trải nghiệm thực tế diễn ra tại lớp học(về cách phòng chống thiên tai, hạn chế những rủi ro, biết cách ứng xử thânthiện với môi trường, biết chia sẻ với những người dân vùng thiên tai…) nhằmhướng tới bốn trụ cột giáo dục của thế kỉ XXI chính là: Học để biết, học để làmviệc, học để chung sống, học để hoàn thiện nhân cách

Là một giáo viên giảng dạy môn Địa lí, bản thân tôi nhận thấy phát triểnnăng lực học sinh thông qua dạy học trải nghiệm trong bộ môn là một nhiệm vụđúng đắn và hữu ích, phù hợp với sự thay đổi phương pháp để tiếp cận vớichương trình sách giáo khao mới Từ đó giúp học sinh phát triển toàn diện cả vềphẩm chất và năng lực, hài hòa về thể chất và tinh thần, trở thành người học tíchcực, tự tin, có ý thức lựa chọn nghề nghiệp và học tập suốt đời, có những phẩmchất tốt đẹp và năng lực cần thiết để trở thành người công dân có trách nhiệm,người lao động có văn hóa, cần cù, sáng tạo, đáp ứng nhu cầu phát triển của cánhân và yêu cầu của sự nghiệp xây dựng bảo vệ đất nước trong thời đại toàn cầuhóa và cách mạng công nghiệp mới.[5]

Do đó tôi lựa chọn đề tài: Phát triển năng lực học sinh THPT Lê Hồng Phong – Bỉm Sơn – Thanh Hóa thông qua dạy học trải nghiệm trong bài

“Một số thiên tai chủ yếu và biện pháp phòng chống – Địa lí 12”.

2 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu, trong quá trình giảng dạy trên lớp năm 2021

-2022 Lớp học sinh được thử nghiệm là lớp 12C3; lớp đối chứng là lớp 12C5của trường

- Tạo ra hứng thú học tập bộ môn Địa lí của học sinh phổ thông Giáo dụccho học sinh trường trung học phổ thông nhận thức được vai trò to lớn của mônĐịa lí ứng dụng trong đời sống và sản xuất Hướng dẫn các em học sinh tự tìmtòi và khám phá kiến thức thông qua thực tế. [1+2+4+5]

4 Phương pháp nghiên cứu

a Nghiên cứu lí luận: Nghiên cứu sách giáo khoa, sách giáo viên, chuẩnkiến thức, sách phương pháp địa lí, sách tham khảo, tìm hiểu thông tin trênmạng internet…

b Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp nghiên cứu các sản phẩm hoạt động

- Phương pháp khảo nghiệm, thử nghiệm qua các hoạt động trải nghiệm

- Phương pháp đóng vai. [1+2]

5 Số liệu khảo sát trước khi thực hiện đề tài

Nhóm đối tượng học sinh thử nghiệm và đối chứng trước khi thực hiện đề tài + Lớp 12C3, ban cơ bản, có sĩ số 32

Kết luận: Kết quả điều tra cho thấy khả năng nhận biết và giải quyết vấn

đề của hai lớp trước khi áp dụng phương pháp dạy học phát triển năng lực họcthông qua dạy học trải nghiệm là tương đương nhau

PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CƠ SỞ LÍ LUẬN

Để thực hiện theo tinh thần Nghị quyết số: 29-NQ/TW/2013, góp phầnđổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Mục tiêu đổi mới được Nghịquyết 88/2014/QH13 của Quốc hội quy định: “Đổi mới chương trình, sách giáokhoa giáo dục phổ thông nhằm tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng

và hiệu quả giáo dục phổ thông: kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghềnghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nềngiáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hòa đức, trí, thể,

mỹ và phát huy tốt nhất tiềm năng của học sinh”

Không những thế, ngày nay cùng với sự phát triển của cuộc cách mạngcông nghệ 4.0, nhu cầu về đời sống tinh thần và vật chất của con người ngàycàng nâng cao Học tập trải nghiệm là một phương pháp phù hợp giúp học sinhhình thành và phát triển năng lực của bản thân Bởi vậy đòi hỏi người thày cần

có sự thay đổi trong khâu truyền thụ, giảng dạy. [5]

II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1 Thực trạng về dạy học nội dung

Trước đây khi dạy về “Một số thiên tai và biện pháp phòng chống - Địa

lí 12” tôi chỉ cho học sinh giải quyết các nội dung với các hoạt động cá nhân

như tìm hiểu bài dưới dạng soạn trước ở nhà, sưu tầm các tư liệu, trang ảnh,cách sử dụng Át Lát địa lí Việt Nam, bản đồ Trên lớp ngoài hoạt động cá nhântrong khi phát vấn, học sinh vẫn hoạt động nhóm nhưng chỉ đơn thuần là là traođổi nhằm giải quyết các vấn đề, chiếm lĩnh một khối lượng kiến thức lớn theoyêu cầu của sách giáo khoa đưa ra

Nếu dạy học như vậy, mang nặng tính chất truyền thụ nội dung Cách dạyhọc này không quan tâm nhiều đến việc vận dụng những kiến thức đã biết vàhiểu vào thực hành liên hệ, ứng dụng các tình huống vào đời sống Hệ quả làhọc sinh có thể biết rất nhiều nhưng không làm được bao nhiêu; kiến thức rấtuyên bác nhưng thực hành rất vụng về Các em có thể biết về các loại thiên tai(nơi xảy ra, nguyên nhân, hậu quả và biện pháp) trên lý thuyết song không biếtvận dụng những biện pháp cụ thể để ứng phó với từng loại thiên tai

Mặt khác học sinh rất thụ động trong việc khai thác các nguồn thông tin,đôi khi các thông tin bài học chỉ có từ phía giáo viên Việc cập nhật tin tức, sốliệu trong môn Địa lí từ phía học sinh thiếu tính thời sự

Các hoạt động trong một giờ học cũng trở nên đơn điệu, đôi khi có thểlàm cho học sinh chán học, không kích thích được tính ham học hỏi Công nghệthông tin, năng khiếu, khả năng hội họa cũng ít được phát huy…[5]

Vì vậy tôi quyết định lựa chọn đề tài: Phát triển năng lực học sinh THPT Lê Hồng Phong - Bỉm Sơn - Thanh Hóa thông qua dạy học trải

nghiệm trong bài “Một số thiên tai chủ yếu và biện pháp phòng chống - Địa lí 12” nhằm khắc phục hạn chế nêu trên của dạy học nội dung

2 Thực trạng dạy học trải nghiệm nhằm phát triển phẩm chất và năng lực học sinh.

a Mục tiêu

Sau giờ học, học sinh phát triển phẩm chất như: Yêu đất nước, yêu conngười, chăm học, chăm làm, trung thực, trách nhiệm

Biểu hiện một số năng lực chuyên môn khác như:

+ Năng lực tự chủ và tự học (năng lực này học sinh đều thể hiện qua cáchoạt động của bài học)

+ Năng lực giao tiếp và hợp tác (đặc biệt thể hiện ở phần hoạt động nhóm)+ Năng lực giải quyết và sáng tạo (cũng được thể hiện nổi bật ở phầnluyện tập và vận dụng dưới hình thức cầu truyền hình)

+ Năng lực công nghệ, tin học (sau bài dạy học sinh có thể vẽ trên máyhoặc trên giấy các dụng cụ trong ứng phó với thiên tai) Các năng lực khác đượcthể hiện rõ qua phần giáo án. [1+2+3+4]

b Nội dung và cách thức thực hiện : Hướng dẫn các em về nhà đọc kỹ

bài “Một số thiên tai chủ yếu và biện pháp phòng chống”, thu thập thông tin quatài liệu, qua mạng internet, đặc biệt các em chú ý đến những tin tức cập nhật mớinhất liên quan tới địa bàn mình đang sinh sống. [1+2+3+4]

c Điều kiện thực hiện : Thực hiện giảng dạy trong 45 phút đối với các lớp

do tôi trực tiếp giảng dạy và một số lớp do giáo viên khác giảng dạy. [1+2+3+4]

d Thuận lợi – khó khăn

- Thuận lợi: Học sinh là những đối tượng ham học hỏi, tìm tòi, sáng tạo,linh hoạt, khi dạy bài này các em hợp tác rất tích cực, nhiệt tình

- Khó khăn: để học tốt bài này học sinh phải vận dụng kiến thức từ nhiềubài học trước, kiến thức thực tế ngoài cuộc sống gắn liền với thời gian Các nănglực chuyên môn như năng lực ngôn ngữ, năng lực tự nhiên và một số năng lựckhác còn hạn chế

e Thành công – hạn chế

* Thành công:

Đa số các em đều rất hào hứng, sôi nổi khi học bài “Một số thiên tai chủ

yếu và biện pháp phòng chống – Địa lí 12” Thực sự là một tiết học sinh động

từ không gian lớp học cho đến khâu thiết kế bài dạy Lớp học không phải căngthẳng như trước kia mà luôn rộ lên những tiếng cười qua các vai diễn, qua cáchoạt động thảo luận, tranh biện Thực sự là một lớp học hạnh phúc

Dạy học trải nghiệm có rất nhiều hình thức khác nhau, có thể cho học sinh

trải nghiệm thực tế ngoài không gian lớp học, nhưng do điều kiện và thời gian

không cho phép nên khi tôi dạy “Một số thiên tai chủ yếu và biện pháp phòng

chống – Địa lí 12” tôi đã cho học sinh trải nghiệm ngay trong lớp học Để dạy

và học được bài này tôi đã lập kế hoạch cho từng phần Mỗi hoạt động, học sinh

là người học chủ động tiếp cận và lĩnh hội, sau đó cũng chính học sinh là ngườitrực tiếp làm việc tạo ra các sản học tập

Một thành công nữa là cách thu thập tài liệu, thông tin và sức mạnh tậpthể, tôi đã căn cứ vào khả năng của mỗi nhóm để giao nhiệm vụ ở mức độ khácnhau, từ dễ đến khó theo bốn mức (nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp và vậndụng cao) Các thông tin được sàng lọc, bảng số liệu cung cấp có nguồn gốc,clip, video sắc nét về hình ảnh và chính xác về nội dung Vì vậy nguồn tư liệucủa tôi trở nên phong phú, học sinh thể hiện được khả năng của bản thân… Vớicác nhóm khá và giỏi trong lớp tôi yêu cầu viết kịch bản, viết các lời thoại choclip phần khởi động Học sinh có năng khiếu về hội họa sẽ được tham gia vẽtranh trang trí lớp học, học sinh có khả năng về công nghệ được làm các đồ dùnghọc tập

Qua tiết học, học sinh tiếp tục được rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat địa lí,lược đồ, bản đồ, biểu đồ để hướng tới kì thi THPT sắp tới Biết vận dụng mốiquan hệ giữa quy luật tự nhiên với đời sống của con người để đưa ra các biệnpháp phòng chống thiên tai Từ đó học sinh hình thành năng lực hợp tác, nănglực giải quyết vấn đề thông qua hoạt động nhóm, hoạt động trải nghiệm dướihình thức cầu truyền hình Qua bài học này tôi muốn làm nổi bật vai trò to lớncủa việc dạy học trải nghiệm

* Hạn chế: Nội dung kiến thức nhiều, trình bày trong 45 phút là việckhó khăn.[3+4]

PHẦN III NỘI DUNG DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH THÔNG QUA BÀI “MỘT SỐ THIÊN TAI CHỦ YẾU VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG – ĐỊA LÍ 12”

- Liệt kê được các thiên tai thường xảy ra ở nước ta

- Xác định rõ nơi phân bố, thời gian diễn ra và hậu quả của ngập lụt vàhạn hán

- Giải thích được nguyên nhân hình thành ngập lụt và hạn hán

- Giải thích được vì sao các thiên tai hiện nay đều có sự gia tăng và diễnbiến phức tạp.

- Liên hệ và đưa ra được những biện pháp phòng chống thiên tai tại địaphương (trước thiên tai, trong thiên tai và sau thiên tai)

2 Kỹ năng

- Sử dụng được Atlat Địa lí Việt Nam, bản đồ tự nhiên Việt Nam, lược đồhạn hán Việt Nam, số liệu để thống kê, nhận xét và giải thích về các thiên tai ởnước ta

- Biết cách thu thập thông tin, số liệu thống kê về hậu quả do thiên tai gây

ra hàng năm

- Biết sử dụng các phương tiện CNTT&TT để thu thập và xử lí thông tin

- Rèn luyện kĩ năng thuyết trình, so sánh, hợp tác nhóm,…

3 Thái độ

- Có tình cảm yêu quý tôn trọng thiên nhiên

- Có thái độ thân thiện với môi trường

- Quan tâm thường xuyên đến môi trường sống

- Biết chia sẻ những khó khăn đối với nhân dân vùng bị thiên tai

4 Phát triển năng lực học sinh

- Năng lực nhận thức theo quan điểm không gian: xác định được vị trí, sựphân bố khu vực xảy ra ngập lụt, hạn hán

- Năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình địa lí: giải thích đượcnguyên nhân hình thành và gia tăng các loại thiên tai

- Năng lực sử dụng các công cụ của địa lí học: sử dụng Atlat địa lí, lược

đồ, bản đồ, biểu đồ

- Năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn: vận dụng mối quan

hệ giữa quy luật tự nhiên với đời sống của con người để đưa ra các biện phápphòng chống thiên tai

- Năng lực hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề thông qua hoạt động nhóm,hoạt động trải nghiệm dưới hình thức cầu truyền hình.[1+2+3+4+5]

II Phần chuẩn bị của chủ đề

1 Chuẩn bị của giáo viên

- Tài liệu học tập: SGK, Atlat địa lí, lược đồ hạn hán, biểu đồ lượng mưa

và nhiệt độ ở Hà Nội, Huế, thành phố Hồ Chí Minh

- Tài liệu tham khảo về thiên tai: youtube, báo

- Phiếu học tập: Tìm hiểu ngập lụt và hạn hán (phụ lục)

- Phương tiện dạy học: Bảng phụ, bút dạ, nam châm

2 chuẩn bị của học sinh

- Tìm hiểu các thiên tai: Bão, ngập lụt, lũ quét, hạn hán, xâm nhập mặn…

- Tìm hiểu các biện pháp phòng, chống thiên tai (bão, ngập lụt, lũ quét,hạn hán, xâm nhập mặn…) ở ba giai đoạn: trước thiên tai, trong thiên tai, sauthiên tai

+ Tranh vẽ dán tường mô tả cảnh ngập lụt và hạn hán

+ Hình ảnh nội dung mô tả bão, mưa nhiều, ngập lụt, hạn hán.[1+2+3+4+5]

Ngày 31/8, nước sông Mã ở Thanh Hóa

dâng cao, tại các huyện Quan Hoá, Bá

Thước, Cẩm Thuỷ đã vượt báo động 3

Anh Nguyễn Văn Sơn, xã Tế Nông cũng như hàng nghìn hộ dân đang đang đứng trước nguy cơ mắt trắng diện tích lúa đã cấy do hạn hán

III Phương pháp dạy chủ đề

Kết hợp các phương pháp dạy học: Nêu vấn đề, trực quan, đàm thoại, thảoluận, làm nhóm, đóng vai. [1+2+3+4+5]

IV Tiến trình dạy chủ đề

HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG (5 phút)”

 Mục tiêu: Học sinh theo dõi clip:

+ Kể tên các hiện tượng thiên tai được nói đến trong clip

+ Nêu đặc điểm các hiện tượng thiên tai

GV: Giới thiệu tên clip Vào thời

Hùng Vương thứ 18 có 1 nàng công chúa

tên là Mị Nương, người con gái xinh đẹp

đó đã kết hơn với Sơn Tinh Từ đó đến

nay cuộc sống của nàng đã có nhiếu thay

đổi Chúng ta hãy cùng theo dõi câu

chuyện “Sơn Tinh, Thủy Tinh – chuyện

chưa kể” Giới thiệu 3 câu hỏi học sinh

cần trả lời sau khi theo dõi clip Định

hướng nội dung trả lời của học sinh

HS: Lắng nghe phần giới thiệu của giáo viên Theo dõi clip Suy nghĩ và

trả lời 3 câu hỏi

+ Gây thiệt hại cho con người về tài

sản, điều kiện sống và hoạt động sản xuất

- GV chuyển ý sang hoạt động

mới: Vậy các hiện tượng tự nhiên bất

thường như bão, hạn hán, ngập lụt, lũ quét… gọi là gì? Làm thế nào để giảm nhẹ thiệt hại do chúng gây ra

HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC Hoạt động 1: Tìm hiểu về thiên tai – thời gian 13 phút

 Mục tiêu:

- Nêu khái niệm thiên tai

- Trình bày thiên tai ngập lụt và hạn hán về: nơi diễn ra, thời gian diễn ra,nguyên nhân, hậu quả

- Nêu nguyên nhân gây ra thiên tai là do yếu tố tự nhiên và yếu tố con người

- Nêu ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của thiên tai

GV: Từ tình huống khởi động, giáo viên yêu cầu học sinh khái quát:

Thiên tai là gì?

HS: suy nghĩ (cá nhân/ nhóm) và trả lời, bổ sung.

GV: chuẩn kiến thức

SẢN PHẨM: Là hiện tượng tự nhiên bất thường gây thiệt hại cho con

người về tài sản, điều kiện sống và hoạt động sản xuất

GV: Tiếp tục liệt kê về một số loại thiên tai thường xảy ra ở nước ta như:

Bão, ngập lụt, hạn hán, lũ quét… Tuy nhiên trong tiết học này học sinh sẽ tìmhiểu trên lớp 2 hoại thiên tai mang tính đối ngịch đó là ngập lụt và hạn hán Cácthiên tai khác sẽ được hướng dẫn về nhà tìm hiểu vào cuối giờ dạy

GV: chia lớp thành 4 nhóm thảo luận, mỗi nhóm đều tìm hiểu về cả hai

loại thiên tai (ngập lụt và hạn hán)

GV: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu tư liệu, yêu cầu của hoạt động nhóm để

hoàn thành phiếu học tập “Tìm hiểu ngập lụt và hạn hán” trong thời gian 4 phút

HS: Theo dõi tư liệu, yêu cầu của giáo viên, thảo luận và hoàn thành

phiếu học tập

GV: Yêu cầu đại diện nhóm 4 trình bày về ngập lụt.

HS: Trình bày nội dung ngập lụt, nhận xét và bổ sung.

GV: Nhận xét, định hướng nội dung ngập lụt và cho điểm.

HS: Nghe và ghi vở

GV: Yêu cầu đại diện nhóm 2 trình bày về hạn hán.

HS: Trình bày nội dung hạn hán, nhận xét và bổ sung.

GV: Nhận xét, định hướng nội dung hạn hán và cho điểm.

HS: Nghe và ghi vở