SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT DÂN TỘC NỘI TRÚ NGỌC LẶC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TỔ CHỨC DẠY CÁC CHỦ ĐỀ VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 10 BẰNG PHƯƠNG PHÁP TR
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT DÂN TỘC NỘI TRÚ NGỌC LẶC
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TỔ CHỨC DẠY CÁC CHỦ ĐỀ VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 10
BẰNG PHƯƠNG PHÁP TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO SEMINAR
Người thực hiện: Bùi Ngọc Tú Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Ngữ văn
THANH HÓA NĂM 2022
Trang 2PHẦN – MỤC TRANG I- PHẦN MỞ ĐẦU
II-PHẦN NỘI DUNG
Trang 3I PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Việc đổi mới chương trình sách giáo khoa giáo dục phổ thông, đồng bộvới đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả giáo dục theođịnh hướng phát triển năng lực người học là vô cùng cần thiết Trong đó, mônNgữ văn được coi là môn học công cụ có vai trò rất quan trọng đối với việc địnhhướng phát triển năng lực học sinh Bởi lẽ dạy văn là là giúp học sinh khám phácái hay, cái đẹp từ những tác phẩm văn chương từ đó khơi dậy, hình thành vàphát triển nhân cách cho học sinh, bồi dưỡng cho các em những tri thức, làmphong phú đời sống tâm hồn, hướng các em tới các giá trị chân – thiện –mĩ Trong những năm qua, đội ngũ các thầy cô đã có những bước đầu tiên thựchiện việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực củangười học Phương pháp dạy học đang dần chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếpcận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh họcđược cái gì đến chỗ quan tâm học sinh học bằng cách nào và vận dụng được cái
gì qua việc học đó Để đảm bảo được điều này, chúng ta phải thực hiện chuyển
từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cáchvận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Tăngcường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theohướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnhviệc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môncần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằm phát triển năng lực giảiquyết các vấn đề phức hợp
Mối quan tâm sâu sắc của những người trực tiếp giảng dạy Ngữ Văn ởtrường THPT là làm thế nào để học sinh phát huy được sự chủ động sáng tạocủa học sinh, nâng cao hiệu quả giáo dục thẩm mĩ, khơi gợi niềm say mê hứngthú học tập môn Văn trong tình hình hiện nay Môn Ngữ văn được coi là mônhọc công cụ, nó mang đặc thù riêng của môn học, do đó các năng lực chuyênbiệt như năng lực tiếp nhận văn bản, năng lực tạo lập văn bản, năng lực thưởngthức văn học, cảm thụ thẩm mĩ là những năng lực đóng vai trò quan trọng trongviệc xác định các nội dung dạy học của môn học Quá trình dạy học Ngữ văncũng đồng thời giúp học sinh hình thành và phát triển các năng lực, đáp ứng vớicác yêu cầu phát triển của xã hội, thông qua việc rèn luyện và phát triển các kỹnăng đọc, viết, nghe, nói Với đặc trưng của môn học, môn Ngữ văn triển khaicác mạch nội dung bao gồm các phân môn Văn bản, Tiếng Việt, Tập làm văn,nhằm hướng dẫn học sinh đọc hiểu các văn bản và tạo lập được các văn bản theocác kiểu loại khác nhau Trong quá trình hướng dẫn học sinh tiếp xúc với vănbản, môn Ngữ văn giúp học sinh từng bước hình thành và nâng cao các năng lực
học tập của môn học, cụ thể là năng lực tiếp nhận văn bản (kĩ năng nghe, kĩ năng đọc- hiểu) năng lực tạo lập văn bản (kỹ năng nói, kĩ năng viết) Với năng lực đọc - hiểu văn bản, học sinh thể hiện ở khả năng vận dụng tổng hợp các kiến
thức về Tiếng Việt, về các loại hình văn bản và kỹ năng, phương pháp đọc, khảnăng thu thập các thông tin, cảm thụ cái đẹp và giá trị của tác phẩm văn chươngnghệ thuật
Trang 4Một trong những phương pháp dạy học để phát triển toàn diện các năng
lực trên cho học sinh qua môn Ngữ văn đó chính là dạy học thông qua các hoạt
động trải nghiệm sáng tạo Đó là hình thức đổi mới phương pháp giảng dạy cả
giờ chính khóa lẫn hoạt động ngoại khóa, mà trước hết phải có một quan niệmđúng về tầm quan trọng, ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạyhọc Ngữ Văn
Là một bộ phận của Văn hóa dân gian, Văn học dân gian đã tồn tại quangàn năm lịch sử Văn học dân gian còn là bầu sữa ngọt ngào nuôi dưỡng đờisống tâm hồn của người Việt Văn học dân gian không chỉ đẹp bởi hình thứcngôn từ ngọt ngào, giàu hình ảnh mà còn bởi đó còn là kho tri thức vô cùngphong phú về đời sống, văn hóa, phong tục tập quán, nếp sống sinh hoạt của chaông ta từ nghìn xưa Văn học dân gian được đưa vào giảng dạy trong chươngtrình phổ thông từ cấp 1 Ở cấp Tiểu học, học sinh được biết đến Văn học dângian thông qua phân môn kể chuyện và tập đọc Đến cấp THCS các em đượctiếp nhận các tác phẩm dân gian qua một số thể loại ngắn gọn, dễ hiểu như cadao, tục ngữ, câu đố, Bước sang bậc THPT Văn học dân gian được giới thiệumột cách có hệ thống và nâng cao hơn với sự phong phú đa dạng về thể loạinhư: truyền thuyết, cổ tích, sử thi, truyện cười, ca dao
Một trong những đặc trưng của văn học dân gian là tính nguyên hợp, biểuhiện ở chỗ: Văn học dân gian không chỉ là nghệ thuật ngôn từ thuần túy mà là sựkết hợp của nhiều phương tiện nghệ thuật khác nhau Sự kết hợp này là tự nhiên,vốn có ngay từ khi tác phẩm hình thành Một bài dân ca trong đời sống thực của
nó, không chỉ có lời mà còn có nhạc, điệu bộ, lề lối hát Biểu hiện rõ nét nhấtcủa tính nguyên hợp là tính diễn xướng Diễn xướng là trình bày, biểu diễn tácphẩm Tính diễn xướng gắn liền với Văn học dân gian như - điều kiện sống còn,nhờ diễn xướng mà tác phẩm được truyền đến đông đảo quần chúng nhân dân.Chính trong biểu diễn, các phương tiện nghệ thuật của tác phẩm văn học dângian mới có điều kiện kết hợp với nhau tạo nên hiệu quả thẩm mỹ tổng hợp
Do vậy để hiểu về văn học dân gian nhất định phải đặt nó trong môitrường diễn xướng của người dân lao động Bởi thế để làm sống lại tác phẩmVăn học dân gian trong môi trường diễn xướng ấy thì hình thức hiệu quả nhất là
cho học sinh trải nghiệm bằng cách tái tạo lại môi trường của người xưa, được
sống trong bầu không khí phục dựng của dân gian như : thảo luận, sân khấu hóa,tham quan… Như vậy, học sinh có thể hiểu rõ hơn thế giới tâm hồn của ngườidân lao động qua các tác phẩm văn học dân gian, từ đó rút ra được thông điệpthẩm mĩ cho bản thân một cách tự nhiên nhất
Xuất phát từ những lí do trên và từ thực tiễn giảng dạy, tôi mạnh dạn đề
xuất sáng kiến : “Tổ chức dạy các chủ đề Văn học dân gian trong chương trình
Ngữ văn lớp 10 bằng phương pháp trải nghiệm sáng tạo seminar”
2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích trước hết của đề tài là mong muốn thay đổi cách dạy, cách họcvăn truyền thống Từ chỗ chỉ có truyền thụ kiến thức một chiều, giờ học sinh cóthể tự chiếm lĩnh và hình thành kiến thức trong quá trình hoạt động, trải nghiệm
Trang 5Tôi cũng hi vọng đề tài của mình được ứng dụng rộng rãi để học sinh có thểbiết, hiểu, và yêu nền văn học, văn hóa dân gian của dân tộc, từ đó hình thànhlòng tự hào, ý thức bảo vệ, giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa cổ truyền màcha ông đã xây đắp qua các tác phẩm nghệ thuật.
Phương pháp dạy học trải nghiệm sáng tạo sẽ giúp học sinh phát triểnnhiều năng lực toàn diện: năng lực thẩm mỹ, ngôn ngữ, giao tiếp, tổ chức cáchoạt động…Từ đó nâng cao chất lượng học tập bộ môn cũng như phát huy khảnăng sáng tạo, năng lực cảm nhận Văn học của học sinh, góp phần bồi dưỡngniềm yêu thích bộ môn Văn ở học sinh Quan trọng nhất, học sinh có được kĩ
năng vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống một cách hiệu quả nhất
3 Đối tượng nghiên cứu
Người viết tập trung vào phần văn học dân gian lớp 10.Qua đó, người viết
hi vọng sẽ cung cấp cho người dạy cách tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạotrong dạy học ngữ văn THPT, từ đó có thể áp dụng linh hoạt trong các giờ dạykhác của chương trình THPT
4 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp tiếp cận: Hệ thống nội dung cơ bản về hoạt động trảinghiệm sáng tạo và trình bày một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạyhọc Ngữ văn
II-PHẦN NỘI DUNG
1.Cơ sở lí luận
Trải nghiệm sáng tạo được coi trọng trong từng môn học, đồng thời trong
kế hoạch giáo dục cũng có những hoạt động trải nghiệm sáng tạo riêng, mỗi hoạtđộng này mang tính tổng hợp của nhiều lĩnh vực giáo dục, kiến thức, kĩ năngkhác nhau
Cụm từ “hoạt động trải nghiệm sáng tạo” là một thuật ngữ mới trongChương trình giáo dục phổ thông tổng thể của chương trình giáo dục phổ thôngmới năm 2018 Có thể hiểu: một hoạt động có giáo dục có mục đích, được tổchức nhằm hình thành phẩm chất, năng lực cho người học, dành cho học sinh vàphải đảm bảo 3 yếu tố: Hoạt động – Trải nghiệm – Sáng tạo, mới được gọi làhoạt động trải nghiệm sáng tạo Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được định
nghĩa: “là hoạt động giáo dục trong đó từng học sinh được trực tiếp hoạt động
thực tiễn trong nhà trường hoặc xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, các kĩ năng và tích lũy kinh nghiệm riêng của cá nhân” (1) Ở đây, hoạt động trải nghiệm sáng tạo có vai tròquan trọng trong chương trình giáo dục của học sinh phổ thông
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục có ưu thế về quy
mô tổ chức Có nhiều cách tổ chức như: theo nhóm, lớp, khối lớp, trường hoặcliên trường Hoạt động trải nghiệm sáng tạo có khả năng thu hút sự tham gia,phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường như: giáoviên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, cán bộ đoàn, ban giám hiệu nhà trường, hội
(1) fpt.edu.vn
Trang 6phụ huynh, chính quyền địa phương, các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp ở địaphương, các nhà hoạt động xã hội, những nghệ nhân hay các văn nghệ sĩ…
“Hoạt động trải nghiệm giúp học sinh huy động vốn kiến thức và kỹ năng
để chuẩn bị tiếp nhận kiến thức và kỹ năng mới Tạo hứng thú để bước vào bài học mới” (1) Đồng thời hoạt động này cũng giúp giáo viên tìm hiểu xem học sinh
có hiểu biết như thế nào về những vấn đề trong cuộc sống có liên quan đến nộidung bài học
“Hình thức tổ chức đa dạng, phong phú, mềm dẻo, linh hoạt, mở về không gian, thời gian, quy mô, đối tượng và số lượng” (2) Học sinh có nhiều cơ
hội trải nghiệm để thực hiện nhiệm vụ như phải đọc, nghe, nhìn, tranh luận.Cónhiều lực lượng tham gia chỉ đạo, tổ chức các hoạt động trải nghiệm với cácmức độ khác nhau
Tương tác, phương pháp: Đa chiều, học sinh tự hoạt động, trải nghiệm làchính
Kiểm tra, đánh giá:Nhấn mạnh đến kinh nghiệm, năng lực thực hiện, tínhtrải nghiệm.Theo những yêu cầu riêng, mang tính cá biệt hóa, phân hóa Thườngđánh giá kết quả đạt được bằng nhận xét chứ không đơn thuần là điểm số
Trong các môn học, Ngữ văn là môn học giữ vị trí quan trọng trongchương trình đào tạo bậc trung học phổ thông Đặc biệt, một bộ phận văn học rấtquan trọng được đưa vào đầu chương trình lớp 10, đó chính là văn học dân gian.Văn học dân gian được ví như bầu sữa tinh thần nuôi dưỡng tâm hồn người học.Học sinh tìm hiểu văn học dân gian không chỉ khám phá được cái hay, cái đẹpcủa sáng tác nghệ thuật ngôn từ, mà còn mở rộng vốn hiểu biết về văn hóa xãhội, phong tục tập quán, nếp sinh hoạt dân gian của dân tộc
thiết Hoạt động trải nghiệm sáng tạo Văn học dân gian nhằm nâng cao hiểu biết
về văn học dân gian, hình thành kỹ năng giao tiếp, kỹ năng tham gia và tổ chứchoạt động tập thể cho học sinh Đồng thời, bồi dưỡng năng lực tự học, năng lựcgiải quyết vấn đề, khả năng sáng tạo, năng lực thẩm mỹ, giao tiếp, hợp tác chohọc sinh Học sinh được bồi dưỡng thái độ tôn trọng các giá trị văn hóa của dântộc, biết yêu thương con người, có sự rung cảm trước tác phẩm văn học dângian
(1)(2) Phương pháp dạy học văn- Phan Trọng Luận-NXBĐHQGHN-1999-Trang 384-385.
Trang 7Ở Thanh Hóa, khi học văn học dân gian, học sinh có khá nhiều thuận lợi
để thực hiện trải nghiệm sáng tạo, bởi Thanh Hóa là một trong những cái nôi củavăn nghệ dân gian như mo Mường, lễ hội Lam Kinh, giỗ Lê Lai Trong thờigian qua, nhà trường cũng đã tổ chức cho các em tham gia trải nghiệm nhiều lần
Trước khi tiến hành áp dụng phương pháp trải nghiệm seminar ở năm họcnày, trong năm học 2020-2021 tôi đã tiến hành khảo sát việc dạy và học cácchuyên đề văn học dân gian ở một lớp 10 và hai tác phẩm Việt Bắc, Đất Nước ởmột lớp 12 theo phương pháp cũ với kết quả như sau
Đối tượng khảo sát : Giáo viên dạy và học sinh lớp 10,12
Hình thức khảo sát: Dự giờ đối với giáo viên, kiểm tra vở soạn, vở ghi, kiểm
tra sau khi học
Kết quả khảo sát :
Về phía giáo viên : Giáo viên vẫn chuẩn bị giáo án và truyền thụ theo lối
cũ như thuyết trình, vấn đáp, nêu vấn đề…
Về phía học sinh : Học sinh ít được hoạt động, tiếp thu một cách thụ động
và ghi chép nhiều Qua bài kiểm tra cho thấy khả năng ghi nhớ và nắm bắt kiếnthức chưa cao Số liệu cụ thể như sau :
1
3 9,67 8 25,8 12 38,7 8 25,8
3.Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học phần Văn học dân
gian lớp 10.
Dạy văn học dân gian bằng trải nghiệm sáng tạo khá phong phú đa dạng
như “tổ chức tham gia vào các hoạt động của các lễ hội, có thể mời nghệ nhân
dân gian để nghe trực tiếp, có thể cho học sinh kịch hóa, sân khấu hóa, hoặc tổ chức theo hình thức seminar”.(1) Dù là cách nào thì các bước tiến hành có thểkhái quát như sau
3.1 Các bước tiến hành
Bước 1: Giới thiệu hoạt động trải nghiệm, mục đích hoạt động.
Trước khi tiến hành tổ chức hoạt động, giáo viên cần giới thiệu cho họcsinh về hoạt động Đây là giai đoạn quan trọng cần thiết, giúp học sinh xác định
rõ những yêu cầu cần thực hiện từ đó chuẩn bị tâm thế sẵn sàng tham gia hoạtđộng Giới thiệu hoạt động có nhiều hình thức, có thể là các trò chơi giúp khôngkhí trở nên sổi nổi, hào hứng
Bước 2: Phổ biến nhiệm vụ trải nghiệm cho học sinh.
Đây là bước rất quan trọng khi tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo Khitiến hành giao nhiệm vụ cho học sinh, giáo viên cần:
- Giáo viên cần nhắc nhở học sinh sẽ ghi chép lại những điều mình truyền đạt
(1) Phương pháp dạy học văn- Phan Trọng Luận-NXBĐHQGHN-1999-Trang 386.
Trang 8Giáo viên truyền đạt một cách rành mạch, rõ ràng, đầy đủ, bao gồm cả mục đích,yêu cầu nhiệm vụ lẫn thời gian, địa điểm, cách thực hiện theo hình thức cá nhânhay nhóm, lực lượng mời tham gia hoạt động (nếu có), thời điểm tương tác giữagiáo viên và học sinh trong quá trình diễn ra hoạt động
- Giáo viên lắng nghe ý kiến phản hồi từ học sinh Nếu các em có thắc mắc, giáoviên cần giải đáp rõ ràng Từ đó bàn bạc và thống nhất giữa giáo viên và họcsinh, đảm bảo từng học sinh hiểu rõ nhiệm vụ
- Có thể gợi ý, đề xuất một số phương án về hoạt động trải nghiệm nếu học sinhcảm thấy khó hiểu hay không có ý tưởng
Bước 3: Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Sau khi đã phổ biến tốt nhiệm vụ hoạt động, giáo viên tổ chức cho họcsinh tiến hành trải nghiệm theo cá nhân hoặc theo nhóm để chiếm lĩnh kiến thức
và thực hiện nhiệm vụ Khi học sinh tham gia hoạt động trải nghiệm cần đảmbảo một số vấn đề sau:
Các học sinh hoặc nhóm học sinh đều tham gia trải nghiệm, không có họcsinh ngoài cuộc Các em đều tham gia thảo luận, chia sẻ, đóng góp ý kiến, tậptrung vào hoạt động diễn ra
Trong khi tiến hành nhiệm vụ, nếu có học sinh không tìm ra hướng giảiquyết hay có thắc mắc, băn khoăn, giáo viên cần đưa ra gợi ý hay giải đáp tốtnhững băn khoăn đó Giáo viên cũng cần chú ý để đảm bảo tất cả các học sinhđều đi đúng hướng đã đề ra
“Khi tổ chức hoạt động, giáo viên tôn trọng ý kiến, khả năng hay sự sáng tạo của học sinh Cần đảm bảo các em được tự mình trải nghiệm nhiều nhất có thể và phát huy được khả năng sáng tạo” (1)
Bước 4: Đánh giá hoạt động
Đây là bước giáo viên tổ chức cho học sinh sau khi các em hoàn thànhhoạt động trải nghiệm sáng tạo Ở giai đoạn này, các sản phẩm hoạt động cũngnhư các thông tin phục vụ việc đánh giá sẽ được công khai trước lớp Giáo viêncần chú ý đến việc phát huy vai trò tự đánh giá và đánh giá của học sinh Để làmtốt phần này, giáo viên nên:
Chủ động phối hợp với học sinh xây dựng bộ công cụ đánh giá: phiếuquan sát, bảng kiểm, phiếu hỏi, bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm
Hướng dẫn học sinh cách nhận xét, đánh giá kết quả hoạt động, tạokhoảng thời gian để học sinh, hoặc các nhóm quan sát, suy nghĩ, thảo luận cáchđánh giá
Khi học sinh nhận xét, giáo viên cần ở bên dẫn dắt, động viên Giáo viênkhông áp đặt ý kiến của mình vào quan điểm của học sinh, khi học sinh đưa ra ýkiến, có thể yêu cầu giải thích lựa chọn của mình
Tạo điều kiện cho học sinh được trình bày, nêu câu hỏi nếu có thắc mắcvới sản phẩm của học sinh khác
Sau khi học sinh đã tiến hành xong hoạt động đánh giá, giáo viên cần có
sự nhận xét tổng thể từ nội dung đến thái độ, ý thức của học sinh trong quá trình
(1) Phương pháp dạy học văn- Phan Trọng Luận-NXBĐHQGHN-1999-Trang 387.
Trang 9tham gia hoạt động.Từ đó đưa ra những điểm tích cực cần phát huy hoặc hạnchế cần khắc phục
Sáng kiến được tôi tiến hành tại trường THPT Dân tộc nội trú Ngọc Lặc
và được hiện thực hóa trong quá trình giảng dạy môn Ngữ Văn do tôi giảng dạy
Sau đây là nội dung trải nghiệm bằng hình thức seminar đối với việc giảng dạy
các chuyên đề văn học dân gian Việt Nam lớp 10
3.2.Tổ chức các buổi thuyết trình (seminar) theo chủ đề văn học dân gian a-Tìm hiểu chung về seminar
Phương pháp seminar (thảo luận tổ, nhóm) là một trong những phươngpháp dạy học cơ bản ở trường học, trong đó học sinh trình bày, thảo luận, tranhluận về những vấn đề nhất định được đặt ra trong các bài học dưới sự điều khiểntrực tiếp của giáo viên
Như vậy có thế thấy seminar được hiểu theo nhiều góc độ: là phươngpháp dạy học,hình thức tổ chức dạy học hay hình thức học tập Ở đây cần chú ýđến ba đặc trưng cơ bản của seminar là :
- Phải có một chủ đề nhất định, chứa đựng những nội dung mới mẻ
- Phải có sự chuẩn bị cẩn thận (về phía người học cũng như người dạy)
- Phải có người hướng dẫn
Seminar được xem như một bài học tự học bắt buộc, là khâu thực hành đầutiên trong đó học sinh tập dượt và tự nghiên cứu khoa học
Trong seminar, giáo viên chủ yếu mới chỉ yêu cầu học sinh tìm hiểu nhữngtài liệu tham khảo đã có, định hướng cho học sinh một số chủ đề để học sinh tiến
hành thuận lợi nhất Điều quan trọng là học sinh phải biết trình bày ý kiến của
mình và tranh luận bảo vệ ý kiến đó trước tập thể Ở đây, chưa yêu cầu học sinh
phải xây dựng nội dung mới hay đề xuất phương án mới để giải quyết vấn đề
Ưu điểm của seminar: semina hội tụ và tổng hợp nhiều kĩ thuật dạy học :
các phương pháp dùng lời (người học phải học cách thuyết trình vấn đề đượcchuẩn bị), các kĩ thuật trao đổi, vấn đáp, các kĩ thuật làm việc trực tiếp với đốitượng (tìm kiếm thông tin, nghiên cứu tài liệu, ghi chép, thực hành, thựcnghiệm).Kích thích nhu cầu nhận thức, hứng thú tìm tòi, sáng tạo của người học,người học chủ động tiếp thu tri thức Qua seminar, tính tích cực, chủ động, sángtạo của người học được phát huy, họ thực sự là chủ thể, là trung tâm của quátrình dạy học.Tạo cơ hội để các thành viên trong lớp học làm quen, trao đổi, hợptác với nhau Góp phần làm tăng bầu không khí hiểu biết, tin cậy, thân thiện vàđoàn kết giữa các học viên Tạo không khí lớp học sôi động, hào hứng Giúpngười học hiểu bài và khắc sâu tri thức
Hạn chế của seminar: Để tổ chức dạy học bằng seminar có hiệu quả đòi
hỏi phải có sự chuẩn bị rất công phu, đặc biệt là của người dạy do đó mất nhiềuthời gian và công sức Quá trình seminar trên lớp mất nhiều thời gian hơn cácphương pháp khác như diễn giảng, có nhiều tình huống ngẫu nhiên xảy ra trongquá trình thảo luận, vì vậy đòi hỏi người dạy phải kiểm soát nội dung các câuhỏi, trả lời và can thiệp kịp thời để đảm bảo thời gian của tiết học Hiệu quả họctập phụ thuộc nhiều vào tinh thần tham gia của người học bởi người học có thái
độ ỷ lại vào đại diện nhóm
Trang 10Dạy học theo hình thức tổ chức các buổi seminar có nhiều cách tiến hành:
có thể giáo viên tổ chức một buổi trao đổi thảo luận theo một chủ đề chung,hoặc giáo viên giao việc cho từng, nhóm tổ- mỗi nhóm 1 chủ đề, sau đó giáoviên tổ chức buổi học để học sinh trình bày, trao đổi thảo luận Trong sáng kiến
kinh nghiệm này tôi cũng đã tiến hành thực nghiệm một số buổi dạy seminar về
Văn học dân gian Dưới đây là hình thức một cuộc thi nhỏ
b-Giáo viên tổ chức một cuộc thi tìm hiểu về văn học dân gian dựa vào các
chủ đề trong sách giáo khoa Ngữ văn 10
Chủ đề được biên soạn dựa trên nội dung các bài học cụ thể trong sách
giáo khoa Ngữ văn 10 bao gồm các bài học văn học dân gian như: Chiến thắng
Mtao Mxay (trích sử thi Đăm Săn); Truyện An Dương Vương và Mị Châu, Trọng Thủy; Tấm Cám; Nhưng nó phải bằng hai mày; Tam đại con gà; Ca dao
than thân, yêu thương, tình nghĩa; Ca dao hài hước; Lời tiễn dặn (trích truyện
thơ Tiễn dặn người yêu)
Việc tổ chức thuyết trình theo chủ đề buộc học sinh phải chủ động chiếmlĩnh kiến thức,phát huy rất tốt tinh thần làm việc tập thể huy động các kỹ nănghợp tác, kỹ năng phân tích, tổng hợp, tìm tài liệu, kỹ năng thuyết trình, ngônngữ…
Tại trường THPT Dân tộc nội trú Ngọc Lặc, tôi đã tổ chức khá nhiều các
buổi sinh hoạt seminar như thế này và đạt hiệu quả cao Cụ thể các bước tiến
hành như sau:
Bước 1:
- Giáo viên chuyển giao các nội dung sinh hoạt Giáo viên đề xuất một số chủ đềnhư: Truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu Trọng Thủy và lễ hội CổLoa, tiếng cười trong ca dao người Việt, ước mơ của nhân dân lao động trongtruyện cổ tích thần kì, yếu tố văn học dân gian trong Việt Bắc của Tố Hữu, yếu
tố văn học dân gian trong Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm
- Giáo viên chia lớp 10a6 thành 3 nhóm, từ nhóm 1 đến nhóm 3 Lớp 12a5 thành
2 nhóm là nhóm 4 và nhóm 5 Phân công trưởng nhóm và các thành viên Kếtquả bốc thăm như sau:
+Nhóm 1: Truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu Trọng Thủy và lễ hội
Cổ Loa
+Nhóm 2: Tiếng cười trong ca dao người Việt
+Nhóm 3: Ước mơ của nhân dân lao động trong truyện cổ tích thần kì
+Nhóm 4: yếu tố văn học dân gian trong bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu
+Nhóm 5: yếu tố văn học dân gian trong bài thơ Đất Nước của Nguyễn KhoaĐiềm
- Giáo viên định hướng nội dung
+Nhóm 1: Các em sẽ tìm hiểu các nội dung sau Những nét chính về cuộc đời
An Dương Vương gắn liền với di tích Loa thành và Liên châu nỏ So sánh sựkhác nhau giữa lịch sử và truyền thuyết? ý nghĩa của sự khác nhau đó là gì? Có
lễ hội nào gắn liền với di tích Cổ Loa? Thời gian, địa điểm, mục đích, ý nghĩacủa lễ hội Từ sự ra đời của câu chuyện này khẳng định đặc trưng nào của vănhọc dân gian?
Trang 11+Nhóm 2: ca dao là gì? ca dao gồm mấy loại? Theo nội dung ý nghĩa, tiếng cườitrong ca dao được chia như thế nào? Cho ví dụ? Ý nghĩa của tiếng cười trong cadao là gì? Nghệ thuật gây cười của ca dao nói chung? Khái quát nội dung vànghệ thuật gây cười của các bài ca dao lớp 10.
+.Nhóm 3: Truyện cổ tích là gì? Truyện ra đời trong hoàn cảnh nào? Nội dungchính là gì? ý nghĩa của truyện cổ tích? Nghệ thuật chính của truyện cổ tích?Nêu khái quát nội dung nghệ thuật của truyện cổ tích Tấm Cám? Tại sao truyện
- Giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện các chủ đề.Các nhóm phân công
nhiệm vụ cho các thành viên, đảm bảo tất cả học sinh đều tham gia thực hiện.Các em có thể lên mạng để xem, để nghe, lên thư viện để đọc hoặc tham giachính vào lễ hội, tham gia vào cuộc sống lao động của nhân dân hoặc gặp gỡ cácnghệ nhân dân gian, gặp gỡ văn nghệ sĩ để thực hiện nhiệm vụ
- Giáo viên đưa ra thời gian hoàn thành bài thuyết trình : trong 1 tuần
- Giáo viên khuyến khích học sinh sử dụng các phương tiện hỗ trợ (máy tính,máy chiếu, âm nhạc, đạo cụ….) để bài thuyết trình sinh động, hấp dẫn, thuyếtphục
Bước 2:
- Học sinh tiến hành thực hiện nhiệm vụ học tập như đã phân công
- Giáo viên giải đáp thắc mắc, hỗ trợ học sinh những khó khăn trong quá trìnhthực hiện nhiệm vụ
- Các nhóm hoàn thiện các chủ đề thành các bài tiểu luận cụ thể như sau:
Sản phẩm nhóm 1: Truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu Trọng Thủy
và lễ hội Cổ Loa
Vào thời kỳ Hồng Bàng cách đây 2.300 năm, ở vùng Bắc bộ Việt Nam vàphía Tây tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc) có các bộ tộc người Âu Việt sống xen kẽvới người Lạc Việt Nhà nước Văn Lang do Hùng Vương đứng đầu cai trị ngườiLạc Việt Thục Phán là vua người Âu Việt, sau một cuộc xung đột ông đã đánhbại Hùng Vương, thống nhất hai tộc Âu Việt và Lạc Việt vào chung một triềuđình Ông đổi quốc hiệu thành Âu Lạc, xưng là An Dương Vương, đóng đô
trước quân Tần, danh tiếng của Thục Phán vang vọng khắp vùng Nhằm củng cốthêm khả năng phòng thủ quân sự, Thục Phán đã cho quân dân ngày đêm xâyđắp Thành Cổ Loa, trang bị cho thành trì nhiều vũ khí đáng sợ Một trong nhữngthủ lĩnh Văn Lang là Cao Lỗ, đã giúp An Dương Vương xây thành Cổ Loa vàchế tạo nỏ liên châu, bắn được nhiều mũi tên trong một lần Bộ cung ÂuLạc thời bấy giờ vang danh khắp nơi, trở thành vũ khí bất khả chiến bại, đượcxưng tụng sánh ngang với kỵ mã nhà Tần, nỏ liên châu trở thành thứ vũ khí thầndũng vô địch của nước Âu Lạc
Trang 12Di tích của thành Cổ Loa vẫn còn lưu lại cho đến nay, cách trung tâm HàNội khoảng 20 km về phía đông bắc Đền thờ An Dương Vương nằm ở trungtâm di tích này Nơi đây không chỉ được các nghiên cứu khảo cổ học quan tâm
mà nó còn là một di tích lịch sử có nghĩa với toàn dân tộc
Gắn liền với quá trình dựng nước, giữ nước cũng như quá trình để mấtnước Âu Lạc nhân dân ta đã cho ra đời hàng loạt những truyền thuyết trong đó
có truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu Trọng Thủy Theo truyền thuyếtcủa người Việt thì Triệu Đà dùng kế nội gián qua cuộc hôn nhân giữa con traimình là Trọng Thủy với con gái An Dương Vương là Mỵ Châu Nhờ con traimình, Triệu Đà đã nắm được bí mật quân sự của An Dương ,Triệu Đà đã thànhcông trong việc chinh phục Âu Lạc, buộc An Dương Vương bỏ chạy và nhảyxuống biển tự tử, kết thúc thời kỳ An Dương Vương
Bên cạnh một lớp truyền thuyết về An Dương Vương, nhằm giáo dục chonhân dân về truyền thống uống nước nhớ nguồn, về bài học dựng nước giữ nướccũng như để bảo tồn những hoạt động văn hóa, bảo tồn di sản xưa, nhân dân tahằng năm đã tổ chức lễ hội đền Cổ Loa
Như vậy có thể khẳng định văn học dân gian ra đời gắn liền với nhữngsinh hoạt lao động, gắn liền với quá trình dựng nước giữ nước cũng như gắn liềnvới các sinh hoạt văn hóa trong cộng đồng Ngoài ví dụ trên ta còn thấy điều nàyqua hàng loạt những hoạt động khác Chẳng hạn để thực hiện công việc trôngcon, trông em vốn rất vất vả, người lao động đã sáng tác ra những khúc hát ru
êm ái, thiết tha Để tạo ra hiệu quả lao động, người ta đã sáng tác ra các điệu hònhư hò kéo chài, hò kéo lưới với một âm hưởng mạnh mẽ Hay gắn liền với cáchoạt động lễ hội mà thường kết thúc là những buổi chia tay, nhân dân ta đã sángtạo nên những khúc dân ca mê đắm lòng người…
Sự hấp dẫn của truyền thuyết không chỉ là ở các sự kiện lịch sử có thật mà
nó còn nằm ở những yếu tố hư cấu nhuốm màu huyền thoại Đó cũng chính làđiểm khác giữa sự thực lịch sử và truyền thuyết.Chẳng hạn ở truyền thuyết này
ta có thể thấy được một số điểm khác biệt sau đây.Ở quá trình quá trình xâythành, chế nỏ nếu lịch sử thì đó là công lao, trí tuệ và lòng quyết tâm của AnDương vương của cao Lỗ và nhân dân lao động thì trong truyền thuyết gắn liềnvới vị thần Kim Quy Quá trình mất nước nếu nguyên nhân lịch sử phải là do sựthiếu cảnh giác, chủ quan để cho kẻ thù thực hiện kế nội gián thông qua cuộchôn nhân Trọng Thủy- Mị Châu thì nhân dân lại đưa vào đó hình ảnh ngọc thạch
và ngọc trai để giải oan cho Mị Châu Hay thực tế lịch sử, An Dương Vương cóthể tự vẫn, có thể chết trong tay kẻ thù thì trong truyền thuyết An Dương Vươngcầm sừng tê xuống biển và bất tử…
Chính yếu tố hư cấu này góp phần làm cho những câu chuyện lịch sửthấm đẫm tinh thần nhân văn, ngợi ca trí tuệ, tài năng, ý chí và tâm hồn củangười Việt.Bài học về tinh thần cảnh giác, tôn trọng đối thủ, không chủ quankhinh địch được chuyển tải một cách tự nhiên sâu sắc Cũng nhờ yếu tố hư cấu
mà câu chuyện lịch sử đậm chất văn chương, câu chuyện lịch sử không còn khôkhan mà đi vào lòng người và có sức sống lâu bền Đồng thời thể hiện một quanđiểm một cách nhìn của nhân dân về lịch sử
