(SKKN 2022) một số kinh nghiệm dạy học tích hợp qua văn bản chiếc thuyền ngoài xa của nguyễn minh châu, nhằm nâng cao kĩ năng vận dụng kiến thức liên môn cho học sinh lớp 12 trường THPT tĩnh gia 4

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT TĨNH GIA 4 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY HỌC TÍCH HỢP QUA VĂN BẢN “CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA” CỦA NGUYỄN MINH CHÂU NHẰM NÂNG CAO K

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT TĨNH GIA 4

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY HỌC TÍCH HỢP QUA VĂN BẢN

“CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA” CỦA NGUYỄN MINH CHÂU NHẰM NÂNG CAO KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN CHO HỌC

SINH LỚP 12 CỦA TRƯỜNG THPT TĨNH GIA 4

Người thực hiện: Nguyễn Thị Thanh

Chức vụ: Giáo viên SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ văn

THANH HOÁ NĂM 2022

MỤC LỤC

Mục Trang

Mục lục 1

1.Mở đầu 2

1.1 Lí do chọn đề tài 2

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nhiên cứu 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu 3

2 Nội dung sáng kiến 3

2.1 Cơ sở lí luận 3

2.2 Thực trạng vấn đề 3

2.3 Các biện pháp để giải quyết vấn đề 6

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 18

3 Kết luận và kiến nghị 19

Tài liệu tham khảo 22

1 Mở đầu 1.1 Lí do chọn đề tài

Học văn là học làm người, Là bồi dưỡng tình yêu tiếng Việt, tình yêu gia đình,thiên nhiên, đất nước Là bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc, ý chí tự lập, tự cường,tinh thần dân chủ, nhân văn; giáo dục học sinh trách nhiệm công dân, tình hữunghị, ý thức tôn trọng và phát huy những giá trị văn học của dân tộc và nhânloại.

Để thực hiện mục tiêu trên, việc dạy – học ngữ văn nói chung, dạy- học tácphẩm văn học nói riêng, không chỉ tập trung cung cấp kiến thức, giáo dục nhâncách mà cần rèn luyện cho học sinh năng lực tiếp nhận, cảm thụ văn chương,phương pháp học tập, để ứng dụng bài học vào cuộc sống Phương pháp dạy họcmới yêu cầu học sinh phải tích cực, chủ động, năng động sáng tạo và biết tíchhợp kiến thức liên môn với các môn học Để làm được điều ấy, đòi hỏi ngườidạy phải có những phương pháp dạy học độc đáo riêng

Từ thực tế dạy học, tôi thấy việc kết hợp kiến thức giữa các môn học “ tích hợp”

để giải quyết vấn đề trong bộ môn ngữ văn là việc làm cần thiết Đòi hỏi giáoviên không chỉ nắm bắt nhuần nhuyễn kiến thức bộ môn của mình mà còn phảikhông ngừng trau dồi kiến thức của môn học khác để giúp học sinh giải quyếtcác tình huống một cách nhanh và hiệu quả

Với đề tài: “Một số kinh nghiệm dạy học tích hợp qua văn bản Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu nhằm nâng cao kĩ năng vận dụng kiến thức liên môn cho học sinh lớp 12 trường THPT Tĩnh Gia 4”, tôi xin đưa ra

5 phương án để giúp các em học sinh hiểu về tác phẩm: Một là xác định mụctiêu dạy học, hai là tổ chức trò chơi, ba là tổ chức hoạt động nhóm, bốn là sửdụng kĩ thuật trình bày một phút, năm là xây dựng các câu hỏi kiểm tra đánh giá

1.2 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này, tôi muốn hướng dẫn học sinh biết cách vận dụng kiến thức liênmôn khi học bài “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu bằng việc tíchhợp với các môn: lịch sử, địa lí, Giáo dục công dân, pháp luật, sinh học Qua đógiáo dục các em hiểu hơn về hậu quả của đói nghèo lạc hậu, và đông con để các

em không ngừng phấn đấu học tập làm việc , giáo dục các em tình yêu thương, ýnghĩa của hôn nhân và hạnh phúc gia đình

Tích hợp trong giảng dạy sẽ giúp học sinh phát huy tích chủ động, tích cực sángtạo trong học tập và ứng dụng vào thực tiễn giúp giáo viên có cái nhìn về tíchhợp và dạy học tích hợp, đưa ra những bước làm cụ thể để có một bài dạy khoahọc, lôgic trong môn ngữ văn

Đề tài này cũng có thể coi là tài liệu để giáo viên và học sinh tham khảo khidạy và học, ôn thi tốt nghiệp cho học sinh lớp 12.

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài này hướng tới nghiên cứu, tổng kết vấn đề về cách thức thực hiện để

có một bài dạy tích hợp trong môn ngữ văn qua văn bản “ Chiếc thuyềnngoài xa” của Nguyễn Minh Châu

Đối tượng áp dụng là học sinh lớp 12 gồm các lớp: 12A2, 12A8

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: tìm hiểu các nghiên cứu về dạy học tíchhợp trong môn ngữ văn

Phương pháp khảo sát, điều tra, thử nghiệm

Môn Ngữ văn là môn học thuộc ngành Khoa học xã hội, ngoài việc cung cấptri thức văn học, còn góp phần hình thành nhân cách cho học sinh, giúp học sinhbiết trình bày văn bản một cách khoa học Với phương pháp học truyền thống,học sinh thường ghi nhớ kiến thức theo trí nhớ và sau đó tái hiện lại Điều đó sẽkhiến học sinh tiếp thu kiến thức một cách thụ động, hạn chế sự sáng tạo Mặtkhác, xã hội ngày càng phát triển, hội nhập với xu thế hiện đại của toàn thế giới.Với tốc độ phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, con người cũng phảithay đổi để thích ứng kịp với xu thế chung của thế giới Văn học cũng cần phảithay đổi hướng tiếp cận

Tích hợp theo nghĩa chung nhất được hiểu là sự liên kết các thành phần, các

bộ phận khác nhau một cách hòa hợp, tương thích trong một tổng thể Dạy học

tích hợp được hình thành trên cơ sở của những quan nệm tích cực về quá trìnhhọc tập và quá trình dạy học, thực hiện quan điểm tích hợp trong giáo dục sẽgóp phần phát triển tư duy tổng hợp, năng lực giải quyết vấn đề và làm cho việchọc tập trở nên ý nghĩa hơn đối với học sinh so với việc học và thực hiện cácmặt giáo dục một cách riêng rẽ Theo PGS.TS Nguyễn Xuân Thành, Phó vụtrưởng Vụ Giáo dục trung học, Bộ GD-ĐT : “dạy tích hợp, liên môn không phải

là hai khái niệm tách rời nhau mà chỉ là một khái niệm duy nhất, đó là dạy học

những nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học” Dạy học tích hợp liên môn là dạy học những nội dung kiến thức liên quan đến hai hoặc nhiều môn học “Tích hợp” là nói đến phương pháp và mục tiêu của hoạt động dạy học, còn “ liên môn” là đề cập tới nội dung dạy học Đã dạy học “ tích hợp” thì chắc chắn phải phải dạy kiến thức “liên môn” và ngược lại, để đảm bảo hiệu quả của liên môn thì phải bằng cách và hướng tới mục tiêu tích hợp.[1]

Ở mức độ thấp thì dạy học tích hợp mới chỉ là lồng ghép những nội dung giáodục có liên quan vào quá trình dạy học một môn học như: Lồng ghép giáo dụcđạo đức, lối sống; giáo dục pháp luật; giáo dục chủ quyền quốc gia về biên giới,biển, đảo Mức độ tích hợp cao hơn là phải xử lý các nội dung kiến thức trongmối liên quan với nhau, bảo đảm cho học sinh vận dụng được tổng hợp các kiếnthức đó một cách hợp lý để giải quyết các vấn đề trong học tập, trong cuộc sống

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Những thuận lợi khi dạy tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” theo hướng tích hợp, liên môn

- Đối với giáo viên

+ Được sự quan tâm của bộ giáo dục, sở giáo dục và nhà trường nên giáo viênnhiều lần được tập huấn theo chuyên đề, dự giờ rút kinh nghiệm Giáo viên phầnnào đã liên hệ, tích hợp lồng ghép vào giảng dạy các kiến thức liên môn + Vớiviệc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, vai trò của giáo viên không còn làngười truyền thụ kiến thức mà là người tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt độnghọc của học sinh cả ở trong và ngoài lớp học; vì vậy, giáo viên các bộ môn liênquan có điều kiện và chủ động hơn trong sự phối hợp, hỗ trợ nhau trong dạyhọc

+ GV đã được trang bị thêm nhiều kiến thức mới về phương pháp và kĩ thuậtdạy học tích cực qua các kì tập huấn do Sở giáo dục và đào tạo tổ chức, qua cáctiết dự giờ, rút kinh nghiệm ở trường

+ Môi trường " Trường học kết nối” rất thuận lợi để giáo viên đổi mới trong dạytích hợp, liên môn.

+ Nhà trường đã đầu tư nhiều phương tiện dạy học có thể đáp ứng một phần đổimới phương pháp dạy học hiện nay

+ Tác phẩm “ Chiếc thuyền ngoài xa” là tác phẩm khá hấp dẫn, có nhiều nguồn

tư liệu giúp giáo viên tìm hiểu, khai thác

- Đối với học sinh:

+ Học sinh có hứng thú tìm hiểu kiến thức các bộ môn ngày càng nhiều hơn,sách giáo khoa được trình bày theo hướng “ mở ”nên cũng tạo điều kiên, cơ hộicũng như môi trường thuận lợi cho học sinh phát huy tư duy sáng tạo

+ Tác phẩm “ Chiếc thuyền ngoài xa” thường xuyên xuất hiện trong các đề thi.Học sinh quan tâm đến tác phẩm nhiểu hơn

2.2.2 Khó khăn khi dạy tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” theo hướng tích hợp, liên môn

- Đối với giáo viên:

+ Tích hợp còn rời rạc, và chưa có hệ thống lôgic, chưa nhuần nhuyễn, thuầnthục mà còn lúng túng Làm cho việc dạy học khô khan, cứng nhắc, học sinhkhó có cái nhìn hệ thống về tác phẩm

+ Giáo viên phải tìm hiểu sâu hơn những kiến thức thuộc các môn học khác.+ Tâm lí ngại thay đổi

+ Chuẩn bị được một giáo án tích hợp, liên môn, các giáo viên sẽ vất vả hơn,phải xem xét, rà soát nội dung chương trình Sách giáo khoa hiện hành

- Đối với học sinh:

+ Thế hệ học sinh hiện tại đang quen với lối mòn cũ nên khi đổi mới học sinhthấy lạ lẫm và khó bắt kịp Với những đối tượng học sinh có lực học yếu, lườihọc không hứng thú với các kĩ thuật dạy học mới Hơn nữa, văn chương củaNguyễn Minh Châu thường giàu tính triết lí gây khó khăn trong việc tiếp cận,khám phá

+ Do xu thế chọn ngành nghề theo thực tế xã hội nước ta hiện nay và việc quyđịnh các môn thi trong các kì thi tuyển sinh nên đa số các học sinh và phụ huynhkém mặn mà (coi nhẹ) với các môn không thi, ít thi

- Năm học 2020 – 2021 trước khi áp dụng sáng kiến này, tôi nhận thấy đa số các

em nắm kiến thức rời rạc, thiếu sự liên kết giữa các kiến thức liên môn với cácmôn học khác Với nội dung và kết quả khảo sát như sau

+ Nội dung khảo sát:

?Nguyên nhân người đàn ông đánh vợ? Em có nhận xét gì về dặc điểm phân bốdân cư, lao động và việc làm.?

? Qua lời van xin “ Quý tòa bát bỏ tù con cũng được Chứ đừng bắt con bỏ nó”của người đàn bà hàng chài, em có nhận xét gì về quyền của côn dân bình đẳngtrước pháp luật?

+Kết quả khảo sát

Lớp Số HS Số học sinh biết

liên hệ tích hợpvới các phânmôn khác

Số học sinh biếtliên hệ tích hợpvới các phân mônkhác nhưng cònhạn chế

Số học sinh chưabiết liên hệ tíchhợp với các phânmôn khác

gì cả nếu không vì cuộc đời mà nó có”

+Hiểu được những nét đặc sắc về nghệ thuật: tình huống truyện độc đáo mang ýnghĩa khám phá, phát hiện về đời sống, điểm nhìn nghệ thuật đa chiều khắc hoạnhân vật khá sắc sảo, lời văn giản dị mà sâu sắc, dư ba

- Về kĩ năng:

+Kĩ năng chuyên môn: đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam hiện đại

+Kĩ năng sống: Biết giải quyết và hành động đúng trước các tình huống củacuộc sống

+Tư duy sáng tạo: Phân tích, bình luận về cá tính sắc nét, về cách đặt vấn đề vàgiải quyết vấn đề của nhà văn trong tác phẩm

- Về thái độ:

+Tự khám phá cho mình cách nhìn nhận cuộc sống khách quan, đúng đắn

+Giáo dục nơi học sinh tình thương yêu con người, có cái nhìn cảm thông chia

sẻ trước những mảnh đời ngang trái; nhận rõ giá trị đích thực của văn chươngnghệ thuật ( nghệ thuật vị nhân sinh cao quý)

- Địa lý 12 : Bài 16 – Đặc điểm dân số và sự phân bố dân cư ở nước ta

- Địa lý 12 : bài 17 – Lao động và việc làm

- Địa lý 12 : Bài 24 – Vấn đề phát triển thủy sản và lâm nghiệp

Hiểu được đặc điểm dân số Việt Nam và lý giải những nguyên nhân gia tăng dân

2.3.1 4 Môn Giáo dục công dân

- GDCD 12 : Bài 3 – Công dân bình đẳng trước pháp luật

- GDCD 12: Bài 6 – Công dân với các quyền tự do cơ bản

Hiểu được sự bình đẳng trước pháp luật của con người và công dân với cácquyền tự do dân chủ không ai có thể xâm phạm đặc biệt là quyền bất khả xâmphạm về thân thể của công dân Nổi bật là sự bình đẳng và tự do của người phụnữ

Mở đầu bài học, tôi thường tổ chức cho học sinh trò chơi nhằm tạo tâm líthoải mái cho các em trước khi bước vào bài học Nội dung các trò chơi phảiliên quan đến bài học Với bài “ Chiếc thuyền ngoài xa” tôi cho các em chơi tròchơi ô chữ mà từ khóa của ô chữ là Nguyễn Minh Châu Giáo viên chiếu lênmáy chiếu các câu hỏi , yêu cầu học sinh trả lời.

2.3.3 Tổ chức hoạt động nhóm

- Dạy học lấy người học là trung tâm đòi hỏi người học là chủ thể của hoạt độnghọc, họ phải tự học, tự nghiên cứu để tìm ra kiến thức bằng hành động của chínhmình; tự thể hiện mình, phát triển năng lực làm việc nhóm,hợp tác với nhóm,với lớp Sự làm việc theo nhóm này sẽ đưa ra cách thức giải quyết đầy tính sángtạo, kích thích các thành viên trong nhóm hăng hái tham gia vào gỉai quyết vấn

đề Còn người dạy chỉ là người tổ chức và hướng dẫn quá trình học tập, đạo diễncho người học tự tìm kiếm kiến thức và phương thức tìm kiếm kiến thức bằnghành động của chính mình

- Tác phẩm “ Chiếc thuyền ngoài xa” được giảng dạy trong 3 tiết Hai tiết đầutôi đã yêu cầu học sinh chuẩn bị bài theo các nhóm Giáo viên chia lớp thành 4nhóm chuẩn bị ở nhà những nội dung cần thiết cho bài học hôm sau:

Chuẩn bị cho tiết 1, gồm 4 nhóm cần thuyết trình:

+ Nhóm 1: Chuẩn bị tìm hiểu về tác giả Nguyễn Minh Châu

+ Nhóm 2: Tìm hiểu khái quát về tác phẩm “ Chiếc thuyền ngoài xa”

+ Nhóm 3: Chuẩn bị thuyết trình về ý nghĩa nhan đề tác phẩm

+ Nhóm 4: Tìm hiểu và thuyết trình về tình huống truyện trong tác phẩm

Chuẩn bị cho tiết 2, gồm 4 nhóm cần chuẩn bị nội dung:

+ Nhóm 1: Tìm hiểu về phát hiện thứ nhất của nghệ sĩ Phùng

+ Nhóm 2: Tìm hiểu về phát hiện thứ hai của nghệ sĩ Phùng

+Nhóm 3: Nêu ý nghĩa về hành động của Phùng trong phát hiện thứ 2

+ Nhóm 4: Tìm hiểu hình tượng người đàn bà hàng chài trong tác phẩm

Với đối tượng học sinh khá, giỏi tôi giao thêm nhiệm vụ tìm hiểu các bài học cóliên quan về nội dung trong chương trình Trung học phổ thông và kiến thức từthực tế cuộc sống, yêu cầu các em phát hiện mối liên hệ trong các bài học Cụthể là:

- Lịch sử 12: Bài 24- Việt Nam trong những năm đầu sau kháng chiến chống Mỹcứu nước thắng lợi 1975

- - Địa lý 12 : Bài 16 – Đặc điểm dân số và sự phân bố dân cư ở nước ta

- Địa lý 12 : bài 17 – Lao động và việc làm

- Địa lý 12 : Bài 24 – Vấn đề phát triển thủy sản và lâm nghiệp

- GDCD 12 : Bài 3 – Công dân bình đẳng trước pháp luật

- GDCD 12: Bài 6 – Công dân với các quyền tự do cơ bản

- Sinh học 11: Bài 47 – Điều khiển sinh sản ở động vật và sinh đẻ có kế hoạch ởngười

- Tiếng Anh 12 : UNIT 15 – WOMEN IN SOCIETY,

- Tiếng Anh 12 : UNIT 1 – HOME LIFE để HS hiểu rõ hơn về vai trò của giađình trong việc phát triển nhân cách con người

- Kiến thức về pháp luật

Với bài học tôi giao nhiệm vụ cho các nhóm thảo luận, phân nhóm trưởng,thư ký và làm bài thuyết trình bằng PowerPoint để trình chiếu trước lớp (Trongtiết 1 và 2 học tôi chỉ định nhóm trưởng luân phiên để học sinh nào cũng phải cótinh thần trách nhiệm với bài học Các nhóm trưởng có trách nhiệm đôn đốc,nhắc nhở các công việc mà thành viên trong nhóm phải hoàn thành) Qua đó, tôimong muốn học sinh có thể hình thành một số năng lực cần thiết, phục vụ choviệc học cũng như những kỹ năng quan trọng trong cuộc sống hàng ngày như:Năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp, năng lực hợptác, năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông, năng lực sử dụngngôn ngữ

Để hoạt động nhóm thực sự có hiệu quả không mang tính hình thức, giáoviên chỉ nên chia lớp thành những nhóm nhỏ (2 học sinh, nhiều nhất 4- 6 họcsinh) Hệ thống câu hỏi cho từng nhóm, giáo viên nên chia nhỏ câu hỏi để nhómtrưởng giao nhiệm vụ cho từng thành viên Ví dụ: Với tiết 1: phần tìm hiểu vềtác giả, tôi định hướng cho học sinh tìm hiểu những nét chính về tác giả đặc biệtchú ý tới quá trình sáng tác, quan niệm văn chương và vị trí văn học sử Phầntìm hiểu về tác phẩm, tôi định hướng cho học sinh về hoàn cảnh sáng tác ( gợi ýcho học sinh liên hệ với nội dung bài 24- Việt Nam trong những năm đầu saukháng chiến chống Mỹ cứu nước thắng lợi 1975- Lịch sử 12) để học sinh thấyđược dường như tác phẩm văn chương nào cũng in bóng thời đại mà nó ra đời.Chiến tranh đã lùi xa nhưng con người vẫn phải đối diện với biết bao nhiêu bộn

bề của cuộc sống đời thường.Với tiết 2 của bài “ Chiếc thuyền ngoài xa” khichuyển giao nhiệm vụ cho học sinh tìm hiểu về phát hiện đầu tiên của nghệ sĩnhiếp ảnh Phùng tôi cho học sinh các câu hỏi: Trong buổi sáng tinh sương

Phùng đã phát hiện ra được điều gì? Cảnh được miêu tả như thế nào? Vì saoPhùng gọi đây là “cảnh đắt trời cho”? Người nghệ sĩ ấy có tâm trạng gì khichiêm ngưỡng bức tranh nghệ thuật tuyệt vời của tạo hóa.

2.3.4 Sử dụng kĩ thuật trình bày một phút

Đây là kĩ thuật tạo cơ hội cho học sinh tổng kết lại kiến thức đã học và đặtnhững câu hỏi về những điều còn băn khoăn, thắc mắc bằng các bài trình bàyngắn gọn và cô đọng với các bạn cùng lớp Các câu hỏi cũng như các câu trả lờihọc sinh đưa ra sẽ giúp củng cố quá trình học tập của các em và cho giáo viênthấy được các em đã hiểu vấn đề như thế nào Kĩ thuật này có thể áp dụng ở cuốihoặc giữa tiết học Ví dụ như khi học sinh đã tìm hiểu được hai phát hiện củanghệ sĩ Phùng Tôi đưa ra câu hỏi: Nhà văn Nguyễn Minh Châu muốn gửi gắmđiều gì qua hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng Yêu cầu các em trả lời trong vòngmột phút (Có thể viết ra giấy hoặc trả lời trực tiếp)

2.3.5 Xây dựng các câu hỏi kiểm tra đánh giá

Kiểm tra đánh giá cũng chính là một bước quan trọng trong quy trình dạyhọc tích hợp với bài học này, tôi xây dựng một số câu hỏi cho học sinh suy nghĩ,trả lời nhanh

Câu 1 : Cảm nghĩ về nhân vật đã để lại trong em ấn tượng sâu sắc nhất trongtruyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa?

c Cảm thương cho chị em Phác- những đứa trẻ nghèo đói lại phải gánh chịu nỗiđau tinh thần trước cảnh bạo hành trong gia đình