Về phía giáo viên Khi tiến hành dạy đoạn trích Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm chủ yếu sử dụng phương pháp thuyết giảng, nêu câu hỏi phát vấn còn các phương pháp, biện phápnhư: đọc diễn cả
Trang 11 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài
Môn Ngữ văn hướng học sinh tới cơ hội khám phá bản thân và thế giới xungquanh, thấu hiểu con người, biết đồng cảm, sẻ chia, có cá tính và đời sống tâm hồnphong phú, có quan niệm sống và ứng xử nhân văn; bồi dưỡng cho học sinh tìnhyêu đối với tiếng Việt và văn học, ý thức về cội nguồn và bản sắc của dân tộc, gópphần giữ gìn, phát triển các giá trị văn hoá Văn bản văn chương vốn là một sinhthể nghệ thuật, là sản phẩm tinh thần của nhà văn - con người có một bề sâu hiểubiết, bề rộng về văn hoá Đọc văn chính là quá trình người đọc tiếp xúc, cảm nhận,giải mã các tầng cấu trúc ngôn ngữ, hình tượng
Môn Ngữ văn vừa là một ngành khoa học vừa là một ngành nghệ thuật Đểcảm thụ và hiểu được tác phẩm văn chương thì độc giả phải có những hiểu biếtnhất định về văn học, văn hoá, lịch sử, địa lí, xã hội Những tri thức hiểu biết đócủa độc giả chính là chiếc chìa khoá mở ra cánh cửa đối với mỗi tác phẩm vănchương khi độc giả muốn tìm hiểu nó Tri thức văn hoá là tri thức nền tảng cầnthiết để học sinh đến với mỗi tác phẩm văn chương sẽ có một kĩ năng tiếp xúc,cảm nhận, hiểu nội dung văn học một cách thấu đáo, toàn diện, sâu sắc, thú vị hơn Đất nước đang đứng trước xu thế hội nhập toàn cầu trên mọi lĩnh vực: kinh tế,
xã hội, chính trị, văn hoá và giáo dục không phải là một thành phần ngoại lệ Vì vậy
để làm thế nào cho ngành giáo dục cũng phù hợp và bắt nhịp được xu thế toàn cầuhoá, hoà nhập và theo kịp các nước có nền giáo dục tiên tiến? Chính vì thế mà trongnhiều năm gần đây giáo dục đã có nhiều cuộc đổi mới, cách tân về phương pháp,cách thức, nội dung của dạy và học Dạy và học văn trong nhà trường cũng thay đổicho phù hợp với nhu cầu của thực tiễn Như vậy, việc dạy và học môn Ngữ vănkhông chỉ đơn thuần cung cấp, trang bị cho học sinh kiến thức về văn học mà bêncạnh đó cần bổ sung cho các em các kiến thức liên ngành khác trong đó có kiến thức
về văn hoá để phù hợp với nhu cầu của thực tiễn Các tri thức về văn hoá mà học sinhthu lượm được trong văn học sẽ góp phần giúp cho các em bồi dưỡng, giữ gìn, pháthuy sáng tạo bản sắc văn hoá của dân tộc và nhân loại
Mỗi tác phẩm văn học đều mang trong mình những giá trị văn hoá riêng, bởi
nó là sản phẩm tinh của nhà văn Nó hiện thân cho tư tưởng, tình cảm của nhà văncũng như của thời đại lúc tác phẩm ra đời “Mặt đường khát vọng” của NguyễnKhoa Điềm không phải là một trường hợp ngoại lệ Thơ ông được nuôi dưỡng, ấp
ủ từ xứ Huế mộng mơ, thâm trầm, cổ kính Mảnh đất quê hương giàu truyền thốngvăn hoá ấy đã nuôi dưỡng và truyền cảm hứng sáng tác thi ca dồi dào cho NguyễnKhoa Điềm Thơ Nguyễn Khoa Điềm giàu chất suy tưởng, triết lí, chứa đựngnhiều chất liệu văn học và văn hoá dân gian Các sáng tác của nhà thơ dù ở thể loạinào cũng phảng phất phong vị của ca dao, tục ngữ
Đến với Mặt đường khát vọng đặc biệt là đoạn trích Đất Nước người đọc
có thể cảm nhận được “màu dân tộc” thấm đẫm vào từng hơi thở của mỗi câu
thơ Vẻ đẹp văn hoá ấy đã làm cho trường ca Mặt đường khát vọng của Nguyễn
Khoa Điềm có sức sống lâu bền trong lòng người đọc qua nhiều thế hệ Chính
vì vậy, văn hoá là một nội dung quan trọng cần phải khai thác khi tìm hiểu tácphẩm nếu không sẽ không thấy hết được vẻ đẹp của tác phẩm cũng như vị trícủa tác phẩm trong diện mạo văn hoá tinh thần dân tộc Do đó khai thác giá trị
văn hoá của trường ca Mặt đường khát vọng nói chung và đoạn trích Đất Nước
Trang 2nói riêng là một việc làm cần thiết, có ý nghĩa thực tiễn Đó là lí do tôi lựa
chọn đề tài Một số biện pháp hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích Đất Nước (trích Mặt đường khát vọng, Nguyễn Khoa Điềm) theo hướng tiếp cận văn hoá với mong muốn góp phần thiết thực vào việc đáp ứng mục tiêu giáo
dục trong giai đoạn hiện nay
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Giáo dục một số nét văn hóa truyền thống cho học sinh lớp 12 qua chương
thơ Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm.
- Góp phần nâng cao chất lượng dạy học đọc hiểu nói riêng và môn Ngữ vănnói chung
- Tích cực đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển phẩm chất
và năng lực học sinh
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Một số biện pháp tiếp cận tác phẩm văn học từ góc độ văn hóa
- Đoạn trích Đất Nước (trích Mặt đường khát vọng, Nguyễn Khoa Điềm).
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
- Phương pháp khảo sát, thực nghiệm
- Phương pháp so sánh loại hình
- Phương pháp tiếp cận văn hoá
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
Trang 32 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận
2.1.1 Khái niệm văn hoá
Hồ Chí Minh định nghĩa về văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích củacuộc sống loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, phápluật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày
về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đóchính là văn hoá Văn hoá là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểuhiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống vàđòi hỏi của sự sinh tồn”
2.1.2 Mối quan hệ giữa văn học và văn hoá
Văn hoá là tổng thể các giá trị do con người sáng tạo ra, trước hết là những giátrị tinh thần Trong đó văn học là một thành tố rất quan trọng của văn hoá Văn hoáphản ánh sự hình thành, phát triển của văn hoá trong mọi mặt của đời sống xã hội
Văn học là công cụ chuyển tải văn hoá và lưu giữ bóng dáng của con người quamọi thời đại Các phong tục tập quán, các truyền thống văn hoá, các lối sống ứng xửcủa con người được phản ánh trong văn học đều trở nên đẹp và có giá trị hơn Văn họcgiúp cho những giá trị văn hoá đến với đời sống sinh hoạt của con người được dễ dàngtiếp nhận và phát triển hơn Bởi lẽ, đôi khi có những giá trị văn hoá còn tiềm ẩn, mơ hồvới con người mà thông qua văn học nó mới được hiểu sâu sắc và đầy đủ
Văn học không chỉ lưu giữ, truyền đạt, phản ánh văn hoá thời đại mà còngóp phần sáng tạo ra văn hoá cho thời đại Nếu không có văn học thì văn hoákhông được phát triển rộng rãi và lâu bền Văn học là mảnh đất màu mỡ, giàu tiềmnăng để văn hoá gieo hạt, nẩy mầm, vun trồng để cho giá trị văn hoá mỗi ngày trởnên đẹp hơn, hoàn thiện và giàu sức sống hơn
Văn hoá bao giờ cũng là yếu tố có trước, là những nét đặc trưng về truyềnthống dân tộc Văn học lưu giữ văn hoá tức là văn học giữ chức năng bảo tồnnhững giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc để nó không bị mất mát, sai lệch.Nhưng đồng thời văn học còn sáng tạo ra văn hoá Tức là, thông qua văn học, vănhoá khẳng định được giá trị của mình và như vậy văn học góp phần đem những giátrị văn hoá đó đến với đông đảo quần chúng nhân dân để giúp họ biết và hiểu sâusắc về văn hoá của dân tộc
Giáo dục là chức năng bao trùm của văn hoá thì văn học là một thành viênquan trọng trong gia đình văn hoá để thực hiện chức năng ấy Văn học luôn tỏ rõ
ưu thế khi thực hiện chức năng này Bởi văn học không trừu tượng như triết học,không khô cứng như khoa học Văn học thông qua những câu thơ ngọt ngào, thathiết, qua những câu chuyện nhẹ nhàng, sâu lắng đã dần thấm vào lòng người baotriết lí sống đẹp Những nhà văn lớn thường là những là văn hoá lớn Và cũng dễthấy những tác phẩm nghệ thuật lớn lao bao giờ cũng có chức năng văn hoá cao
2.1.3 Tiếp cận tác phẩm văn học từ góc nhìn văn hoá
Tiếp cận tác phẩm từ góc nhìn văn hoá là việc dùng văn hoá để lí giải tácphẩm văn học, gọi là phương pháp văn hoá học Phương pháp này nhằm khai thácsâu hơn các giá trị văn học của tác phẩm Có thể nói, cách tiếp cận này đã mở rathêm một con đường mới để khám phá văn học
Dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông dưới góc nhìnvăn hoá tức là không chỉ cung cấp thêm cho học sinh tri thức văn học như ngôn
Trang 4ngữ nghệ thuật, hình tượng nhân vật, biện pháp tu từ, phong cách, thi pháp củanhà văn mà cao hơn nữa phải tăng cường tô đậm bản chất văn hoá của vănhọc Bởi văn hoá là “ngữ cảnh gần nhất luôn được cảm thấy của ngữ bản vănhọc sử Ngữ cảnh văn hoá ảnh hưởng tạo tác đến văn học trong tổng thể của nó
và đến từng thành tố của tác phẩm văn học” (Phan Cư Đệ)
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Về phía giáo viên
Khi tiến hành dạy đoạn trích Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm chủ yếu sử
dụng phương pháp thuyết giảng, nêu câu hỏi phát vấn còn các phương pháp, biện phápnhư: đọc diễn cảm từ góc độ văn hoá, sử dụng phương pháp văn hoá hay phương phápbình giảng, trực quan, so sánh trong qua trình dạy hầu như không được sử dụng Trênthực tế những phương pháp này giúp cho học sinh cảm nhận tác phẩm một cách sâu sắc
mà không được vận dụng trong quá trình dạy học Việc giáo viên sử dụng phươngpháp, biện pháp thuyết giảng, phát vấn gợi tìm trong quá trình dạy học tác phẩm vănchương để giúp học sinh nắm được một cách đúng đắn, sâu sắc, phát huy được tính tíchcực, chủ động, tìm tòi, sáng tạo trong giờ học là một vấn đề đúng đắn và cần thiết Tuynhiên, giáo viên chỉ vận dụng phương pháp trên trong giờ dạy mà bỏ qua phương pháp,biện pháp đọc diễn cảm, so sánh, trực quan, phương pháp văn hoá, bình giảng trong bàidạy đoạn trích “Đất nước” của Nguyễn Khoa Điềm thì chắc chắn giờ học không đạt kếtquả tốt, đặc biệt là không khai thác được chiều sâu của tác phẩm, những nét độc đáo,riêng biệt của tác phẩm Nhiều giáo viên chưa xác định việc khai thác yếu tố văn hoátrong tác phẩm là thực sự cần thiết Vì họ cho rằng thật khó để vận dụng những tri thức
đó vào dạy học vì thiếu thời gian cũng như khó tổ chức cho học sinh tìm hiểu bài.Chính vì vậy mà các tri thức văn hoá trong đoạn trích “Đất nước” chỉ được nhắc tới màkhông có sự phân tích, thẩm bình Do đó đã làm mất đi vẻ đẹp văn hoá dân gian trongtác phẩm, không giúp học sinh thấy hết được vẻ đẹp của hình tượng đất nước, chưakhơi dậy được tình yêu quê hương, đất nước ở tuổi trẻ học đường qua tác phẩm
2.2.2 Về phía học sinh
Khi được hỏi: Em có thích thú khi đọc đoạn trích Đất Nước của Nguyễn Khoa
Điềm không? Trong câu hỏi này, phần lớn học sinh trả lời là không thích thú bởi vì các
em cho rằng đoạn thơ dài, mỗi câu thơ cũng dài Mỗi câu thơ đọc lên không hiểu đượcngay mà đòi hỏi phải suy nghĩ, vận dụng tri thức văn học của mình mới lí giải được ýnghĩa của lời thơ Vì vậy, mà các em nẩy sinh tâm lí ngại không tiếp xúc với đoạn tríchđặc biệt là học sinh khối tự nhiên, kiến thức môn Văn còn có nhiều hạn chế Với câuhỏi thứ hai: Sau khi đọc xong đoạn trích “Đất nước” của Nguyễn Khoa Điềm cảmnhận của em về quê hương, đất nước có nét gì độc đáo không? Qua câu hỏi này chúngtôi thấy thực trạng vấn đề đọc văn, tiếp nhận tác phẩm là chưa cao Phần lớn các em chỉthấy hình tượng đất nước được thể hiện qua ngôn từ của câu thơ mà không thấy đượcchiều sâu tinh thần, giá trị nhân văn mà đoạn thơ thể hiện, vì thế mà cảm xúc của các
em chưa được hình thành và thể hiện cách nhìn, cách cảm của mình trước quê hương,đất nước Bên cạnh đó cũng có một số em sau khi đọc xong đoạn thơ thì tỏ ra thú vị khithấy được đất nước được hình thành, hiện hữu ngay trong cuộc sống hằng ngày vớinhững hình hài thật dung dị như miếng trầu, cây tre Tuy nhiên các em chưa hiểuđược giá trị tri thức văn hoá mà nhà thơ sử dụng để lí giải về cội nguồn của đất nướccũng như chưa thấy được tình yêu, trách nhiệm với quê hương, đất nước
Trang 52.3 Một số biện pháp hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích Đất Nước (trích Mặt đường khát vọng, Nguyễn Khoa Điềm) theo hướng tiếp cận văn hóa
2.3.1 Bổ sung tri thức văn hoá về “đất nước” cho học sinh
Học sinh THPT nói chung, học sinh lớp 12 nói riêng đã có một vốn văn học
và văn hoá cơ bản nhưng nhìn chung vốn tri thức ấy còn chưa phong phú và còn cóhạn chế Mặc dù SGK hiện hành cũng chú ý cung cấp tri thức văn hoá cho học sinhnhưng do thời lượng chương trình có hạn nên những người biên soạn SGK khó màcung cấp những kiến thức sâu rộng về văn hoá cho tất cả bài học Vì thế, nhiệm vụcủa giáo viên là phải cung cấp tri thức văn hoá cho học sinh để giúp học sinh tiếp cận
và đọc hiểu tác phẩm cho có hiệu quả.Tri thức văn hoá vốn rất đa dạng, phong phúnên giáo viên phải lựa chọn những tri thức nào có ích để cung cấp cho học sinh saocho phù hợp với từngbài học và từng đối tượng học sinh
Đối với đoạn trích Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm, việc cung cấp kiến
thức cho học sinh là cần thiết và hữu ích vì nó giúp học sinh có cái nhìn, cách cảmtoàn diện, sâu sắc nội dung của bài học Những thành tựu về văn hoá trong trường
ca Mặt đường khát vọng nói chung và đoạn trích Đất Nước nói riêng được thể hiện
chủ yếu trên hai bình diện: hình tượng đất nước và ngôn ngữ thơ ca
Nguyễn Khoa Điềm đã xây dựng thành công hình tượng đất nước trong
chương Đất Nước Đến với đoạn thơ chúng ta ghi nhận một hình ảnh đất nước
tươi đẹp và anh hùng Một đất nước mang trong mình vẻ đẹp bình dị, mộc mạc,gần gũi mà rất thiêng thiêng, cao cả gắn bó máu thịt với mỗi người dân đấtViệt Một đất nước anh hùng, oai phong, lẫm liệt trong những trận chiến với kẻthù xâm lược cũng như thử thách khốc liệt của tự nhiên để sinh tồn, phát triển.Một đất nước hiền hoà, ấm áp nghĩa tình với những người dân lao động cần cù,chịu thương, chịu khó Tất cả những vẻ đẹp đó của đất nước để khắc hoạ nổibật tư tưởng chủ đạo của tác phẩm: Đất nước của nhân dân Nếu học sinhkhông có được những những tri thức hiểu biết về văn hoá, về truyền thống củadân tộc trong 4000 nghìn năm lịch sử thì không cảm nhận hết được vị trí của
trường ca Mặt đường khát vọng trong nền văn học chống Mĩ của dân tộc.
Chương Đất Nước đã được Nguyễn Khoa Điềm vận dụng sáng tạo, linh
hoạt vốn văn hoá và văn học dân gian nên làm cho ngôn ngữ trong thơ tăng khảnăng biểu cảm cao Bổ sung tri thức văn hoá về phương diện ngôn ngữ cho họcsinh là tạo tiền đề cho các em thấy được nghệ thuật dùng từ, cách diễn đạt trongsáng, hấp dẫn, thi vị của tác giả
2.3.2 Một số biện pháp hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích Đất Nước (trích Mặt đường khát vọng, Nguyễn Khoa Điềm) theo hướng tiếp cận văn hóa
2.3.2.1 Vận dụng triệt để biện pháp đọc hiểu sáng tạo từ góc độ văn hoá
Văn hoá đọc là hoạt động gắn với công dân, với xã hội, gắn với thói quen tậptục, phông tri thức văn hoá trong cảm nhận và giao tiếp của mỗi người và toàn xãhội Kĩ năng đọc của học sinh, cụ thể là kĩ năng đọc tác phẩm văn học là đọc đúngphụ âm đầu, đọc đúng rồi mới đọc hay giai điệu, giọng điệu của từng đoạn và vàcủa cả văn bản Đây là tiền đề cho văn hoá đọc sau này
Việc đọc là con đường hiệu quả để học sinh thâm nhập, tiếp cận tác phẩm.Nên đọc được coi là một thứ hoạt động có tính chất đặc thù của nhận thức vănhọc Tư tưởng, tình cảm của tác giả được gửi gắm cho người đọc thông qua lớp
vỏ ngôn ngữ kết dệt nên thành hình tượng tác phẩm Đọc sẽ làm âm vang lên
Trang 6những tín hiệu của cuộc sống trong tác phẩm và người đọc có thể thâm nhậpđược sâu hơn vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm Có nhiều hình thức và cáccách đọc khác nhau để hướng học sinh vận dụng được tri thức văn hoá trong hoạtđộng đọc như quá trình đọc sâu, đọc diễn cảm, đọc sáng tạo.
Đọc sâu tác phẩm để học sinh tìm hiểu những mối liên hệ bên trong của tácphẩm làm bộc lộ mối quan hệ thống nhất nhiều mặt của đời sống và nghệ thuật, trítuệ và tình cảm Để đọc sâu tác phẩm học sinh phải đọc nhiều lần, đọc chậm, pháthiện ra sự độc đáo, mới lạ của ngôn ngữ, hình ảnh cách diễn đạt của tác giả Đoạn
trích Đất Nước Nguyễn Khoa Điềm vận dụng vốn văn học dân gian phong phú, đa
dạng của dân tộc một cách linh hoạt, sáng tạo bởi vật học sinh muốn khám phá nétmới lạ về hình ảnh, cách diễn đạt đó thì yêu cầu học sinh phải đọc chậm, đọc nhiềulần gắn với tưởng tượng, liên tưởng, phân tích, đánh giá của bản thân
Trong quá trình đọc sâu tác phẩm, học sinh phải gắn liền thao tác đọc vớiviệc tham khảo, tìm hiểu thời đại tác phẩm ra đời, hệ thống tư tưởng, quan niệmnghệ thuật Điều này giúp học sinh nhìn nhận được nét mới và sự sáng tạo của nhà
văn trong mỗi tác phẩm Đoạn trích Đất Nước thể hiện góc nhìn mới lạ về đất
nước mang phong cách riêng của Nguyễn Khoa Điềm
Đọc sâu tác phẩm kích thích quá trình tâm lí cảm thụ, tri giác tưởng tượng vàcảm xúc Đọc diễn cảm thực chất là thể hiện sự cộng hưởng giữa tâm hồn, cảmxúc, hiểu biết của người đọc với tác phẩm thông qua hệ thống ngôn ngữ của tácphẩm Vì thế việc đọc diễn cảm cũng đòi hỏi học sinh phải biết vận dụng vốnsống, tri thức văn học, văn hoá cùng với hoạt động hình dung, tưởng tượng củamình để nắm bắt được tư tưởng của chủ đề tác phẩm Đọc diễn cảm có thể thựchiện dưới nhiều hình thức khác nhau: đọc to, đọc thầm, đọc theo vai để nắm bắtđược giọng điệu, cảm xúc của tác giả
Đoạn trích Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm được chia làm hai phần với nội
dung cụ thể: Phần 1 (Từ câu: “Khi ta lớn lên đã có đất nước rồi” đến câu “làm nênđất nước muôn đời”) cách cảm nhận độc đáo và đặc sắc về quá trình hình thànhphát triển của đất nước, từ đó khơi dậy ý thức, trách nhiệm thiêng liêng của nhândân, đất nước; Phần 2 (Từ câu: “Những người vợ nhớ chồng góp cho đất nước núivọng phu” đến hết đoạn) thể hiện tư tưởng “Đất nước của nhân dân”
Trong mạch cảm xúc trữ tình, đoạn trích Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm
được tổ chức thành một cuộc tâm tình của một đôi trai gái Khi đôi lứa bên nhauthường tâm sự những điều riêng tư nhất, sâu kín nhất nhưng ở đây họ lại nói về đấtnước với một giọng yêu thương, tha thiết Vì thế mà giáo viên phải hướng dẫn họcsinh đọc diễn cảm đoạn trích với một giọng tâm tình sâu đậm luôn cất lên mặn mà,đằm thắm, có lúc dịu dàng, thủ thỉ, tâm tình, trang trọng như những câu thơ: “Khi
ta lớn lên đã có đất nước rồi”, “Đất là nơi anh đến trường / Nước là nơi em tắm”,
“Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình”, “Nhưng em biết không / Có biếtbao người con gái con trai ” để phù hợp với những cung bậc cảm xúc của nhà thơ
Trang 7viên phải phát huy tối đa năng lực đọc sáng tạo của học sinh Thông qua việc đọcsáng tạo học sinh sẽ nắm được giá trị nội dung, tư tưởng của tác phẩm, mở rộngđánh giá được tầm ảnh hưởng của tác phẩm đối với quá khứ, hiện tại, tương lai đểlàm giàu thêm ý nghĩa xã hội và ý vị nhân sinh của tác phẩm.
Với đoạn trích Đất Nước học sinh phải cảm nhận và đánh giá được hình
tượng đất nước gần gũi, bình dị, thân thuộc đối với mỗi người dân Việt và thâutóm được nội dung bao trùm toàn chương là tư tưởng “Đất nước của nhân dân”
Tư tưởng này được nhà thơ tiếp nối từ trong truyền thống nhưng có sự sáng tạo, bổsung riêng rất độc đáo, thi vị Và tư tưởng “Đất nước của nhân dân” vẫn được vănhọc hiện đại tiếp nối trong một số sáng tác khác
Ngoài việc hướng dẫn học sinh đọc hiểu sáng tạo thì giáo viên cần giúp học sinhtiếp cận theo hướng văn hoá để làm nổi bật tư tưởng chủ đề của tác phẩm Cụ thể:
Trường ca Mặt đường khát vọng được viết tại khu sáng tác Trị Thiên - Huế tháng 10
năm 1971 với một hoàn cảnh khốc liệt dưới những căn hầm, trong những khoảng yên
tĩnh giữa những đợt bom đạn Mặt đường khát vọng tái hiện lại quá trình nhận thức của
tuổi trẻ Miền Nam dưới thời Mĩ - Ngụy Từ nỗi đau quê hương đất nước mà họ nhậnthức được bản chất xâm lược xấu xa của kẻ thù, để từ đó thức tỉnh trách nhiệm, vai tròcủa tuổi trẻ trong sự nghiệp cứu nước, tình cảm của nhân dân, đất nước để rồi xuống
đường hoà vào dòng người đấu tranh vì độc lập tự do Trường ca Mặt đường khát vọng
là một bản anh hùng ca của tuổi trẻ miền Nam Chương thơ Đất Nước là một chương
thơ thành công nhất của tác phẩm Nó thể hiện được nhiều phẩm chất quý báu của conngười Việt Nam qua bao thời đại: nghĩa tình đằm thắm, thuỷ chung son sắt, yêu quêhương đất nước Chính tinh thần của thời đại cùng với những giá trị văn hoá truyềnthống đã là nguồn sức mạnh diệu kì giúp cho thế hệ trẻ nhận thức đúng nhất vai trò,trách nhiệm của mình đối với tổ quốc
Trong quá trình đọc giáo viên cần phải tập trung làm nổi bật hình ảnh đấtnước: Một đất nước hiền hoà, đằm thắm trong đời thường nhưng rất đỗi anh hùng,oanh liệt trong mỗi cuộc chiến đấu bảo vệ giang sơn gấm vóc với biết bao truyềnthống văn hoá tốt đẹp của dân tộc, cùng với cuộc đời của mỗi con người góp sức
mình dựng xây tổ quốc Cùng với bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi, chương thơ Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm trở thành hai áng thơ đẹp nhất viết về tổ
quốc trong văn học hiện đại Việt Nam Đây là nguồn đề tài phong phú, bất tận chocác nhà văn, nhà thơ mọi thời đại
2.3.2.2 Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề vận dụng tri thức văn hoá
Để giúp cho việc cảm thụ và nhận thức tác phẩm văn học của học sinh sâusắc hơn, học sinh có nhiều điều kiện để hiểu chiều sâu rộng của tác phẩm thì giáoviên trong giờ dạy phải xây dựng được một hệ thống câu hỏi lôgíc, chặt chẽ nhằmtạo ra môi trường hoạt động tranh luận tối đa trong giờ học thông qua hoạt độngđối thoại giữa giáo viên - học sinh, học sinh - học sinh, học sinh với những ý kiếnđánh giá về tác phẩm Hiệu quả của giờ dạy phụ thuộc nhiều vào việc xây dựngcâu hỏi như thế nào Do đó khi xây dựng câu hỏi cho một bài học giáo viên phảinắm vững một số nguyên tắc sau: Đảm bảo được nội dung kiến thức cơ bản, chínhxác của kiến thức; phát huy được tính tích cực trong học tập của học sinh; phảnánh được tính hệ thống và tính khái quát; phù hợp với trình độ đối tượng học sinh;xây dựng hệ thống câu hỏi phải vận dụng tối đa những câu hỏi hướng dẫn chuẩn bịbài trong sách giáo khoa của học sinh
Trang 8Ngoài ra, qua việc xây dựng câu hỏi giáo viên còn giúp học sinh tìm ra cácphương hướng, phương pháp để chiếm lĩnh được kiến thức bài học Các câu hỏitrong giờ dạy tác phẩm văn chương cần tạo ra cho học sinh khả năng trả lời không
bị gò bó để giúp học sinh cố gắng phát hiện kiến thức phù hợp với nội dung bàihọc và hình thành tri thức mới, có thể thay đổi suy nghĩ cũ Việc đặt câu hỏi cũngcần phải suy nghĩ cẩn thận, tránh tuỳ tiện vì nó có thể dẫn tới sự diễn đạt khôngchính xác đến nội dung kiến thức bài học
Đoạn trích Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm thể hiện cái nhìn của tác giả
về hình tượng đất nước Đoạn trích cũng thể hiện sự vận dụng ngôn ngữ linh hoạt,tài tình của tác giả giữa vốn văn học dân gian bề bộn Cùng với việc cung cấp trithức văn hoá cho học sinh về hình tượng đất nước và ngôn ngữ nghệ thuật của tácgiả, giáo viên cần xây dựng hệ thống câu hỏi để hướng dẫn học sinh vận dụng cáctri thức văn hoá để khám phá, tìm tòi, giải quyết những yêu cầu về nội dung vànghệ thuật của đoạn thơ Các câu hỏi này có thể bao gồm các câu hỏi gợi mở, câuhỏi nêu vấn đề, câu hỏi đánh giá, câu hỏi bình luận, câu hỏi so sánh, câu hỏi tưởngtượng - tái hiện: Những nét văn hoá Huế cùng truyền thống gia đình đã ảnh hưởngtới giọng thơ Nguyễn Khoa Điềm như thế nào? Nguyễn Khoa Điềm đã vận dụnglinh hoạt, sáng tạo, nhuần nhị kho tàng văn học dân gian như thế nào để đem lạicách nói mới cho thơ ca khi viết về đất nước? Cách giải nghĩa tách ra từng từ, từngkhái niệm đất, nước, tách rồi hợp, hợp rồi tách như vậy có tác dụng gì? Cách thểhiện tư tưởng ở đoạn trích có gì độc đáo, mới mẻ?
Các câu hỏi này một mặt có tác dụng yêu cầu học sinh tái hiện lại kiến thứcmột mặt đòi hỏi học sinh phải phát huy vốn tri thức văn hoá của bản thân để trả lời
về chất giọng thơ Nguyễn Khoa Điềm, về việc vận dụng văn học dân gian tạo racách diễn đạt mới cho thơ, về hình tượng đất nước của nhân dân trong những nămtháng chống Mĩ cứu nước của dân tộc
Trong sách giáo khoa cũng có một số câu hỏi yêu cầu vận dụng vốn tri thứcvăn hoá của học sinh, giáo viên nên tận dụng triệt để câu hỏi đó bởi những câu hỏitrong hướng dẫn học bài là người thầy giáo vô hình chỉ dẫn học sinh tiếp nhậnnhững kiến thức ban đầu; đồng thời giáo viên nên bổ sung các câu hỏi khác đểviệc vận dụng tri thức văn hoá đạt hiệu quả Người dạy cũng nên sử dụng linh hoạtcác loại câu hỏi để rèn luyện tư duy, khả năng đánh giá, nhận xét của học sinh
2.3.2.3 Phân tích, so sánh, bình giảng những nét văn hoá trong đoạn trích
Phân tích, so sánh là một phương pháp quen thuộc trong phân tích văn họcbởi nó vừa có được tính khoa học nghiêm ngặt vừa có được tính nghệ thuật đậm
đà Trong giảng dạy văn học, so sánh là một biện pháp được dùng khá phổ biến
So sánh giúp học sinh mở rộng, khắc sâu kiến thức văn học của bản thân, thấyđược những đặc điểm chung, nét riêng, sự kế thừa, phát triển và những dấu ấnphong cách của mỗi tác giả trong mỗi tác phẩm
Giảng và bình là một việc làm không thể thiếu được của bất cứ một giờdạy văn học nào Đây là một thao tác có tính đặc thù của việc dạy văn từ trướctới nay, nó là một phương tiện hữu hiệu để tạo ra môi trường văn chương và sứclôi cuốn, hấp dẫn của giờ học Với phương pháp này giáo viên tạo điều kiệnthuận lợi cho học sinh thấy được nét đẹp, vẻ độc đáo của tác phẩm Bởi vì, trọngtâm của hoạt động bình giảng tác phẩm văn chương là cái mới của nội dung tưtưởng và tri thức nghệ thuật có khả năng thức tỉnh cái đẹp, cái cao thượng ở mỗi
Trang 9con người Để có được những lời giảng bình hay, đi sâu vào tâm hồn học sinh thìgiáo viên phải có được những rung động thực sự trước cuộc đời, con người, thiênnhiên Trên thực tế đây là một việc làm khó khăn, nhà phê bình Hoài Thanh đã
cho rằng: “Bình thơ cũng như đánh đàn đệm cho ta hát, lên dây trùng một tý hay cũng một tý cũng lạc điệu Bình thơ mà nói không đến thì không đạt Nói quá thì tán Nói nhiều cũng không nên, phải biết dừng lại đúng chỗ, đúng lúc để người đọc suy nghĩ, mở rộng Có khi không nên nói gì mà để người đọc tiếp xúc với câu thơ” Như vậy, năng lực bình giảng của giáo viên thể hiện khả năng tư duy trong
ngôn ngữ lời nói cùng sự kết hợp hài hoà giữa khả năng am hiểu tác phẩm cùngvới những rung động thật sự trong tâm hồn để đánh giá được một chi tiết, mộthình ảnh độc đáo nào đó của tác phẩm văn học Điều quan trọng hơn là giáo viênphải biết sử dụng biện pháp giảng - bình trong dạy học tác phẩm văn chương mộtcách khoa học, linh hoạt sẽ tiết kiệm được thời gian chuyển tải nội dung bài họccho học sinh đồng thời đem đến cho giờ học đậm chất văn, phát huy được tínhsáng tạo cho học sinh trong giờ học
Ví dụ: Giáo viên phân tích, so sánh, bình giảng đoạn thơ đầu của đoạn trích
Đất Nước với nội dung về cách lí giải cội nguồn đất nước của nhà thơ:
Mở đầu đoạn thơ với phương thức tự sự, giọng kể tâm tình, trầm ấm, Nguyễn Khoa Điềm với tư cách là người anh vừa kể vừa phân trần với chúng ta về
sự tích đất nước:
“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi
Đất Nước có từ trong những cái “ngày xửa ngày xưa” mẹ thường hay kể” Câu thơ như đưa ta trở lại thời thơ ấu, khi ta nằm trong vòng tay dịu dàng và ấm áp của mẹ để nghe mẹ kể những câu chuyện
cổ tích có từ ngày xửa ngày xưa Cái thời ta cùng anh chị em quây quần bên nồi bánh trưng trong đêm giao thừa, mẹ đã kể cho ta nghe sự tích “Bánh chưng bánh giày” hay sự tích “Táo quân” và biết bao sự tích khác Để ta hiểu những sự vật quanh ta, những cái thuộc về Đất Nước đều có cội nguồn, gốc tích của nó Và thế là thế giới tuổi thơ của ta nhẹ nhàng bay bổng cùng những câu chuyện
cổ tích Ta mơ thấy ngày xưa mái tranh nghèo trong khoảnh khắc biến thành lâu đài tráng lệ, thấy anh trai cày lam lũ trong tích tắc biến thành phò mã, thấy cô gái bị mồ côi bị đày đoạ nhờ phép của
bà tiên ông bụt mà trở thành hoàng hậu Thế giới ấy đẹp biết bao, công bằng biết bao Và ta ao ước bao giờ cho đến ngày xửa ngày xưa để được sống trong thế giới ấy.
Nguyễn Khoa Điềm cũng giúp ta hiểu đất nước có ngay trong miếng trầu bây giờ bà ăn Ai trong chúng ta chẳng nhìn thấy bà với mái tóc bạc phơ, nét mặt hiền từ ngồi nhai trầu Ta mải ngắm bà để thầm liên tưởng đến bà tiên trong truyện cổ tích Hình dáng của bà không thể tách rời tuổi thơ của chúng ta Theo nhà thơ Đất Nước còn có trong những rặng tre bao bọc lấy xóm làng, luỹ tre xanh
từ lâu đời là hình ảnh mang tính biểu tượng của quê nhà Hình ảnh luỹ tre đã in sâu vào trong tiềm thức tuổi thơ của mỗi người:
“Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc” với kí ức tuổi thơ với truyền thống đánh giặc giữ nước của cha ông.
Trang 10Nguyễn Khoa Điềm rất gần với Nguyễn Đình Thi về lí tưởng khi cả hai nhà thơ đều quan niệm đất nước rất gần với chúng ta Nguyễn Đình Thi thấy đất nước trong khoảng trời xanh, nhữmg cánh rừng đại ngàn, những dòng sông đỏ nặng phù sa Còn Nguyễn Khoa Điềm lại thấy đất nước có trong những sự vật giản đơn, bình dị, có trong hơi thở của truyện cổ tích, hình hài của miếng trầu nhỏ nhoi, có trong rặng tre từ lâu đã trở thành trường luỹ của quê nhà.
Nhưng có lẽ Nguyễn Khoa Điềm đã táo bạo, mới mẻ khi cho rằng đất nước
có ngay trong vóc dáng của mẹ: “tóc mẹ thì bới sau đầu” Vóc dáng hao gầy, gọn gàng của mẹ với tóc bới sau đầu không chỉ gợi sự đảm đang, tảo tần của mẹ mà còn giúp ta thấy được cả sự dịu dàng của mẹ Nhà thơ còn giúp ta thấy được đất nước có trong cái kèo, cái cột: “Cái kèo cái cột thành tên” Trong mỗi mái nhà tranh nghèo xơ xác nhưng lại là nơi cha mẹ ta yêu nhau rồi sinh con đẻ cái Nơi
ấy ta đã cất tiếng khóc chào đời trong niềm hạnh phúc của cha mẹ.Và khi ánh mắt
ta đã đủ nhận biết sự yêu thương, trừu mến của ông bà, cha mẹ dành cho ta thì ta cũng nhận ra cái kèo, cái cột là trụ của ngôi nhà Ông bà, cha mẹ chỉ cho ta gọi tên từng sự vật để những tiếng nói đầu tiên ta biết đó là cái kèo, cái cột.
Đi từ xa đến gần, Nguyễn Khoa Điềm đã khám phá đất nước thật diệu kì khi
nó có trong hạt gạo mà người dân lao động trong đó có cả cha mẹ ta phải một nắng hai sương làm ra: “Hạy gạo một nắng hai sương phải xay, giã, giần, sàng” Trải qua nhiều công đoạn khó nhọc, xay, giã, giần, sàng mới có được hạy gạo Để rồi hạt gạo qua bàn tay tài đảm của mẹ ta biến thành hạt cơm dẻo thơm nuôi ta lớn khôn Cứ thế Nguyễn Khoa Điềm lần lượt mở rộng tầm hiểu biết, đưa ta đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác để chứng tỏ chân lí đất nước rất gần với chúng ta, đất nước là cuộc sống của chúng ta.
2.3.2.4 Tổ chức học sinh trao đổi, thảo luận
Biện pháp trao đổi, thảo luận là một biện pháp phù hợp với xu hướng đổimới phương pháp dạy học hiện nay Các câu hỏi hoặc bất kì một tình huống có vấn
đề nào đó trong tác phẩm Trao đổi, thảo luận sẽ tạo ra môi trường học tập dânchủ, cởi mở để học sinh tự nhiên bộc lộ suy nghĩ, khả năng tiếp nhận, cảm nhậnvăn học của mình
Để tổ chức cho học sinh trao đổi, thảo luận, giáo viên có thể tiến hành nhiềucách khác nhau Giáo viên có thể nêu câu hỏi có vấn đề ra trước lớp, người học suynghĩ để trả lời Nhưng thông thường giáo viên để học sinh làmviệc theo nhóm, theo
tổ sẽ đạt hiệu quả hơn Giáo viên có thể chia lớp thành hai hoặc nhiều hơn tuỳ thuộcvào sĩ số, nội dung của bài học Trong mỗi nhóm nhỏ học sinh có cơ hội trình bày ýkiến của mình, lại có thể trao đổi, lắng nghe ý kiến người khác Thông qua việc phốihợp tập thể, trao đổi, thảo luận học sinh có thể tìm ra được tri thức mới, nhận thứcđược cái mới mẻ, độc đáo, hiểu sâu, hiểu kĩ đoạn trích hoặc tác phẩm văn học:
“Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể ý kiến của mỗi cá nhân được bộc lộkhảng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới” Mộtđiều lưu ý đối với giáo viên khi đưa ra vấn đề cho học sinh trao đổi, thảo luận phải
là vấn đề văn học trong đoạn trích hoặc tác phẩm Vấn đề giáo viên đưa ra phải làvấn đề học sinh chưa thể gải quyết được ngay mà thông qua quá trình trao đổi, thảoluận, suy nghĩ trong nhóm, trong lớp mới giải quyết được Đó là các vấn đề trọngtâm, có ý nghĩa trong tác phẩm, vấn đề về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
Trong quá trình học sinh trao đổi, thảo luận giáo viên giữ vai trò là người tổ
Trang 11chức, định hướng cho học sinh thông qua các vấn đề cần trao đổi, rồi gợi mở vàtổng kết, đánh giá kết quả trao đổi của học sinh.
Đối với đoạn trích “Đất nước” của Nguyễn Khoa Điềm giáo viên có thể tổchức cho học sinh trao đổi, thảo luận các vấn đề quan trọng của tác phẩm nhưngôn ngữ nghệ thuật, cách cảm nhận mới mẻ về đất nước của nhà thơ Các vấn đềđưa ra trao đổi, thảo luận có thể được trình bày dưới dạng câu hỏi nêu vấn đề Vídụ: Anh (chị) có suy nghĩ gì về nhận xét sau: “Sự độc đáo của đoạn thơ này làcảm nhận, phát hiện về đất nước trong cái nhìn tổng hợp, toàn vẹn, mang đậm tưtưởng nhân dân, sử dụng phong phú các yếu tố văn hoá, văn học dân gian mộtcách sáng tạo và thích hợp với tư tưởng đất nước của nhân dân” Câu hỏi ở đâynêu ra một vấn đề: hình tượng đất nước được thể hiện trong đoạn thơ có cái gì độcđáo và sự vận dụng nhuần nhị chất liệu văn học dân gian của nhà thơ để xây dựnglên tượng đài đất nước của nhân dân Với tình huống này yêu cầu học sinh phải vậndụng tri thức văn học, văn hoá so sánh với các bài thơ trước, bài thơ cùng thờiphân tích đoạn trích để làm sáng tỏ nhận định trên
Tóm lại việc tổ chức cho học sinh trao đổi, thảo luận là một việc làm cần thiết vànên được thực hiện thường xuyên trong giờ dạy học văn Nhờ có trao đổi, thảo luậnhọc sinh có thể trình bày ý kiến trước tập thể và từ đó học sinh có thể tìm ra ý nghĩamới mẻ của tác phẩm nên việc khắc sâu, mở rộng kiến thức trở nên thuận lợi hơn
2.3.2.5 Sử dụng bài tập nâng cao
Trong mục tiêu chương trình Ngữ văn và SGK, các nhà biên soạn đã cóđịnh hướng giúp giáo viên hướng dẫn học sinh làm bài tập nâng cao: “ SGK cómục tri thức đọc hiểu cung cấp thêm các tri thức về thể loại văn học, tri thức lịch
sử, văn hoá Giáo viên cần có ý thức vận dụng lí luận và hướng dẫn học sinh sửdụng các tri thức ấy trong hoạt động dạy học, gợi ý trả lời bài tập nâng cao” Cácbài tập nâng cao nằm ở SGK phần luyện tập Ngữ văn 12 (Cơ bản và nâng cao),sách bài tập Ngữ văn (Cơ bản, nâng cao) Giáo viên có thể lấy các bài tập ở đây đểcủng cố và mở rộng kiến thức cho học sinh Ví dụ các câu hỏi như: 1 Làm rõnhững nét riêng trong cảm nhận và thể hiện hình ảnh đất nước trong đoạn trích
Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm và bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi 2.
Anh (Chị) có những suy nghĩ gì về nhận xét sau: “Ở phần cuối, tư tưởng “Đấtnước của nhân dân” đã thể hiện tập trung trong sự cảm nhận tính cách con ngườiViệt Nam” 3 Nhận xét vắn tắt về nét độc đáo trong nghệ thuật biểu hiện của đoạn trích
Đất Nước 4 Cảm nghĩ của anh (chị) về đoạn thơ từ câu 30 đến câu 42 Đây là
những câu hỏi tương đối khó yêu cầu học sinh phải vận dụng những kiến thức vềvăn học, hiểu biết về văn hoá khác nhau để giải quyết vấn đề
Giáo viên là người gợi ý cho học sinh trả lời các câu hỏi, bài tập nâng cao.Trong quá trính trả lời, học sinh không chỉ nắm được sâu sắc nội dung và nghệthuật đoạn trích mà còn hiểu được những nét riêng, độc đáo của đoạn trích
Ngoài việc sử dụng các bài tập nâng cao có trong SGK và SBT, giáo viên cóthể ra thêm một số bài tập khác yêu cầu học sinh làm thêm ở nhà Bằng cách này giáoviên giúp học sinh củng cố, bổ sung, mở rộng vốn tri thức về văn học, văn hoá đồngthời hình thành cho học sinh kĩ năng đọc hiểu, cảm thụ, đánh giá tác phẩm
2.3.2.6 Sử dụng phương pháp trực quan
Trong một vài năm trở lại đây, dùng trực quan trong dạy học là một trongnhững phương pháp được vận dụng rất phổ biến Ở nhiều môn học, trong đó có
