(SKKN 2022) một số giải pháp giáo dục kỹ nawmg sống cho hoc sinh qua việc hướng dẫn đọc hiểu vợ chồng a phủ của tô hoài và chiếc thuyền ngoài xa của nguyễn minh châu

Những giải pháp và tổ chức thực hiện cụ thể 7 a/Tạo tình huống có tính chất ứng dụng thực tiễn đời sống 7 b/Tích cực sử dụng phương pháp dạy học nhóm một cách hiệu quả 8 c/ Tổ chức hoạt

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 2

2.3.2 Những giải pháp và tổ chức thực hiện cụ thể 7

a/Tạo tình huống có tính chất ứng dụng thực tiễn đời sống 7

b/Tích cực sử dụng phương pháp dạy học nhóm một cách hiệu quả 8

c/ Tổ chức hoạt động đối thoại đa dạng trong giờ dạy học 10

d/ Tổ chức dạy học theo phương pháp trò chơi 12

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 3

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG

CHO HỌC SINH QUA VIỆC HƯỚNG DẪN ĐỌC – HIỂU “VỢ CHỒNG A PHỦ” CỦA TÔ HOÀI VÀ “CHIẾC THUYỀN NGOÀI

XA” CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

Người thực hiện: Hoàng Thị Hạnh Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Ngữ văn

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5

2.3.2 Những giải pháp và tổ chức thực hiện cụ thể 10

a/Tạo tình huống có tính chất ứng dụng thực tiễn đời sống 10

b/Tích cực sử dụng phương pháp dạy học nhóm một cách hiệu quả 11

c/ Tổ chức hoạt động đối thoại đa dạng trong giờ dạy học 14

d/ Tổ chức dạy học theo phương pháp trò chơi 15

hiện đại hóa đất nước, giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc, cónăng lực tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại, phát huy tiềm năng dân tộc vàcon người Việt Nam, có ý thức cộng đồng, làm chủ tri thức khoa học và côngnghệ, có kỹ năng thực hành giỏi, tư duy sáng tạo, tác phong công nghiệp, có tính

tổ chức và kỉ luật cao, kỹ năng sống phong phú Những phẩm chất đó chỉ có thểđạt được khi chúng ta GDKNS cho HS thông qua việc lồng ghép vào môn học,trong đó có môn Ngữ văn

GDKNS cho HS thông qua hướng dẫn đọc – hiểu văn xuôi hiện đại ViệtNam chương trình Ngữ văn 11, 12 nói chung, văn bản “Vợ chồng A Phủ” –TôHoài và “Chiếc thuyền ngoài xa”-Nguyễn minh Châu nói riêng là giúp các emvận dụng kiến thức, KNS vào giải quyết những tình huống khác nhau trong họctập và cuộc sống, tạo niềm tin, hứng thú học tập, từ đó hình thành năng lựcphẩm chất và sự hiểu biết đáp ứng yêu cầu của thời kì CNH-HĐH đất nước Hơnnữa, rèn luyện KNS cho HS cũng là một trong những nội dung cơ bản của phongtrào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”, người giáoviên (GV) phải làm sao hướng HS đến cách tiếp cận KNS mà thực chất là: “học

để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định mình” (theoUNESCO) Môn Ngữ văn với chức năng nhận thức, giáo dục, thẩm mĩ giúp HShiểu biết, bồi dưỡng năng lực tư duy, sáng tạo và đời sống tâm hồn, tình cảmlành mạnh, kỹ năng sống để hoàn thiện bản thân

“Làm thế nào để nâng cao hiệu quả của một giờ Ngữ văn và giáo dụcKNS cho học sinh qua đọc – hiểu tác phẩm văn xuôi hiện đại Việt Nam?” làđiều tôi rất trăn trở trong nhiều năm nay Vì thế tôi mạnh dạn chọn và ứng dụng

đề tài: “Một số giải pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh qua việc hướng dẫn đọc-hiểu “Vợ chồng A Phủ”-Tô Hoài và “Chiếc thuyền ngoài xa”-Nguyễn Minh châu” nhằm góp phần nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn tại trường

THPT Hoằng Hóa 3

1.2 Mục đích nghiên cứu.

- Góp phần làm sáng tỏ mục đích rèn một số KNS trong dạy văn và hiệuquả của phương pháp lồng ghép KNS trong quá trình dạy học văn ở trườngTHPT, đặc biệt là ở trường THPT Hoằng Hóa 3

- Góp phần khắc phục những bất cập của PPDH (phương pháp dạy học)theo lối truyền thụ một chiều, đồng thời trình bày những cơ sở khoa học củaPPDH văn với lồng ghép KNS cho HS

- Góp phần khẳng định xu hướng tất yếu của đổi mới chương trình, PPDHvăn theo quan điểm: rèn kĩ năng thông qua quá trình tích lũy tri thức, chú trọng

"dạy người" bên cạnh việc dạy chữ

- Giúp HS có những kỹ năng bảo vệ giới, bảo vệ sức khỏe sinh sản tuổi

vị thành niên, phòng chống bạo lực; kỹ năng giao tiếp; kỹ năng tự nhận thức,xác định giá trị bản thân; ứng phó; hợp tác…

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này, tôi chọn đối tượng nghiên cứu là học sinh lớp

126 trường THPT Hoằng Hóa 3 - Hoằng Hóa - Thanh Hóa Vì đây là những lớp

mà tôi trực tiếp giảng dạy xuyên suốt từ lớp 10, có cơ hội thuận lợi trong việcquan sát kĩ năng sống của học sinh qua các giờ học trên lớp thường xuyên và sátsao nhất

Tác giả đã thực nghiệm đề tài ở tiết đọc -hiểu văn bản “Vợ chồng A Phủ”(trích, Tô Hoài), “Chiếc thuyền ngoài xa” (trích, Nguyễn Minh Châu)

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

- Phương pháp tổng hợp và phát triển lý luận

- Phương pháp khảo sát, điều tra thực tế

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp phân tích số liệu

1.5 Những điểm mới của SKKN.

Năm học 2019-2020, tôi đã viết SKKN với đề tài: “Một số giải pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh qua việc đọc-hiểu thơ trung đại Việt Nam lớp 10” Năm học 2020-2021, đề tài này được tôi tiếp tục vận dụng vào đọc –hiểu một số tác phẩm văn học lớp 11 Năm học 2021-2022, đề tài được tập trung vận dụng vào đọc-hiểu “Vợ chồng A Phủ”-Tô Hoài và “Chiếc thuyền ngoài xa”-Nguyễn Minhchâu”

Những điểm mới của SKKN: “Một số giải pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh qua việc đọc-hiểu “Vợ chồng A Phủ”-Tô Hoài và “Chiếc thuyền ngoàixa”-Nguyễn Minh châu” so với SKKN “Một số giải pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh qua việc đọc-hiểu thơ trung đại Việt Nam lớp 10” là:

- Không đi sâu vào phân tích, lí giải các nguyên tắc GDKNS mà chỉ nêu tên các nguyên tắc GDKNS.

- Tập trung vào rèn luyện các kỹ năng: Đọc hiểu TP theo đặc trưng thể loại truyện ngắn hiện đại Việt Nam giai đoạn 1945-1975 và giai đoạn sau 1975 (SKKN trước đó rèn luyện kỹ năng đọc hiểu TP theo đặc trưng thể loại thơ trung đại Việt Nam); kỹ năng ứng phó với tình huống căng thẳng, kịch tính để từ đó giáo dục giới tính, tình dục toàn diện và phòng chống bạo lực giới, bạo lực gia đình và bạo lực nói chung.

- Vận dụng phương pháp học tập nhóm để thảo luận nội dung bài học trước khi học bài trên lớp như một nhiệm vụ chuẩn bị bài mới nhằm rèn luyện ý thức chủ động học tập và sử dụng hiệu quả điện thoại thông minh trong việc học tập, đảm bảo thời lượng và nội dung dạy học theo quy định.

- Vận dụng phương pháp tổ chức trò chơi đối thoại văn học, đóng vai diễn xuất.

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

2.1.1 Các khái niệm:

- KNS là năng lực của mỗi cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng và thamgia vào cuộc sống hàng ngày KNS gắn liền với 4 trụ cột giáo dục: "Học đểbiết, học để làm việc, học để chung sống với nhau, học để làm người".(UNESCO)

- Giáo dục kỹ năng sống là quá trình tác động có chủ đích, có kế hoạch vào sựhình thành năng lực và hành động, có liên quan tới thái độ giúp cá nhân đó cóđược ý thức của bản thân, các mối quan hệ xã hội và ứng phó được với cácthách thức của cuộc sống hàng ngày

2.1.2 Đặc trưng loại thể của truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” –Tô Hoài.

Ngoài những đặc trưng của văn học giai đoạn 1945-1975, truyện còn mangnhững đặc trưng riêng của loại truyện ngắn hiện thực Điều này được thể hiệnnhư sau: Nhân vật được xây dựng có sự vận động, phát triển tính cách để phảnánh bước đường đi lên của lịch sử, dân tộc, thể hiện niềm lạc quan, tin tưởngvào khả năng làm cách mạng của nhân dân để tự giải thoát số phận khổ đau.Truyện đã đề cập đến sự đổi đời của những con người từng là nạn nhân trong

xã hội cũ nay tìm lại được niềm vui, hạnh phúc trong cuộc sống mới Kết cấudựa vào sự kiện được xâu chuỗi theo thời gian, xoay quanh nhân vật chính đểlàm nổi bật tính cách nhân vật Lựa chọn tình huống có ý nghĩa như một thửthách của hoàn cảnh nhằm đưa nhân vật vào hành động khiến họ tự bộc lộphẩm chất vốn có Kết thúc khép kín, có hậu Nhà văn khám phá và thể hiệncon người của cộng đồng, giai cấp, xã hội Con người của gia đình trở thànhcon người của cách mạng và kháng chiến Mang đời sống nội tâm từ ngộ nhậnđến thức tỉnh, từ căm thù đến hành động, từ giác ngộ thấp đến giác ngộ cao.Giọng trần thuật tỏ ra hiểu thấu diễn biến trong tâm tư, tình cảm của con người.Ngôn ngữ mang tính đại chúng, gàn gũi với cuộc sống của người lao động

2.1.3 Đặc trưng loại thể của tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu.

Truyện ngắn Việt Nam hiện đại có thể chia làm ba loại chính dựa trên sựkhác biệt cơ bản trong cách phản ánh hiện thực và kiểu cấu trúc tự sự Loạitruyện ngắn - kịch hóa Loại "truyện ngắn - trữ tình hóa" Loại "truyện ngắn -tiểu thuyết hóa""

- “Chiếc thuyền ngoài xa” thuộc loại "truyện ngắn - tiểu thuyết hóa" làmột loại truyện tổng hợp loại thể, ở đó các thủ pháp kịch và trữ tình vẫn được

sử dụng nhưng không nhằm diễn tả hành động, hay trạng thái cảm xúc mà

môi trường, hoàn cảnh, tính cách Với kiểu truyện ngắn này, tình huống truyệnphổ biến là tình huống thường của văn học, và từ tình huống ấy, nhân vật cũngnhư người đọc sẽ chiêm nghiệm ra những điều sâu sắc trong cuộc sống Trongtruyện, chức năng phân tích và giải thích trở thành nguyên tắc tự sự kiểu mới.Khi xây dựng nhân vật, nhà văn thường tập trung vào việc phân tích, giải thích

về tính cách, số phận một cách biện chứng trong quan hệ với hoàn cảnh nênnhân vật thường có chiều sâu và sức khái quát lớn Quan niệm nghệ thuật vềcon người hướng đến con người đa trị, phức tạp, bí ẩn, không thể đoán trước,không thể biết hết Quan niệm nghệ thuật về thế giới đa chiều là thế giới ở đótồn tại song song những yếu tố khả giải - bất khả giải, duy lý - phi lý, tất nhiên

- ngẫu nhiên… Kết cấu truyện thông thường tùy vào sự sáng tạo của từng nhàvăn Truyện ngắn đa dạng hơn trong nội dung phản ánh, phong phú hơn tronghình thức diễn đạt, tự do hơn ở cách thức dựng truyện Cảm hứng nhân bản trởthành cốt lõi của những nguyên tắc phản ánh đời sống, quy định hệ quy chiếugiá trị của tác phẩm Cảm hứng hứng phân tích, đối thoại, khám phá; khuynhhướng đời tư - thế sự Tính dân chủ của đời sống và thể loại khiến truyện ngắnhiện đại có tính đa thanh Hiện thực không nhất thiết phải là mục đích phản ánhcủa nhà văn, nó có thể chỉ là phương tiện để nhà văn trình bày tư tưởng, cáchnhìn, sự chiêm nghiệm của riêng mình Cốt truyện của truyện ngắn hiện nayvẫn chú ý miêu tả tâm lý, song sự diễn biến của cốt truyện thường không gắnvới điều kiện của đời sống bên ngoài mà xuất phát từ nội tâm, từ suy nghĩ củanhân vật Giọng điệu văn xuôi cũng trở nên đa dạng Ngôn ngữ đa thanh,gầngũi tới mức tối đa với đời sống

2.2 Thực trang vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Thực trạng chung.

Từ năm 2005, Bộ giáo dục và đào tạo đã xác định lại mục tiêu của giáodục Việt Nam: chuyển từ mục tiêu cung cấp kiến thức là chủ yếu sang hìnhthành và phát triển những năng lực cần thiết ở người học để đáp ứng sự pháttriển CNH-HĐH đất nước Thể hiện mục tiêu của giáo dục thế kỉ XXI của tổchức UNESCO, Chủ trương chung của Bộ giáo dục là từ năm học 2009-2010đưa vấn đề tích hợp giáo dục KNS cho HS vào tất cả các môn học từ cấp mầmnon cho đến lớp 12 Đây là những nhiệm vụ vô cùng cấp thiết Song có lẽ đây làlĩnh vực khoa học còn khá mới mẻ trong giáo dục ở Việt Nam và với nhiềunguyên nhân khác nhau nên việc giảng dạy, huấn luyện KNS vẫn còn nhiều điều

bỏ ngỏ và chưa được quan tâm đúng mức; chưa có sự thống nhất đồng bộ trong

hệ thống giáo dục của cả nước dẫn đến chất lượng giáo dục nước nhà vẫn cònchưa đạt được kết quả như mong đợi

2.2.2 Thực trạng đối với giáo viên

Qua những lần khảo sát, thăm dò ý kiến, tâm sự nghề giáo với các đồngnghiệp trường tôi và cả một số trường bạn, tôi nêu vấn đề: “Giáo dục KNS cho

HS thế nào để đạt hiệu quả?” Một số giáo viên chỉ cười trừ Số khác thì thú thật:

“Chỉ đối phó thôi, không có thời gian mà chuẩn bị bài dạy tích hợp” Có ngườichia sẻ: “Chủ trương chung là phải tích hợp rèn luyện KNS cho HS nhưng thực

tế chẳng có gì là cụ thể nên khó thực hiện”

Bàn đến nguyên nhân của thực trạng trên, tôi nhận thấy: Điều đầu tiênchính là việc tiếp cận của GV với tích hợp giáo dục KNS cho HS còn khá lungtúng GV vẫn quen với lối dạy truyền thống, chưa được tiếp cận với phươngthức tiến hành giáo dục KNS một cách đầy đủ và bài bản Thời gian mỗi tiếthọc gói gọn trong 45 phút trong khi lượng kiến thức lớn Nguồn tài liệu cho

GV và HS còn nghèo nàn, kế hoạch thực hiện, tiêu chí đánh giá chưa rõ ràng

Tổ chức giáo dục KNS có những đặc thù riêng khác với các hoạt động giáo dụckhác, nội dung giáo dục không chỉ diễn ra trong môn học mà còn thông quamột số hoạt động khác (hoạt động ngoài giờ lên lớp, câu lạc bộ, ) cho nênphải tính đến cơ sở vật chất, kinh phí thực hiện, điều này cũng không dễ thựchiện

Bản thân tôi, khi mới tiếp cận với vấn đề cũng có những bỡ ngỡ, lúngtúng Tuy nhiên, sau vài năm vận dụng tích hợp GDKNS vào giảng dạy Ngữvăn như một mục tiêu dạy học, tôi đã tự tin hơn, chủ động hơn trong việc thiết

kế bài dạy Điều đó đem lại hứng thú học tập hơn cho HS trong giờ học văn

2.2.3 Thực trạng đối với học sinh

Những năm gần đây, hiện tượng tiêu cực: hút thuốc lá, uống rượu, tiêmchích ma túy, quan hệ tình dục sớm, thờ ơ, vô cảm, đánh nhau, chửi thề…, thậmchí là vi phạm pháp luật của HS ngày càng gia tăng Đặc biệt có nhiều vụ án giếtngười, cố ý gây thương tích mà đối tượng gây án là học sinh mà nạn nhân chính

là bạn bè và thầy cô giáo của họ, thậm chí là tự sát khi vướng mắc trong cuộcsống không còn hiếm Nhiều em học giỏi nhưng khả năng tự chủ và giao tiếp lạirất kém Nhiều học sinh tốt nghiệp THPT, thậm chí đại học còn lúng túng khiviết đơn xin việc, không tự tin khi phát biểu trước đám đông, thiếu kiến thức vềgiới tính, thụ động đương đầu với khó khăn

Có nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn đến tình trạng trên, nhưng cái chínhvẫn là do các em thiếu KNS Các em không được dạy cách đương đầu với nhữngkhó khăn của cuộc sống như cha mẹ ly hôn, gia đình phá sản, kết quả học tậpkém… Mặc dù đổi mới PPDH và rèn KNS cho học sinh không phải là điều hoàntoàn mới lạ Song, có lẽ do “sức ép” thực tế quá lớn của chương trình, điểm số,thi cử, thành tích, lối học “hàn lâm”…, việc giáo dục KNS bị xao lãng, hời hợt

ở từng lúc, từng nơi Điều đó làm cho các em vốn không có KNS lại càng hạnchế, bất lợi hơn và thuật ngữ KNS đôi khi trở thành xa lạ với các em Điều đó

cho thấy cách dạy và học theo kiểu cũ (giảng suông, sáo mòn, máy móc áp đặt,học vẹt) làm hạn chế rất nhiều đối với việc giáo dục và rèn luyện KNS, như mộtrào cản khiến các em càng trở nên thụ động

Trước thực trang đó, tôi mạnh dạn tích cực thực hiện đề tài này với mongmuốn góp phần đưa việc GDKNS lồng ghép vào dạy học bộ môn Ngữ văn theoyêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy trong nhiều năm qua nhằm khắc phụcnhững hạn chế đã nêu, góp phần cải thiện, hoàn thiện quá trình dạy học bộ mônNgữ văn của bản thân và năng cao chất lượng bộ môn trong nhà trường

2.3 Giải pháp và cách thức tổ chức thực hiện

2.3.1 Giải pháp chung.

Theo suy nghĩ của cá nhân tôi, để đạt được hiệu quả trong việc GDKNScho HS qua tiết dạy đọc-hiểu văn bản văn xuôi hiện đại Việt Nam, đầu tiên cầntrang bị cho HS những kiến thức cơ bản, hệ thống về thể loại văn xuôi hiện đạiViệt Nam (Nhiệm vụ này, GV đã thực hiện ngay trong quá trình dạy học Ngữvăn lớp 11) Mỗi thể loại có đặc điểm riêng về cấu tạo, thi pháp nghệ thuật, mỗitác phẩm lại có những đóng góp sáng tạo riêng của tác giả Từ đó hướng dẫn HSkhai thác những giá trị của văn bản theo đặc trưng thể loại và sáng tạo của tácgiả cũng như hình thành và phát triển các năng lực tiếp nhận văn học, năng lựccảm thụ thẩm mĩ, năng lực tự học và năng lực thực hành ứng dụng…Bồi dưỡngcho HS tình yêu tiếng Việt, văn học, văn hoá; thiên nhiên, đất nước; lòng tự hàodân tộc; Hình thành nên KNS cho HS

GV khi soạn giáo án chuẩn bị cho tiết dạy cần xác định rõ các KNS cơbản được giáo dục trong bài là gì để từ đó định hướng soạn bài cho đúng

Trong quá trình giảng dạy, GV phải biết hình thành cho HS trải nghiệmqua các tình huống thực tế, từ đó giúp các em hiểu rõ hơn nữa về các KNSthông qua một tiết dạy

GV cần thiết kế và tổ chức thực hiện các hoạt động trong và ngoài giờhọc sao cho HS có cơ hội thể hiện ý tưởng cá nhân, tự trải nghiệm và biết phântích kinh nghiệm sống của chính mình và của người khác nhằm phát huy hơnnữa KNS của HS

Giáo dục KNS cho HS cần đòi hỏi người giáo viên phải kiên trì, nhẫnnại tiếp cận các quá trình: nhận thức - hình thành thái độ - thay đổi hành vi vàhướng các em vào các quá trình đó, từ đó nâng cao được nhận thức của họcsinh

Tổ chức, hướng dẫn cho các em tự học, tự tìm tòi nhằm giúp học sinh thay đổihành vi theo hướng tích cực, thay đổi thái độ và hành động của mình

Cần phải kết hợp linh hoạt, chặt chẽ các phương pháp và kĩ thuật dạyhọc tích cực để tạo điều kiện, cơ hội cho HS được thực hành, trải nghiệm KNStrong quá trình học tập Để một tiết dạy học Ngữ văn có lồng ghép KNS thành

công đòi hỏi người giáo viên phải có sự vận dụng linh hoạt, sáng tạo cácphương pháp vào từng bài soạn, từng tiết dạy cụ thể:

@ Giáo viên phải xây dựng kế hoạch, chương trình cụ thể cho phân mônmình dạy, tích hợp kĩ năng sống cho bài nào? Tiết nào? Ở nội dung nào?

@ Trên cơ sở SGK, SGV, tài liệu mà xây dựng câu hỏi cho phù hợpchuẩn kiến thức Ngữ văn, không được biến giờ dạy ngữ văn thành tiết đơnthuần hoạt động ngoài giờ hay ngoại khóa về KNS

@ Trong bài soạn cần xác định rõ nội dung cần tích hợp, tích hợp trongphần nào của bài, liên hệ cụ thể như thế nào cho hợp lí và có hiệu quả

@ Tăng cường áp dụng công nghệ thông tin vào dạy học để tiết học sinhđộng, không nhàm chán

*Những nguyên tắc giáo dục KNS:

- Nguyên tắc 5 chữ T: Tương tác, trải nghiệm, tiến trình, thay đổi hành vi, thờigian

- Kĩ năng giao tiếp

- Kĩ năng tự nhận thức bản thân là hiểu về chính bản thân mình

- Kĩ năng xác định giá trị là hiểu rõ giá trị của bản thân mình

- Kĩ năng suy nghĩ sáng tạo

- Phương pháp trò chơi đối thoại.

KNS là một trong ba mục tiêu (kiến thức, kĩ năng, thái độ) mà mỗi môn họccần đạt được, đặc biệt là môn Ngữ văn ở trường THPT trong quan điểm củaĐảng và Nhà nước là giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện Đổimới PPDH theo hướng phát huy tích cực, chủ động, sáng tạo khả năng tự họccủa HS Vì vậy sau mỗi bài học, HS cần phải đạt được những yêu cầu về kiếnthức, kỹ năng, thái độ nhất định Đối với các bài dạy đọc-hiểu văn xuôi hiện đạiViệt Nam lớp 12, trong đó có “Vợ chồng A Phủ”-Tô Hoài, “Chiếc thuyền ngoàixa”-Nguyễn Minh Châu, cần giúp HS vươn tới những mục tiêu:

Về kiến thức:

Nắm vững và nhận thức được những kiến thức về tác giả, hoàn cảnh sángtác, những giá trị văn bản thơ theo đặc trưng thể loại, đóng góp mới lạ của tácgiả Từ đó giúp định hướng cho các em chủ động hơn khi tiếp nhận văn bảntruyện ngắn hiện đại Việt Nam giai đoạn 1945-1975 và giai đoạn đổi mới vănhọc sau 1975 Tránh tiếp nhận lệch lạc, không đúng đặc trưng thi pháp sáng táccủa văn học hiện đại, đặc trưng thể loại

Về kĩ năng:

Chương trình tập trung rèn luyện các kĩ năng đọc mà trọng tâm là đọc –hiểu nhằm hình thành năng lực: khái quát, đánh giá nội dung và nghệ thuật củavăn bản văn học; rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh, tạo cho HS kỹ năngnắm bắt thông tin nhanh, nhạy, chuẩn xác, đáp ứng yêu cầu cầu đời sống hiệnđại; biết đối phó các tình huống trong cuộc sống theo chiều tích cực; có suy nghĩ

và hành động tích cực, có những quyết định đúng đắn trong cuộc sống, nâng cao

kỹ năng giao tiếp, hợp tác, từ chối, bảo vệ giới, phòng chống bạo lực, bảo vệ sứckhỏe sinh sản vị thành niên, khả năng diễn xuất,

Về thái độ, tư tưởng:

Hướng HS tới có lý tưởng sống đúng đắn, tích cực; bồi dưỡng nhân cáchmới cho thế hệ trẻ, một thế hệ yêu nước, trọng lẽ phải, say mê khoa học, thíchsáng tạo Coi trọng giáo dục năng lực cảm thụ thẩm mĩ, tinh thần yêu tiếng Việt,văn học, yêu cái đẹp, rèn luyện ý thức khoa học và thái độ chủ động sáng tạotrong học văn, có hứng thú và nhu cầu qua các kĩ năng sống mà bản thân đúc rút

và rèn luyện được, đồng thời hướng những người khác cùng thực hiện các kĩnăng sống đó Hình thành và thay đổi hành vi, nhất là những hành vi liên quanđến lối sống lành mạnh, có trách nhiệm với bản thân, gia đình, nhà trường và xãhội Có ý thức về quyền và nghĩa vụ của người công dân, biết tôn trọng quyềnbình đẳng giới,…

2.3.2 Những giải pháp và tổ chức thực hiện cụ thể

a/Tạo tình huống có tính chất ứng dụng thực tiễn đời sống

*Vai trò của những tình huống có tính chất ứng dụng:

Thực tế, dạy văn rất dễ sa vào nói suông, nói lý thuyết nên dễ gây ra sựnhàm chán hoặc suy nghĩ “văn nói láo, báo nói phét” từ phía học sinh, khiến các

em mất niềm tin vào lời thầy cô giảng Hơn nữa, chỉ lí thuyết suông chắc hẳncác em sẽ rất chóng quên Vì vậy, để đổi mới trong dạy học văn, tôi quan tâmđến việc tạo tình huống có tính chất ứng dụng vào đời sống cho HS để góp phần:

- Nâng cao tính thực tiễn của môn học, để văn học gắn với đời sống chứkhông phải là thế giới chỉ có trong sách vở giúp HS hiểu văn là đời, là cuộc sốngchứ không phải chỉ là những con chữ ghi lại những gì do nhà văn tự nghĩ ra,tưởng tưởng ra

- Nâng cao tính chủ động, sáng tạo và sự hứng thú của học sinh trongquá trình học

- Phương pháp tạo tình huống sẽ rèn cho HS Kĩ năng ứng phó với căngthẳng mà ỹ năng này có được nhờ sự kết hơp của các KNS khác như kỹ năng

tự nhận thức, kỹ năng xử lý cảm xúc, kỹ năng giao tiếp, tư duy sáng tạo, kỹnăng tìm kiếm sự giúp đỡ và kỹ năng giải quyết vấn đề Vì vậy, cùng lúc nónâng cao kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng trình bày, bảo vệ và phản biện ýkiến trước đám đông

- Với GV, trong vai trò của người định hướng, dẫn dắt, cũng sẽ tiếp thuđược rất nhiều kinh nghiệm và những cách nhìn, những giải pháp mới từ phía

HS để làm phong phú bài giảng và điều chỉnh nội dung tình huống nghiên cứu

* Cách thức thực hiện:

Trong mỗi bài học, tôi luôn cố gắng lồng ghép giáo dục KNS thông quatạo ra những tình huống có vấn đề mang tính chất ứng dụng vào thực tế đời sống(tuy nhiên không phải dạy văn bản văn học nào cũng phải tìm cho ra tìnhhuống), rồi tổ chức cho học sinh tự giải quyết Việc giải quyết các tình huốngnhư thế lúc đầu mang tính chất cá nhân sau đó được thảo luận để đi đến mộtcách giải quyết tối ưu nhất

Ví dụ:

Khi dạy bài “Vợ chồng A Phủ” –Tô Hoài: Sau khi hướng dẫn HS tìm hiểu

chi tiết A Sử bát cóc Mị về làm dâu trừ nợ, tôi tạo tình huống: Giả sử trong cuộc

sống hiện nay, các em rơi vào tình thế bị bắt cóc về làm vợ giống như Mị thì em

sẽ làm gì? Vì sao?

Khi hướng dẫn HS khai thác chi tiết Mị đã bị A Sử đánh đập vô tội vạ, vô

lí, tôi nêu tình huống: Giả sử, trong cuộc sống hiện, em nhiều lần chứng kiếnngười đàn ông hàng xóm đánh đập vợ một cách dã man, vô lý thì em sẽ làm gì?

Vì sao?

Với mỗi tình huống trên, lúc đầu tôi cho 4 HS (2 nam, 2 nữ) phát biểu và các em

đã đưa ra quan điểm khác nhau Sau đó lại yêu cầu em khác nhận xét Cuốicùng, tôi là người nhận xét điểm đúng, sai trong nhận thức, tư tưởng của các em

và nêu ra cách lựa chọn và lí do nhằm hướng đến quan niệm sống tích cực xemtrọng nhân cách, nhân phẩm, tự trọng để tạo nên giá trị người đúng nghĩa

b/Sử dụng phương pháp dạy học nhóm một cách hiệu quả

* Ý nghĩa, tầm quan trọng của phương pháp dạy học nhóm

Phương pháp dạy học nhóm là một trong những phương pháp dạy họcđược áp dụng trong đổi mới PPDH hiện nay để hoạt động dạy học hướng vềngười học, phát huy được tính tích cực, chủ động của người học

Làm việc theo nhóm có thể tập trung được những mặt mạnh của mộtnhóm người, từng người trong nhóm sẽ bổ sung, hoàn thiện cho nhau nhữngđiểm yếu, hơn nữa nó còn tạo ra được niềm vui và sự hứng thú trong học tập

Qua thử nghiệm của bản thân trong quá trình dạy học văn trong nhữngnăm học vừa qua, tôi thấy: Việc dạy học theo nhóm nếu được thực hiện đềuđặn thì không chỉ giúp HS giải quyết tốt nhiệm vụ nhận thức mà còn hìnhthành các phẩm chất nhân cách và các kỹ năng xã hội tốt hơn, cụ thể là:

- Học theo nhóm phát huy cao độ vai trò chủ thể, tích cực của mỗi cá nhântrong việc thực hiện tốt hơn nhiệm vụ được giao; khi học theo nhóm, vai trò chủthể, tính tự giác, tích cực, sáng tạo, năng động, tinh thần trách nhiệm của họcsinh thường được phát huy hơn, cơ hội cho HS tự thể hiện, tự khẳng định khảnăng của mình nhiều hơn Đặc biệt, khi HS học theo nhóm thì kết quả học tậpthường cao hơn, hiệu quả làm việc tốt hơn, khả năng ghi nhớ lâu hơn, động cơbên trong, thời gian dành cho việc học, trình độ lập luận cao và tư duy phê phán.Nhóm làm việc còn cho phép các em thể hiện vai trò tích cực đối với việc họccủa mình như: hỏi, biểu đạt, đánh giá công việc của bạn, thể hiện sự khuyếnkhích và giúp đỡ, tranh luận và giải thích , rất nhiều những kỹ năng nhận thứcđược hình thành, như: biết đưa ra ý tưởng của mình trong môi trường cùng phốihợp, giải thích, học hỏi lẫn nhau bằng ngôn ngữ và phương thức tác động qualại, phát triển sự tự tin vào bản thân như là người học và trong việc chia sẻ ýtưởng với sự tiếp thu có phê phán, có tranh luận của nhiều người trước một vấn

đề Cũng có nghĩa là HS trở thành chủ thể đích thực của họat động học tập của

cá nhân mình

- Giúp hình thành các kỹ năng xã hội và các phẩm chất nhân cách cầnthiết như: kỹ năng tổ chức, quản lí, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng hợp tác,

có trách nhiệm cao, tinh thần đồng đội, sự quan tâm và mối quan hệ khăng khít,

sự ủng hộ cá nhân và khuyến khích tinh thần học hỏi lẫn nhau, xác định giá trịcủa sự đa dạng và tính gắn kết Có những cảm xúc về trách nhiệm với nhóm vàkhuyến khích ý thức tự giác, tự kỉ luật

- Thể hiện mối quan hệ bình đẳng, dân chủ và nhân văn cho người học.Nhóm làm việc sẽ khuyến khích HS giao tiếp với nhau và như vậy sẽ giúp chonhững HS nhút nhát, thiếu tự tin, cô độc có nhiều cơ hội hòa nhập với lớp học

Học theo nhóm còn tạo ra môi trường hoạt động mang bầu không khí thân mật,cởi mở, sẵn sàng giúp đỡ, chia sẻ trên cơ sở cố gắng hết sức và trách nhiệm caocủa mỗi cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung mà GV giao phó Học sinh có

cơ hội được tham gia tích cực vào hoạt động nhóm Mọi ý kiến của các em đềuđược tôn trọng và có giá trị như nhau, được xem xét, cân nhắc cẩn thận Do đó

sẽ khắc phục tình trạng trong dạy học truyền thống là thầy áp đặt, trò phải theo

- Để một giờ học trên lớp thành công, tôi vận dụng phương pháp dạy họcnhóm nhưng thiên về tổ chức hướng dẫn cho HS tự tổ chức học nhóm ngoàigiờ lên lớp thay vì tổ chức trong giờ học Điều này không chỉ có ý nghĩa nhưtrên đã nêu mà còn phù hợp với điều kiện học tập mới khi HS đều sử dụng điệnthoại thông minh, đảm bảo thời lượng và nội dung của tiết học

+ Đọc kĩ phần “kết quả cần đạt” trong sách giáo khoa.

+ Tìm hiểu trước những kiến thức về tác giả, hoàn cảnh ra đời của tácphẩm, đặc trưng thể loại của tác phẩm (kiến thức này chủ yếu nằm trong phần

“tiểu dẫn”)

+ Đọc thật kĩ văn bản trước khi học để nắm bắt được mạch cảm xúc củatác phẩm trữ tình

+ Đọc phần chú giải trong sách giáo khoa để hiểu một số từ ngữ khó

hoặc các điển tích, điển cố, những chủ ý sáng tạo của nhà văn…

+ Tự mình trả lời các câu hỏi trong phần “hướng dẫn học bài”; đánh dấu

những chỗ chưa giải quyết được hoặc còn băn khoăn để trao đổi với thầy cô vàcác bạn

Khi đưa ra những yêu cầu chuẩn bị bài cho học sinh, tôi luôn kiểm tratính hiệu quả của công việc này bằng cách kiểm tra vở soạn bài của hs bằngnhiều cách khác nhau (kiểm tra ngẫu nhiên 5-7 em vào đầu tiết học; kiểm tra cảlớp sau tiết học; giao cho lớp trưởng, bí thư kiểm tra trước tiết học và sau khihọc sinh báo cáo kết quả, tôi kiểm tra xác suất) Bởi vì nếu không chuẩn bị bàitốt, phương pháp dạy học nhóm không thể thành công

- Xây dựng được nội dung thảo luận quan trọng và phù hợp để HS hoạtđộng nhóm có hiệu quả

- Khoanh nhóm HS tham gia nhóm thảo luận Tôi yêu cầu các em cùng

xã hoặc gần nhà nhau tham gia một nhóm để thuận lợi thực hiện nhiệm vụ.Thông thường, tôi chọn 2 nội dung để tổ chức hoạt động này Giao 2-3 nhómthực hiện 1 nội dung để tạo tính thi đua và học hỏi cho HS Kết quả thảo luận

nhóm được lưu lại vào giấy A0 hoặc trong Powerpoint để tiện trình bày trongtiết học hôm sau.

*Đối với HS:

- Chuẩn bị bài soạn theo hướng dẫn của GV đã nêu ở trên

- Tự phân công nhiệm vụ trưởng nhóm, thư ký, lên lịch thảo luận nhómphù hợp với tất cả thành viên

- Phương tiện ghi hình ảnh, âm thanh, quay video hoạt động học nhómngoài giờ học trên lớp

Bước 2-Nộp bài hoạt động nhóm và phản hồi.

- HS quay vedeo hoạt động nhóm và gửi nộp cho GV trước ít nhất 01 ngàythực hiện dạy-học trên lớp

- GV nhận kết quả và phản hồi ý kiến (nếu cần) để HS tiếp tục suy nghĩ và bổsung trong quá trình học trên lớp

Bước 3-Tiến hành tổ chức hoạt động nhóm ở trên lớp

- HS ngồi học theo vị trí nhóm đã được GV quy định trước.

- Trong quá trình hướng dẫn đọc – hiểu, GV sẽ tổ chức thảo luận khi thích hợp

với nội dung bài học Lần lượt từng nhóm trình bày; GV chỉ làm nhiệm vụquan sát, theo dõi mà không tham gia ý kiến, không cắt ngang lời HS, không tỏ

vẻ phản ứng nếu câu trả lời, tranh luận không đúng với ý mình; khi HS đưa ranhững câu trả lời ngờ nghệch, không đúng, giáo viên nên nhanh chóng làm cho

HS nhận thức được sự không đúng của thông tin đó mà không làm ảnh hưởngđến cảm xúc, lòng tự trọng của HS; khi HS trình bày, giáo viên phải nghe cẩnthận những điều HS nói để hiểu các em định nói gì hoặc ghi chép nhanh lạinhững điểm cơ bản của mỗi ý kiến để chuẩn xác kiến thức

- Sau khi các nhóm trình bày, các em có thể thảo luận nhanh nếu phát hiện vấn

đề mới (nếu có và thời gian 1-2 phút)

- GV phải tổng kết những ý kiến phát biểu thống nhất và chưa thống nhất để

mình tham gia vào những ý kiến chưa thống nhất và bổ sung thêm những ý cầnthiết; đánh giá các ý kiến phát biểu, nhận xét tinh thần, thái độ làm việc của HS

để thưởng điểm hoặc trừ điểm cho cá nhân của nhóm

Ví dụ: Trước khi dạy bài “Chiếc thuyền ngoài xa”-Nguyễn Minh Châu, tôi

hướng dẫn HS hoạt động nhóm với 2 nội dung:

Nội dung 1 Nghệ sĩ Phùng có những phát hiện nào ngoài bãi biển Tâm trạng

của anh trước mỗi phát hiện ra sao? Từ đó nhà văn gửi gắm những thông điệp ýnghĩa gì? Em hãy nêu những phát hiện của mình về cuộc sống có ý nghĩa nhưphát hiện của Phùng?

Nội dung 2 Chánh án Đẩu đã giúp đỡ người đàn bà hàng chài như thế nào?

Người đàn bà đã đón nhận sự giúp đỡ đó ra sao? Em đồng tình với Đẩu hayngười đàn bà? Vì sao?

Với 2 nội dung trên, tôi giao nhóm 1,2 thảo luận nội dung 1 Nhóm 3,4thảo luận nội dung 2 Vì hoạt động thực hiện ngoài giờ lên lớp nên tôi khônggiới hạn thời lượng thảo luận Trong tiết học, mỗi nhóm cử đại diện trình bày.Cùng một nội dung thì nhóm trình bày sau chỉ trình bày những nội dung khácvới nhóm trình bày trước.

c/ Tổ chức dạy học bằng phương pháp trò chơi đối thoại đa dạng trong giờ dạy học:

*Tầm quan trọng của trò chơi đối thoại trong dạy học và rèn luyện kĩ năng sống

Một thực tế đáng buồn trong các nhà trường hiện nay là hiện tượng lườixây dựng, phát biểu bài trở nên ngày càng phổ biến Việc ngại hỏi, ngại nói,ngại tranh luận trong lứa tuổi học sinh, nhất là học sinh THPT đã và đang đểlại những hậu quả bất lợi cho cả thầy và trò, cho chất lượng dạy-học, trong đóngười chịu thiệt thòi nhiều nhất chính là các em; khá nhiều thầy cô và cả bảnthân tôi cũng rơi vào tình huống: GV ra câu hỏi, dù chỉ là những câu hỏi trongsách giáo khoa nhưng hỏi đi hỏi lại 2, 3, 4 lượt nhưng các em vẫn ngồi im, cúimặt khiến GV tự hỏi, tự trả lời lấy gây tâm lí ức chế cho thầy cô rất nhiều,

thậm chí chán nản, không tha thiết với công việc của mình.

HS lười biếng trong tư duy, lười xây dựng phát biểu bài dẫn đến tâm líthụ động, chờ đợi, co cụm, ỷ lại nên HS khó nắm bắt và làm chủ kiến thức củabài học, lâu ngày sẽ tạo thành thói quen thiếu tự tin, trí nhớ giảm sút, học lựcgiảm, không phát huy được ưu điểm cũng như không khắc phụ được nhượcđiểm của mình, thiếu kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ứng xử với cộng đồng, khôngdám mạnh dạn đứng lên phê phán, chống lại cái sai, cái ác, bảo vệ cái đúng cáithiện, thậm chí đồng tình, đồng lõa với các thói hư tật xấu

Qua hoạt động này, GV rèn cho HS thói quen hợp tác với bạn trong quátrình học tập, tự đánh giá, điều chỉnh vốn tri thức của bản thân trong quá trìnhthảo luận Qua đối thoại, HS rèn luyện được kĩ năng nói, phát biểu trước tậpthể, tăng cường tinh thần trách nhiệm, tự tin, kích thích sự chủ động sáng tạocủa các em

Tổ chức cho HS đối thoại trên lớp không chỉ tạo điều kiện phát triểnnăng lực cá nhân cho mỗi HS mà còn phát huy vai trò hỗ trợ của tập thể tronghọc tập khiến cho những vấn đề đưa ra đối thoại được nhìn nhận đa dạng,

phong phú, toàn diện hơn Hơn nữa, khi HS được tự do phát biểu một cách độc

lập, sáng tạo theo cảm nhận cá nhân, giáo viên sẽ có cơ sở và điều kiện để pháthuy vai trò chủ thể HS trong giờ học, lớp học trở nên sinh động, và việc tiếpthu kiến thức của HS trở nên tự nhiên, sâu sắc hơn

* Cách thức thực hiện.

- GV tổ chức đối thoại theo hình thức nói chuyện về tác phẩm HS sẽ đóng cácvai nhà văn, nhà phê bình văn học, bạn đọc học sinh GV dẫn chương trình(Nếu các em đã quen với hoạt động dạy học này thì HS có thể dẫn chươngtrình).

- Người dẫn chương trình sẽ dẫn dắt và cho phép các thành phần tham gia đốithoại đặt câu hỏi và trả lời câu hỏi

HS đặt câu hỏi với nhà phê bình văn học: Thưa giáo sư/ nhà văn, theobác/ông… thì điều ấn tượng nhất với bác/ ông sau khi đọc TP… là gì ạ?

Nhà văn đặt vấn đề cho HS: Sau khi được học TP …, các cháu rút rađược những bài học gì cho bản thân?

+ Yêu cầu quan trọng nữa là GV phải có sự hướng dẫn, giao nhiệm vụ cho HS

từ trước và phải có hình thức khích lệ các em bằng phần thưởng hoặc điểm số.Hoặc GV hướng các các vào việc xem các chương trình giao lưu giữa nhà văn

và bạn đọc để có thêm hiểu biết và học tập cách đối thoại

d/ Tổ chức dạy học theo phương pháp đóng vai

*Tầm quan trọng của phương pháp đóng vai

Đóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hiện những hànhđộng, những thái độ, những việc làm của nhân vật trong TP văn học

“Chơi mà học, học mà chơi” đang được các nhà giáo quan tâm áp dụng nhằmtránh sự căng thẳng và nặng về lý thuyết trong dạy và học hiện nay Lí luận vàthực tiễn đã chứng tỏ rằng: nếu biết tổ chức đóng vai như một trò chơi hợp lí,lành mạnh thì đều mang lại hiệu quả giáo dục Nhằm phát triển về các mặt trítuệ, thể chất, thẩm mĩ mà còn được hình thành nhiều phẩm chất và hành vi tíchcực, phát huy được sở thích, năng khiếu diễn xuất cho HS

Việc học tập được tiến hành một cách nhẹ nhàng, sinh động thông quađóng vai, học sinh được lôi cuốn vào quá trình học hỏi một cách tự nhiên, hứngthú và có tinh thần trách nhiệm, đồng thời loại bỏ được những mệt mỏi, căngthẳng trong học tập Trong quá trình chơi sẽ hình thành năng lực quan sát, đượcrèn luyện kỹ năng nhận xét, đánh giá hành vi và khả năng quyết định lựa chọncho mình cách ứng xử đúng đắn, phù hợp, từ đó sẽ hình thành được ở các em