(SKKN 2022) áp dụng phương pháp dạy học theo dự án trong dạy chương sóng cơ và sóng âm, sóng ánh sáng vật lí 12 nhằm nâng cao năng lực tự học môn vật lí cho học sinh khối 12 ở trường THPT như thanh 2

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT NHƯ THANH 2 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁN TRONG DẠY CHƯƠNG SÓNG CƠ VÀ SÓNG ÂM, SÓNG ÁNH SÁNG VẬT LÝ 12 - CƠ BẢ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT NHƯ THANH 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁN TRONG DẠY CHƯƠNG SÓNG CƠ VÀ SÓNG ÂM, SÓNG ÁNH SÁNG VẬT LÝ 12 - CƠ BẢN NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC TỰ HỌC MÔN VẬT LÝ CHO HỌC SINH KHỐI 12 Ở

TRƯỜNG THPT NHƯ THANH 2

Người thực hiện: Bùi Thị Thanh Hà Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn SKKN thuộc lĩnh vực: Vật lý

THANH HOÁ, NĂM 2022

MỤC LỤC

ĐỀ MỤC TRANG

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm và các giải pháp 5

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 20

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

57

Ngày nay cùng với sự phát triển không ngừng của công nghệ 4.0 thì việcđổi mới phương pháp dạy học đã trở thành vấn đề cấp bách Đặc biệt từ khi Bộgiáo dục và đào tạo có chủ trương về thực hiện chương trình giáo dục phổ thông

2018 đã đòi hỏi người dạy phải đi trước, đón đầu, không ngừng thay đổi phươngpháp và kĩ thuật dạy học Trong đó, phương pháp dạy học định hướng năng lực

tự học (NLTH) của người học được chú ý thực hiện giúp cho người học có khảnăng học tập được suốt đời Điều này được thể hiện trong Nghị quyết số 29-NQ/TW hội nghị lần thứ tám BCH trung ương Đảng khóa XI trong phần II đã đề

ra mục tiêu đối với giáo dục phổ thông “Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện,chú trọng giáo dục lí tưởng, năng lực và kĩ năng thực hành, vận dụng kiếnthức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tậpsuốt đời”

Trong kỉ nguyên bùng nổ thông tin thì xu hướng dạy học cung cấp nội dungcho người học trở nên lỗi thời Vì vậy, phương pháp dạy học cần phải đổi mớimạnh mẽ theo hướng hiện đại, tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tựhọc, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển nănglực Để làm tốt vai trò của người thầy thì việc lựa chọn phương pháp dạy học địnhhướng phát triển năng lực của người học trong đó có NLTH là rất quan trọng.

59

Trong các phương pháp đã áp dụng tôi nhận thấy dạy học theo dự án làphương pháp có thể kết hợp nhiều phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực Trongdạy học dự án, người dạy là người tổ chức, điều khiển người học tiến hành dự án,người học trực tiếp tham gia dự án Vì vậy phát triển năng lực người học một cáchtoàn diện, trong đó có NLTH, từ đó tạo hứng thú học tập và nâng cao hiệu quả họctập.

Tuy nhiên ở các trường THPT ở Việt Nam phương pháp dạy học theo dự ánrất ít được sử dụng, phần lớn giáo viên còn bỡ ngỡ với phương pháp dạy học này.Đối với trường chúng tôi thì phương pháp dạy học dự án còn khá xa lạ và mới mẻ.

61

Xuất phát từ những lí do trên, tôi đã nghiên cứu đề tài “Áp dụng phương pháp dạy học theo dự án trong dạy chương Sóng cơ và sóng âm, Sóng ánh sáng - Vật lí 12 - Cơ bản nhằm nâng cao năng lực tự học môn vật lí cho học sinh khối 12 ở trường THPT Như Thanh 2”.

Do giới hạn của một sáng kiến kinh nghiệm, tôi chỉ đưa ra một giáo ánminh họa có tiến hành triển khai thực nghiệm tại trường THPT Như Thanh 2 vàthấy có hiệu quả Đó là giáo án áp dụng cho bài 7 - Vật lí 12 - Cơ bản: “Sóng cơ

và sự truyền sóng cơ”

63

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về phương pháp dạy học dự án, năng lực tựhọc.

65

- Tìm hiểu quy trình xây dựng và sử dụng dự án học tập để phát triển nănglực tự học cho học sinh trong dạy học Vật lí 12.

- Thiết kế giáo án và tổ chức dạy học thực nghiệm áp dụng phương phápdạy học dự án nhằm nâng cao năng lực tự học cho học sinh trong bài 7: Sóng cơ

và sự truyền sóng cơ”

67

- Đánh giá tính khả thi và hiệu quả của bài dạy có sử dụng phương phápdạy học theo dự án giúp học sinh phát triển năng lực tự học.

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

69

- Nghiên cứu và áp dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học Vật lí

12 giúp nâng cao năng lực tự học cho học sinh

- Áp dụng dạy học dự án trong dạy học bài 7- Vật lí 12 - Cơ bản: “Sóng

cơ và sự truyền sóng cơ”

71

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

SKKN sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

73

- Nghiên cứu lí thuyết: Nghiên cứu các tài liệu có liên quan làm cơ sở lí

luận cho đề tài

- Phương pháp điều tra: Sử dụng phiếu điều tra

75

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Áp dụng dạy học dự án trong dạy

bài 7- Vật lí 12 - Cơ bản: “Sóng cơ và sự truyền sóng cơ” tại lớp thực nghiệm là12A1, lớp đối chứng là 12A2 năm học 2021-2022

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

77

2.1.Cơ sở lí luận

2.1.1 Khái niệm năng lực tự học

79

Ở Việt Nam hoạt động tự học được chú ý đến từ thời phong kiến khi màgiáo dục chưa phát triển Khi nền giáo dục cách mạng ra đời, chủ tịch Hồ ChíMinh là người đầu tiên nghiên cứu và nêu cao tấm gương về tinh thần tự họccũng như phương pháp dạy học Trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc, Bác viết:

“…phải lấy tự học làm cốt.”[Trang 273]

Định nghĩa về tự học cũng được thay đổi theo thời gian tùy thuộc vào bốicảnh nghiên cứu và trọng tâm nghiên cứu của từng tác giả Nhưng định nghĩa về

tự học (self- directed learning) của Malcolm Shepherd Knowles được sử dụngnhiều hơn cả trong các nghiên cứu về giáo dục học đó là “Tự học là một quátrình mà người học tự thực hiện các hoạt động học tập, có thể cần hoặc khôngcần sự hỗ trợ của người khác, dự đoán được nhu cầu học tập của bản thân, xácđịnh được mục tiêu học tập, phát hiện ra nguồn tài liệu, con người giúp ích đượccho quá trình học tập biết lựa chọn và thực hiện chiến lược học tập và đánh giáđược kết quả thực hiện”[2, Trang 18] Trong nghiên cứu của mình tôi cũng phântích năng lực tự học dựa trên định nghĩa này

81

2.1.2 Khái niệm dạy học theo dự án (DHTDA)

DHTDA là một trong ba phương pháp mới được Dự án Việt – Bỉ tổ chứcnghiên cứu, tập huấn cho giáo viên, qua những đợt tập huấn do Sở giáo dục và đàotạo tổ chức cùng với sự nghiên cứu tài liệu tôi thấy: DHTDA là phương pháp dạyhọc trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập để giải quyết một vấn đềthực tiễn có liên quan đến nội dung học tập trong chương trình giáo dục, chủđộng lập kế hoạch và vận dụng kiến thức tổng hợp ở nhiều lĩnh vực khác nhau

để tạo ra sản phẩm có ý nghĩa thực tiễn thông qua đó người học chiếm lĩnh đượckiến thức và phát triển kĩ năng

83

2.1.3 Mối quan hệ giữa dạy học theo dự án và năng lực tự học.

Bảng 1 : Mối tương quan giữa dạy học theo dự án và năng lực tự học

85

( Phân chia công việc cho các thành viên trong

nhóm, dự kiến thời gian hoàn thành, lập thời

gian biểu hợp lí, dự kiến địa điểm thực hiện,

nội dung học tập cần đạt)

- Kĩ năng lập kế hoạch

2

Tổ chức hoạt động học tập

( Thu thập thông tin, xử lí thông tin, tổng hợp

thông tin, thực hiện đúng nội qui, quản lí

được thời gian học tập, sử dụng công nghệ

thông tin trong quá trình thực hiện hoạt động

học tập, biết phối hợp các bên có liên quan )

- Kĩ năng thực hành

- Kĩ năng giao tiếp xã hội

- Các kĩ năng mềm

3

Vận dụng kiến thức liên môn, kinh nghiệm

của bản thân để giải quyết vấn đề thực tiễn

- Kĩ năng giải quyết vấnđề

- Khả năng sáng tạo (đưa

ra ý tưởng mới )

- Đánh giá

4

Tạo ra được sản phẩm học tập có ý nghĩa thực

tiễn và chứa đựng một phần nội dung tri thức

trong chương trình giáo dục

- Kĩ năng thực hành

- Khả năng sáng tạo (tínhđộc đáo của sản phẩm)

5

Thực hiện được nhiều hình thức đánh giá

(Giáo viên đánh giá học sinh, học sinh đánh

giá học sinh )

- Tự điều chỉnh trong họctập (Rút kinh nghiệmsau khi được đánh giáhoặc tự đánh giá)

6

Môi trường học tập đa dạng - Kĩ năng thực hành

(Được thử đúng sainhiều lần, nhiều môitrường khác nhau)

- Khả năng sáng tạo(Có cơ hội để thể hiện ý tưởng )

2.2 Thực trạng về dạy học theo dự án hướng tới phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học tại trường THPT Như Thanh 2

Trường THPT Như Thanh 2 là một ngôi trường đóng trên địa bàn vùngnúi cao, điều kiện kinh tế nơi đây còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt chất lượnggiáo dục còn rất thấp, điểm đầu vào chỉ không liệt là đậu, vì vậy năng lực tự họccủa các em tương đối kém, các em còn thụ động, phụ thuộc nhiều vào thầy côgiáo, nhất là với môn tự nhiên như môn Vật lý.

89

Tôi đã tiến hành phát phiếu điều tra về năng lực tự học của học sinh với 2lớp khối 12 kết quả điều tra cho thấy: Môn Vật lí chưa thực sự được yêu thích,

có thể một trong những nguyên nhân là do hoạt động dạy học của giáo viên chưalôi cuốn được học sinh Các em chủ yếu tham gia vào các hoạt động lắng nghegiảng lý thuyết, trả lời câu hỏi và làm bài tập, các hoạt động thực hành, liên hệkiến thức thực tế còn rất hạn chế Đa số các em là con em dân tộc, ít được giaolưu học hỏi, các em còn e ngại trình bày các ý kiến của mình trước đám đông màđây là năng lực quan trọng để các em hòa nhập xã hội Chứng tỏ giáo viên mớichỉ chú trọng hình thành và dạy cho học sinh nội dung, chứ chưa quan tâm đếnviệc hình thành và phát triển năng lực cho học sinh Nên việc thay đổi các hoạtđộng trên lớp là rất cần thiết để lôi cuốn học sinh vào môn học này

Để lôi cuốn được học sinh thì các em cần phải tích cực học tập, đặc biệt làphải có khả năng tự học, tìm tòi và lĩnh hội kiến thức một cách hứng thú nhất.Dạy học theo dự án là phương pháp giúp học sinh phát triển năng lực tự họcnhưng trên thực tế tại trường THPT Như Thanh 2 các giáo viên rất ít sử dụngphương pháp này.

91

Trong những nghiên cứu tiếp theo, tôi sẽ áp dụng phương pháp dạy họctheo dự án để tìm hiểu ảnh hưởng của phương pháp dạy học theo dự án lên sựphát triển năng lực tự học cho học sinh.

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

93

2.3.1 Tìm hiểu một số nội dung trong chương trình Vật lí áp dụng dạy học theo dự án:

Trước hết tôi phân tích nội dung chương trình Vật lí 12, từ đó đưa ra các

nội dung có thể sử dụng dạy học theo dự án như sau:

95

Bảng 2: Các nội dung dạy học dự án Vật lí 12- cơ bản- Chương Sóng cơ và sóng âm, Sóng ánh sáng

STT Các nội dung dạy học theo dự án lớp 12 Chương Sóng cơ và

sóng âm, Sóng ánh sáng

1 Sóng cơ và sự truyền sóng cơ

2 Giao thoa sóng

3 Sóng dừng

4 Đặc trưng vật lý của âm

5 Đặc trưng sinh lý của âm

Trong sáng kiến kinh nghiệm của mình, tôi chọn một nội dung để thiết kếvào dạy học theo dự án Đó là nội dung bài 7- Vật lí 12- Cơ bản: “Sóng cơ và sựtruyền sóng cơ” Với dự án: “ Sóng cơ và sự truyền sóng cơ”.

99

2.3.2.Thiết kế dự án:

101

2.3.2.1.Quy trình thiết kế:

Theo PGS.TS.Nguyễn Đức Thành dự án học tập được thiết kế theo qui trình 6bước như sau:

Bước 1: Phân tích nội dung để xác định dự án phù hợp

103

Bước 2: Xác định tên dự án lớn và các dự án nhỏ

107

Bước 3: Xác định các nội dung cần nghiên cứu trong từng dự án

nhỏ

111

Bước 4: Lập kế hoạch thực hiện trong mỗi dự án nhỏ

Bước 5: Tổ chức thực hiện

Bước 6: Tổ chức tổng kết dự án

2.3.2.2 Thiết kế dự án: “Sóng cơ và sự truyền sóng cơ”

Dựa vào quy trình trên tôi đã thiết kế dự án “Sóng cơ và sự truyền sóngcơ” để dạy bài 7: “Sóng cơ và sự truyền sóng cơ” như sau:

129

Bước 1: Phân tích nội dung để xác định tên dự án phù hợp:

- Tìm hiểu kiến thức xuất phát của học sinh :

131

+ Kiến thức thực tế: Từng quan sát được hiện tượng sóng cơ trên thực tế khiném một hòn đá xuống mặt nước tĩnh lặng hay hiện tượng sóng xô bờ khi đi tắmbiển.

+ Kiến thức đã học: Dao động cơ đã học ở chương Dao động cơ.

133

- Phác thảo ý tưởng dự án : Tên dự án là “Sóng cơ và sự truyền sóng cơ”.

Bước 2: Xác định dự án lớn và các dự án nhỏ:

135

Nhóm 1: Định nghĩa và phân loại sóng cơ

Nhóm 2: Các đặc trưng của một sóng hình sin

137

Nhóm 3: Phương trình sóng.

Bước 3: Xác định các nội dung cần nghiên cứu trong từng dự án nhỏ:

139

+ Kiến thức : Trình bày được định nghĩa sóng cơ, phân loại sóng cơ, sự truyềncủa một sóng hình sin và các đặc trưng của sóng hình sin, lập được phương trìnhcủa sóng lan truyền trong một môi trường theo phương Ox.

Bước 4: Lập kế hoạch thực hiện trong mỗi dự án nhỏ :

141

+ Tìm hiểu quy trình thực hiện

+ Chuẩn bị các dụng cụ, thiết bị để thực hiện dự án: Máy tính, điện thoại, sáchgiáo khoa

143

+ Địa điểm thực hiện dự án : HS tự làm ở nhà hoặc ở phòng thực hành bộ môn.

+ Sản phẩm dự kiến : bài tường trình trên powerpoint.

145

+ Viết và trình bày báo cáo kết quả.

Bước 5: Tổ chức thực hiện.

147

- HS có thể tìm kiếm thông tin qua SGK, tài liệu tham khảo mạng internet

- Học sinh tiến hành làm các sản phẩm.

149

- Thống nhất trình bày sản phẩm của nhóm theo dự kiến.

Bước 6: Tổ chức tổng kết dự án

151

2.3.3 Tổ chức dạy học theo dự án nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh:

2.3.3.1.Quy trình tổ chức dạy học theo dự án.

153

Trong kỉ yếu hội thảo khoa học Quốc gia Đào tạo đáp ứng nhu cầu xã hội, PGS.

TS Nguyễn Đức Thành đã nêu ra các giai đoạn tổ chức dạy học theo dự án

*Giai đoạn chuẩn bị của GV

155

Bước 1: Xây dựng ý tưởng dự án

Bước 2 : GV dự kiến giao cho HS: Dự kiến kế hoạch thực hiện, sản phẩm cần

đạt

157

Bước 3 : GV dự kiến giám sát, hỗ trợ , định hướng

Bước 4 : Dự kiến đánh giá

159

*Giai đoạn tổ chức thực hiện dự án

Giai đoạn chuẩn bị là giai đoạn trước khi lên lớp, còn giai đoạn tổ chứcthực hiện dự án là lúc lên lớp để thực hiện dự án đã chuẩn bị.

161

Bước 1: Hướng dẫn người học hình thành ý tưởng của dự án (tại lớp)

Bước 2: Xác định tên các dự án nhỏ (tại lớp)

163

GV gợi ý để HS tự nghiên cứu, thảo luận tìm ra các dự án nhỏ, có thể bằngcác câu hỏi như: Để giải quyết vấn đề này cần có cơ sở lí luận gì? Hoặc cần tìmhiểu thực tế gì? hoặc cần làm thực nghiệm gì? HS xác định được một số nộidung GV bổ sung và thống nhất các dự án nhỏ.

- Giáo viên nêu câu gợi ý để nhóm tự lực xây dựng nội dung mỗi dự án, loại câuhỏi cụ thể là: với dự án này cần nghiên cứu những nội dung gì?

165

- GV bổ sung và xác định nội dung từng dự án nhỏ.

Bước 3: Hướng dẫn lập kế hoạch thực hiện từng dự án nhỏ (tại lớp).

167

- GV hướng dẫn cách ghi các cột trong bảng cho mỗi thành viên.

Giáo viên Học sinh

- Tổ chức cho HS báo cáo kết quả và

phản hồi

- Phát phiếu đánh giá cho các nhóm

- Tổng hợp các bài báo cáo của các

nhóm, ý kiến tham luận, đưa ra những

nhận xét chung về mức độ hoàn thành

bài tập của từng nhóm, đánh giá vai

trò của các thành viên trong nhóm

thông qua quá trình làm việc (thông

qua hồ sơ dự án)

Công bố cho điểm từng nhóm

-Các nhóm báo cáo kết quả, có thể: Trình chiếu powerpoint; Trình bày sản phẩm

-Các nhóm khác nhận xét rút kinhnghiệm

-Các nhóm cho điểm vào phiếu đánhgiá

169

Bước 4: Thực hiện dự án (ngoài giờ lên lớp một hoặc nhiều tuần)

171

- Người học tự liệu và phối hợp với các thành viên trong nhóm để hoàn thành kếhoạch dự án.

- Giáo viên theo dõi, giúp đỡ, định hướng trình bày sản phẩm của mỗi nhóm.

173

Bước 5: Tổng kết, đánh giá dự án (trong giờ lên lớp)

Sản phẩm của các nhóm nhỏ trình bày dưới hai hình thức

175

+ Thứ nhất là phần kí hiệu coi đây là những kiến thức của bài học, loại này đượcxây dựng thành báo cáo, trình bày powerpoint.

+ Thứ hai là phần sản phẩm minh họa như hình vẽ, bảng số liệu điều tra, kết quảthực nghiệm hay phỏng vấn hoặc mô hình dụng cụ, nên có vị trí trưng bày đểphổ biến Mỗi dự án nhỏ cần diễn đạt sản phẩm sao cho dưới nhiều hình thứccho đa dạng và phong phú.

177

2.3.3.2 Tổ chức dạy học theo dự án “Sóng cơ và sự truyền sóng cơ”.

Dự án:“Sóng cơ và sự truyền sóng cơ”.

179

- Mục tiêu của dự án:

1 Kiến thức:

181

Sau khi hoàn thành dự án này, học sinh có khả năng

- Phát biểu được định nghĩa của sóng cơ.

183

- Phát biểu được định nghĩa các khái niệm liên quan với sóng: sóng dọc, sóngngang, tốc độ truyền sóng, tần số, chu kì, bước sóng, pha.