SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT ĐÔNG SƠN 2 ---&---SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM “ĐẨY MẠNH ĐỔI MỚI DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG ĐỂ CHUẨN BỊ TỐT NỘI DUNG GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG TRONG CHƯƠN
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT ĐÔNG SƠN 2
-& -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“ĐẨY MẠNH ĐỔI MỚI DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG
ĐỂ CHUẨN BỊ TỐT NỘI DUNG GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 TẠI TRƯỜNG THPT ĐÔNG SƠN 2, THÔNG QUA TÌM HIỂU KHỞI NGHĨA LAM SƠN TRÊN ĐẤT THANH HÓA”
Người thực hiện: Ngô Thị Bình Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực: Lịch sử
THANH HÓA NĂM 2022
Trang 2MỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU 1
1.1 Lý do chọn đề tài 1
1.2 Mục đích nghiên cứu 2
1.3 Đối tượng nghiên cứu 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
2 NỘI DUNG 3
2.1 Cơ sở lý luận 3
2.1.1 Khái niệm 3
2.1.2 Mối quan hệ 3
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 4
2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề 5
2.3.1 Giải pháp 1: Xác định mục tiêu bài học lịch sử địa phương 5
2.3.2 Giải pháp 2: Xác định nội dung bài học lịch sử địa phương 5
2.3.3 Giải pháp 3: Xác định hình thức tổ chức bài học lịch sử địa phương tại thực địa 5
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục 9
3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 11
3.1 Kết luận 11
3.2 Kiến nghị 11
Trang 31 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài
Thực hiện Nghị quyết số 29/NQ-TW ngày 4/1/2013 Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam (khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nội lực, tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu tổ quốc, yêu đồng bào, sống tốt và làm việc hiệu quả ; Nghị quyết số 88/2014/QH13 ngày 28/11/2014 của Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông; Quyết định số 404/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt
Đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) ban hành Chương trình giáo dục phổ thông kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018
Trong Chương trình giáo dục phổ thông mới, kế hoạch thực hiện giáo dục địa phương là một thành phần hữu cơ của kế hoạch tổng thể thực hiện các hoạt động dạy học và giáo dục của nhà trường để hoàn thành nội dung giáo dục của một tỉnh, gồm những vấn đề cơ bản, mang tính thời sự về văn hóa, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp của địa phương nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết về nơi sinh sống, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương, có trách nhiệm với cộng đồng, biết trân trọng và phát huy văn hóa truyền thống quê hương, phát triển năng lực và phẩm chất, ý thức tìm hiểu và vận dụng những kiến thức đã học để giải quyết những vấn đề thực tiễn của địa phương Ở cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông, nội dung giáo dục địa phương có vị trí tương đương các môn học khác
Tuy nhiên, đối với môn Lịch sử, trong những năm qua, vấn đề đổi mới dạy học lịch sử là một vấn đề lớn, thu hút sự quan tâm không chỉ ở người làm công tác giáo dục, các nhà sử học, mà ngay cả ở các cấp, các ngành, ở trung ương và địa phương cũng rất quan tâm đến đổi mới dạy học lịch sử Một thực tế cho thấy, việc đổi mới dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT hiện nay lại chưa được chú ý và đầu tư Hầu như việc giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh về lịch sử địa phương chỉ dừng lại ở mức độ chiếu lệ Mặc dù, chúng ta đều biết rằng, lịch sử địa phương và lịch sử có mối quan hệ biện chứng không thể tách rời Tri thức lịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể, sinh động và đa dạng của lịch sử dân tộc Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành của lịch
sử dân tộc Nói cách khác, lịch sử dân tộc được hình thành trên nền tảng khối lượng tri thức lịch sử địa phương đã được khái quát và tổng hợp ở mức độ cao Bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào sảy ra cũng mang tính chất địa phương vì nó gắn với một vị trí không gian cụ thể, một địa phương nhất định, dù rằng các sự kiện đó có tính chất, quy mô và mức độ ảnh hưởng khác nhau Có sự kiện hiện tượng chỉ có tác dụng, ảnh hưởng ở một phạm vi nhỏ hẹp, có sự kiện, hiện tượng mà tác động của nó vượt qua khung giới địa phương, mang ý nghĩa quốc gia, thậm chí là quốc tế
Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn: nhằm chuẩn bị tích cực cho Chương trình giáo dục phổ thông 2018 để phục vụ môn học bắt buộc mới: Giáo dục địa
Trang 4phương, hướng tới đưa môn học mới này đạt hiệu quả cao nhất, trong những năm học vừa qua, được phân công giảng dạy lịch sử địa phương ở khối lớp 10 -THPT, tôi luôn mong muốn nâng cao chất lượng dạy và học nên đã tìm tòi, nghiên cứu, đổi mới khi dạy, vì vậy, để khắc phục những hạn chế trong việc dạy học lịch sử địa phương, đồng thời nâng cao hứng thú và hiệu quả dạy - học lịch
sử địa phương tôi đã thực hiện đề tài “ Đẩy mạnh đổi mới dạy học lịch sử địa
phương để chuẩn bị tốt nội dung giáo dục địa phương trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 tại trường THPT Đông Sơn 2 thông qua tìm hiểu
khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa ”
1.2 Mục đích nghiên cứu
Đề tài “ Đẩy mạnh đổi mới dạy học lịch sử địa phương để
chuẩn bị tốt nội dung giáo dục địa phương trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 tại trường THPT Đông Sơn 2 thông qua tìm hiểu khởi
nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa ” nhằm mục đích giáo dục cho học sinh
tình yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc Từ đó sẽ hình thành cho các
em nhân cách, ý thức xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước, bảo vệ cuộc sống bình yên của quê hương mình và có ý thức học tập, rèn luyện để vươn lên xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp, vững mạnh Hơn nữa nội dung giáo dục địa phương, đặc biệt phần lịch sử địa phương góp phần hình thành các năng lực, phẩm chất học sinh được quy định trong Chương trình giáo dục phổ thông: Năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; các phẩm chất yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm Bên cạnh đó, phát triển cho học sinh năng lực thích ứng với cuộc sống, năng lực thiết kế và tổ chức hoạt động, năng lực định hướng nghề nghiệp; năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội; vận dụng kiến thức (tự nhiên, văn hóa, xã hội) vào thực tiễn, ứng xử với tự nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững của địa phương nói riêng và của đất nước nói chung
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài “ Đẩy mạnh đổi mới dạy học lịch sử
địa phương để chuẩn bị tốt nội dung giáo dục địa phương trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 tại trường THPT Đông Sơn 2 thông qua tìm
hiểu khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa” là dạy - học lịch sử địa
phương lớp 10, thông qua việc tìm hiểu Khởi nghĩa Lam Sơn (Thanh Hóa) giữa thế kỷ XV
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Đề tài “ Đẩy mạnh đổi mới dạy học lịch sử địa phương để chuẩn bị tốt
nội dung giáo dục địa phương trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 tại trường THPT Đông Sơn 2 thông qua tìm hiểu khởi nghĩa Lam Sơn trên
đất Thanh Hóa ” được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận khoa học duy
vật biện chứng; dựa trên lí luận chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh
và quan điểm của Đảng, Chính phủ về công tác giáo duc Phương pháp nghiên cứu cụ thể của đề tài là vận dụng các phương pháp nghiên cứu của bộ môn: đọc, phân tích, so sánh, tổng hợp… tài liệu lịch sử, những tài liệu có liên quan đến Khởi nghĩa Lam Sơn; đồng thời kết hợp với tìm hiểu thực tế ở địa phương Lam Sơn, Thọ Xuân, Thanh Hóa
Trang 52 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận
2.1.1 Khái niệm
Địa phương là những vùng đất nhất định nằm trong một quốc gia, có những sác thái, đặc thù riêng, là một bộ phận cấu thành của đất nước Khái niệm
“ địa phương” có thể hiểu theo hai khía cạnh cụ thể và trừu tượng.Với nghĩa cụ thể, có thể gọi địa phương là những đơn vị hành chính như các làng, xã, huyện, tỉnh, thành phố Với nghĩa trừu tượng, có thể gọi địa phương là những vùng đất nhất định được hình thành trong lịch sử, có ranh giới tự nhiên để phân biệt với vùng đất khác
Lịch sử địa phương chính là lịch sử của các làng, xã, huyện, tỉnh, thành phố hoặc lịch sử của vùng, miền Bản thân lịch sử địa phương rất đa dạng và phong phú về cả nội dung và thể loại
Nội dung giáo dục địa phương được xây dựng theo hướng mở, cụ thể là: Bảo đảm định hướng thống nhất và những nội dung giáo dục cốt lõi, bắt buộc đối với học sinh toàn tỉnh; Quy định những nguyên tắc, định hướng chung về yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực của học sinh, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục và phương pháp đánh giá kết quả giáo dục, không quy định quá chi tiết, để tạo điều kiện cho giáo viên phát huy tính chủ động, sáng tạo trong thực hiện nội dung; Đảo đảm tính ổn định và khả năng phát triển trong quá trình thực hiện cho phù hợp với tiến bộ khoa học - công nghệ và yêu cầu của thực tế
Đổi mới dạy học lịch sử địa phương lớp 10 là cách giải quyết thông qua giảng dạy kiến thức tại thực địa để nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử địa phương ở lớp 10 THPT
2.1.2 Mối quan hệ
Mối quan hệ giữa lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương là mối quan hệ biện chứng, không thể tách rời, nằm trong cặp phạm trù “ cái chung và cái riêng
” Tri thức lịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể, sinh động và đa dạng của lịch
sử dân tộc Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành của lịch sử dân tộc Nói cách khác, lịch sử dân tộc được hình thành trên nền tảng khối lượng tri thức lịch sử địa phương đã được khái quát và tổng hợp ở mức độ cao Bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào sảy ra cũng mang tính chất địa phương vì nó gắn với một vị trí không gian cụ thể, một địa phương nhất định, dù rằng các sự kiện
đó có tính chất, quy mô và mức độ ảnh hưởng khác nhau Giảng dạy lịch sử địa phương có ý nghĩa quan trọng góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục ở trường THPT Việc giảng dạy lịch sử địa phương góp phần rèn luyện và phát triển năng lực học tập và nghiên cứu của học sinh Trong trương trình Lịch sử lớp 10 THPT, tôi chọn Khởi nghĩa Lam Sơn để giảng dạy giúp các em thấy được sự phát triển đa dạng, sinh động, phức tạp và thú vị của lịch sử địa phương; thấy được mối quan hệ chặt chẽ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc Lịch sử địa phương có những độc đáo, đặc thù riêng song vẫn phải tuân theo quy luật phát triển chung của lịch sử dân tộc và lịch sử nhân loại
Trang 62.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Trong việc dạy học lịch sử hiện nay, chúng tôi gặp không ít khó khăn, trong đó ngay cả những tiết dạy học lịch sử địa phương có ý nghĩa quan trọng đối với việc cung cấp, bổ sung những kiến thức khoa học về tự nhiên, xã hội của quê hương trên mọi lĩnh vực Nhưng tiếc rằng trong nhiều năm qua những tiết học về lịch sử địa phương chưa được chú trọng, thậm chí có trường còn xem là giờ phụ có thể dạy, hoặc bỏ qua Do quan niệm khác nhau nên nhiều người chưa coi trọng lịch sử địa phương mặc dù trong chương trình dạy môn lịch sử không thể thiếu mảng kiến thức này
Từ thủa bé thơ mỗi chúng ta đều biết về con người, cảnh vật, quá khứ nơi chôn rau, cắt rốn của mình Những câu hát ru, những câu chuyện cổ tích của bà, của mẹ, của chị luôn có một phần không nhỏ nói về quê hương, nó đã sớm in sâu vào tâm trí trẻ em, làm tăng thêm lòng yêu quê hương da diết và là tri thức ban đầu về quê hương Dựa trên nền tảng đó chúng ta mới có thể giáo dục, hình thành cho các em lòng yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc và ý thức xây dựng, phát triển và bảo vệ tổ quốc
Thanh Hóa là một tỉnh lớn, có truyền thống văn hóa và bề dày lịch sử lâu đời, oanh liệt, gắn liền với lịch sử chung của dân tộc Nhà sử học Phan Huy Chú khi viết về Thanh Hóa đã khẳng định “ Mạch núi cao vót, sông lớn lượn quanh, biển ở phía đông… Vẻ non sông tươi tốt chung đúc nên sinh ra nhiều bậc vương tướng, khí tinh hoa tụ họp lại, nên nảy sinh nhiều bậc nho văn Đến những sản vật quý cũng khác mọi nơi Bởi vì đất thiêng thì người giỏi, nên nẩy
ra những bậc phi thường, vương khí chung đúc nên đứng đầu cả nước.” (Lịch triều hiến chương loại chí – Phan Huy Chú) Đất Thanh Hóa trải qua nhiều tên gọi khác nhau đến đời Lý được đổi tên thành Thanh Hóa Theo sách Dư địa chí, Thanh Hóa là vùng địa lý thuận lợi, hình thể tốt có thể xem như yết hầu của đất nước Thiên thời, địa lợi, nhân hòa khiến Thanh Hóa thuận lợi trở thành nơi xưng vương, dựng nước Liên tiếp các triều vua, chúa xuất phát từ đất Thanh Theo thống kê thì từ thời Văn Lang cho đến khi kết thúc chế độ phong kiến cuối cùng là triều Nguyễn với vua Bảo Đại thì Thanh Hóa chính là khởi nguồn của nhiều dòng vua, chúa nhất nước vì vậy nên mới có câu “Vua xứ Thanh”
Là vùng đất “địa linh” chúng ta còn có rất nhiều các cuộc khởi nghĩa lớn, với nhiều anh hùng dân tộc: Kháng chiến chống Tống dưới sự chỉ huy của Thập đạo tướng quân Lê Hoàn; Khởi nghĩa Lam Sơn dưới sự chỉ huy của anh hùng dân tộc Lê Lợi; Khởi nghĩa Ba Đình dưới sự chỉ huy của Phạm Bành, Đinh Công Tráng…; rồi trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ chúng ta càng tự hào với những chiến thắng làm nức lòng người: Đò Lèn còn đó, Hàm Rồng – Nam Ngạn còn đây…; và những tấm gương hy sinh anh dũng để bảo vệ nền độc lập của tổ quốc: anh Tô Vĩnh Diện, anh Lê Mã Lương, chị Ngô Thị Tuyển
Vì lẽ đó, không có lý do nào để chúng ta - những người dạy lịch sử lại bỏ trống mảng này Cá nhân tôi cho rằng, với nguồn tư liệu lịch sử địa phương hết sức phong phú nhưng với số tiết trong phân phối chương trình quả là quá ít Vậy nên, chúng ta cần phải tận dụng triệt để thời gian và càng không thể bỏ qua mà không dạy Bởi vì, chúng ta có rất nhiều điều cần giảng dạy cho các em và các
Trang 7em cũng có nhiều điều chưa biết, cần phải biết để làm hành trang cho các em vững bước xây dựng, phát triển và bảo vệ quê hương, đất nước
2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Giải pháp 1: Xác định phương pháp dạy học lịch sử địa phương
Vận dụng linh hoạt các phương pháp, hình thức dạy học tích cực nhằm phát huy tối đa tính tự giác, tích cực, sáng tạo của học sinh; Tăng cường hoạt động thực hành, ứng dụng những điều đã học để phát hiện và giải quyết những vấn đề thực tiễn trong đời sống địa phương; Được thực hiện với sự hỗ trợ của thiết bị dạy học tối thiểu, đồ dùng học tập và công cụ máy móc lao động sản xuất tại địa phương Đặc biệt là công cụ tin học và các hệ thống tự động hóa của
kỹ thuật số; Được tổ chức trong và ngoài khuôn viên nhà trường, đặc biệt gắn với môi trường, cuộc sống, di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh,… của địa phương; Kết hợp hài hoà hoạt động cá nhân, nhóm, lớp, trường Dù làm việc độc lập, theo nhóm hay theo đơn vị lớp, mỗi học sinh đều phải được tạo điều kiện để
tự mình thực hiện nhiệm vụ học tập và trải nghiệm thực tế
2.3.2 Giải pháp 2: Xác định mục tiêu bài học lịch sử địa phương lớp 10
Tìm hiểu chuyên đề lịch sử địa phương “ Đẩy mạnh đổi mới dạy học
lịch sử địa phương để chuẩn bị tốt nội dung giáo dục địa phương trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 tại trường THPT Đông Sơn 2 thông
qua tìm hiểu khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa ” cần xác định những
mục tiêu cơ bản sau:
* Về kiến thức: hướng dẫn học sinh tìm hiểu và nắm vững:
- Qúa trình phát triển của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, đặc biệt là giai đoạn
ở Thanh Hóa (1916-1924)
- Những cuộc chiến đấu của nghĩa quân Lam Sơn ở Thanh Hóa (1916-1924)
- Vai trò của Lê Lợi và các tướng lĩnh trong cuộc khởi nghĩa
* Về kỹ năng:
Giúp học sinh biết sưu tầm, nghiên cứu, sử dụng tài liệu truyền thống dân tộc, địa phương vào học tập và đời sống
* Về thái độ:
+ Giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức, thẩm mỹ cho học sinh
+ Khơi dậy cho các em tự hào về những chiến công của cha ông mình ngay trên quê hương mình; tự hào về truyền thống anh hùng bất khuất trong đấu tranh, tự hào về chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong xây dựng và sản xuất
+ Giáo dục các em có ý thức thừa kế, giữ gìn và phát huy truyền thống của địa phương và dân tộc trong công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc hiện nay
2.3.3 Giải pháp 3: Xác định nội dung bài học lịch sử địa phương lớp 10 -Khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa.
Để bài học lịch sử địa phương lớp 10: “ Khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa ” thành công, giáo viên cần chú ý hướng dẫn học sinh nắm vững những vấn đề trọng tâm của cuộc khởi nghĩa
2.3.2.1.Tình hình đất nước dưới ách đô hộ của giặc Minh.
Trang 8Chiếm được nước ta, nhà Minh muốn vĩnh viễn xóa bỏ nước ta, sáp nhập hẳn vào lãnh thổ Trung Quốc Năm 1407, nhà Minh hạ chiếu đổi nước ta thành quận Giao Chỉ Chính quyền đô hộ ở Giao Chỉ được tổ chức như một chính quyền địa phương của nhà Minh và lệ thuộc trực tiếp vào triều đình nhà Minh Chính quyền đô hộ còn ra sức cướp đoạt ruộng đất để lập đồn điền Hàng vạn nông dân bị mất ruộng Bên cạnh đó, chúng còn đặt ra nhiều thứ thuế đánh vào mọi hạng người và mọi nghề Đối với thuế ruộng, chúng bắt dân ta phải khai 1 mẫu thành 3 mẫu nên thực tế ruộng đất tăng gấp 3 lần Đối với các nghề thủ công đều phải nộp tiền hoặc sản phẩm Việc buôn bán trong nước bị đánh thuế nặng, nhà Minh nắm độc quyền về buôn bán muối Còn buôn bán với nước ngoài bị cấm chỉ hẳn
Ngoài thuế, nhân dân ta còn phải thực hiện chế độ lao dịch nặng nề trong các công trình xây dựng, khai thác tài nguyên, tìm các lâm thổ sản quý Bọn quan lại đô hộ còn bắt hàng loạt thợ thủ công giỏi mang về Trung Quốc, thậm chí bắt cả phụ nữ và trẻ em để bán làm nô tỳ
Mặt khác, để thủ tiêu nền văn hóa lâu đời của dân tộc ta và đồng hóa nhân dân ta, trong quá trình thực hiện cuộc chiến tranh xâm lược và đô hộ, nhà Minh tìm mọi cách hạn chế học hành, thi cử, biến trường học thành nơi đào tạo tay sai phục vụ chính quyền đô hộ Chúng còn tiến hành đốt sách vở, phá hủy các bia
đá, tịch thu một số sách vở quý mang về Trung Quốc như: Đại Việt sử ký toàn thư, Vạn Kiếp tông bí truyền thư, Binh thư yếu lược và các bộ luật Hình thư đời Lý, Hình Luật đời Trần… Thậm chí, chúng còn bắt nhân dân ta phải thay đổi cách ăn mặc, phong tục tập quán: cấm con trai, con gái không được cắt tóc ngắn; phụ nữ phải mặc áo ngắn, quần dài
Như vậy, trong suốt thời kỳ nhà Minh đô hộ nước ta (1407 – 1427), chúng
đã thực hiện chính sách đàn áp, khủng bố tàn khốc và vơ vét, bóc lột của cải nhân dân ta làm cho kinh tế nước ta bị đình trệ, đời sống nhân dân ngày càng khổ cực Mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc ta với chính quyền đô hộ nhà Minh ngày càng sâu sắc, làm thổi bùng lên hàng loạt các phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc Tiêu biểu là khởi nghĩa Lam Sơn
2.3.2.2 Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
Tháng 2/1416, Lê Lợi cùng 18 người thân tín đã họp nhau tại Lũng Nhai (thuộc núi rừng Lam Sơn, Thọ Xuân – Thanh Hóa) để làm lễ tế cáo trời đất, kết nghĩa anh em, quyết tâm đánh giặc cứu nước
Tháng 2/1418, Lê Lợi cùng toàn thể nghĩa quân dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn Lê lợi tự xưng là Bình Định Vương, ra lời kêu gọi nhân dân đứng lên chống giặc cứu nước Theo Lam Sơn thực lục, lực lượng ban đầu của nghĩa quân còn rất ít ỏi* (* Xem thêm Lịch sử Việt Nam (từ nguồn gốc đến ngày nay),
sđd, tr 126.)
Vì vậy, trong những ngày đầu nghĩa quân gặp rất nhiều khó khăn trước sự vây ráp của kẻ thù Khởi nghĩa Lam Sơn trải qua 3 giai đoạn:
Giai đoạn tích cực tiến công, chống địch vây quét (1418 – 1423): Cuộc khởi nghĩa vừa dấy lên thì bị quân Minh tập trung lực lượng đàn áp, nghĩa quân phải rút lên xứ Mường Một (Thanh Hóa) và sau đó là núi Chí Linh Ở đây nghĩa quân rơi vào tình thế hết sức hiểm nghèo Trước tình hình đó, Lê Lai đã cải
Trang 9trang thành Lê Lợi và dẫn 500 quân, 2 voi chiến, tự xưng là “chúa Lam Sơn” kéo ra phá vòng vây Lê Lai bị xử bằng hình phạt rất tàn bạo Quân Minh rút về Tây Đô Lê Lợi liền tập hợp lại lực lượng và trở về căn cứ Lam Sơn Quân Minh lại tiếp tục kéo quân lên đàn áp, khiến nghĩa quân phải rút lên núi Chí Linh lần 2 Tuy bị tổn thất nặng nề nhưng nghĩa quân vẫn giữ vững ý chí chiến đấu và được nhân dân hết lòng ủng hộ
Giai đoạn chuyển hướng vào Nghệ An, xây dựng căn cứ địa và tấn công quân địch, giành thế chủ động về chiến lược (1424 – 1425): Theo kế hoạch của Nguyễn Chích, nghĩa quân rời Thanh Hóa vào Nghệ An Tháng 10/1424, nghĩa quân bất ngờ tập kích đồn Đa Cang (Thọ Xuân – Thanh Hóa), tiêu diệt hơn 1.000 tên địch Trên đường vào Nghệ An, nghĩa quân giành thắng lợi lớn ở Bồ Lạp, Trà Long, Khả Lưu, Bồ Ải Với những thắng lợi trên, quân chủ lực của Nghệ An hầu như bị tiêu diệt, toàn bộ phủ Nghệ An được giải phóng Quân Minh chỉ giữ được thành Nghệ An và rơi vào thế cố thủ, bị động Từ Nghệ An, nghĩa quân tiến ra phía Bắc, giải phóng Diễn Châu, Thanh Hóa và tiến vào phía Nam, giải phóng Tân Bình, Thuận Hóa Đến đây, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thực sự lớn mạnh, chuẩn bị chuyển sang giai đoạn mới
Giai đoạn phản công tiêu diệt địch trên phạm vi cả nước, kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến (1426 – 1427): Tháng 9/1426, nhận thấy sự suy yếu của địch, Lê Lợi và bộ tham mưu quyết định tấn công ra Đông Đô và giành nhiều thắng lợi: Ninh Kiều, Nhân Mục, Xa Lộc, Tốt Động, Chúc Động… Chiến thắng
đó đã làm phá sản hoàn toàn âm mưu giành lại thế chủ động của địch Toàn bộ
hệ thống chính quyền và đồn lũy địch ở các địa phương từ Thanh Hóa trở ra dần tan rã Địch phải tập trung trong các thành lũy lớn như: Đông Quan, Điêu Diêu (Gia Lâm), Thị Cầu (Bắc NInh), Xương Giang (Bắc Giang), Khâu Ôn (Lạng Sơn)… và cầu cứu viện binh của triều đình Tháng 1/1427, triều đình nhà Minh
đã điều động 15 vạn viện binh sang cứu nguy cho Vương Thông Lê Lợi và bộ chỉ huy quyết tâm lãnh đạo quân khởi nghĩa đánh tan quân Minh Với chiến thắng Tốt Động, Chúc Động, quân ta đã đập tan ý chí xâm lược của quân Minh, buộc Vương Thông phải chấp nhận “Hội thề Đông Quan” (12/1427) và rút quân
về nước Đất nước ta được hoàn giải phóng, mở ra một thời kỳ phát triển mới của đất nước – thời Lê Sơ
2.3.2.3 Vai trò của Lê Lợi và đóng góp của nhân dân Thanh Hóa trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
* Vai trò của Lê Lợi:
Lê Lợi là vị vua anh hùng, lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống giặc Minh xâm lược; Sinh ngày 10/09/1385 tại Lam Sơn-Tỉnh Thanh Hoá
Năm 1407 giặc Minh xâm chiếm nước ta Chúng dùng thủ đoạn mua chuộc, mời Lê Lợi ra làm quan nhưng Ông kiên quyết từ chối Với lòng căm thù giặc sâu sắc, Lê Lợi đứng lên tập hợp lực lượng, thu nạp người tài, mở hội thề quyết tâm chống giặc Minh đến cùng
Tháng giêng năm 1418, Lê Lợi tế cờ khởi nghĩa, xưng là Bình Định Vương, người trong nước nghe tin về rất đông Sau đó nghĩa quân tấn công đồn giặc, mở rộng địa bàn ra các vùng núi Thanh Hoá Trong một lần chiến đấu, nghĩa quân bị giặc vây, ở vào tình thế nguy khốn, nhờ có Lê Lai và đội quân
Trang 10cảm tử chiến đấu gan dạ, anh dũng hy sinh bảo vệ cho Lê Lợi và Tướng sĩ rút lui
an toàn
Nhờ có núi rừng và nhân che chở, nghĩa quân Lam Sơn nhanh chóng lớn mạnh bắt đầu phản công quân giặc, tiến vào giải phóng Thuận Hoá(trong đó có tỉnh Thừa Thiên Huế ngày nay); đánh ra chiếm lại Thăng long buộc tên tướng Văn Thông cướp thành phải xin hàng Tháng 12 năm 1427, Lê Lợi sai sữa chữa cầu đường, cung cấp lương thực cho tàn quân nhà Minh rút về nước
Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo kéo dài 10 năm đến đây hoàn toàn thắng lợi Đầu năm 1428 Lê Lợi lên ngôi vua, đóng đô tại Thăng long(Hà Nội ngày nay), lấy tên nước là Đại Việt; tổ chức lại việc học tập lập trường Quốc Tử Giám, mở khoa thi tuyển chọn nhân tài, thực hiện chủ trương khi có chiến tranh mọi người đều ra trận đánh giặc, hoà bình trở về quê cày ruộng làm ăn Lê Lợi không chỉ giỏi về quân sự, chính trị, ngoại giao, giáo dục đào tạo, mà còn có tài văn chương, thi phú Ông là tấm gương phấn đấu tự học không mệt mỏi ngay khi đã làm vua
* Đóng góp của nhân dân Thanh Hóa trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Xứ Thanh ghi dấu ấn đậm nét trong khởi nghĩa Lam Sơn không chỉ bởi đây là căn cứ đầu tiên giúp gây dựng lực lượng, tập hợp anh hùng hào kiệt bốn phương, cũng vừa là chiến trường, vừa là “thao trường” giúp nghĩa quân tôi luyện ý chí, nghị lực, tinh thần, quyết tâm và tích luỹ năng lực, kinh nghiệm chiến đấu Quan trọng hơn, xứ Thanh đã “góp” cho cuộc khởi nghĩa nhiều hào kiệt, mãnh tướng, khai quốc công thần xuất thân từ “chốn hoang dã” Trong đó, đại diện xuất sắc và vĩ đại hơn cả là anh hùng giải phóng dân tộc Lê Lợi, chủ soái tối cao và là linh hồn cuộc khởi nghĩa Bằng trí tuệ, bản lĩnh, phẩm chất cao thượng và nhất là tài năng cầm quân, thu phục lòng người, Lê Lợi đã “kinh dinh thiên hạ trong khoảng 10 năm, dẹp yên loạn lớn mà nên nghiệp đế” Như chính Bình Định Vương đã chỉ ra: “Ta bày kế đánh vào lòng người, không xông trận
mà vẫn lấy được thành Chủ yếu dùng quân mai phục, xuất kỳ bất ý, tránh chỗ mạnh, đánh vào chỗ yếu, lấy ít địch nhiều, lấy yếu chế mạnh, lấy lòng dân làm thành lũy, lấy thương thảo mềm mại kết hợp với tiến công dũng mãnh Thắng không kiêu bại không nản” Cuộc khởi nghĩa “trên vâng mệnh trời, dưới hợp lòng người” và được lãnh đạo bởi “người có nhân, thiên hạ không ai địch nổi”
ấy, đã kết thúc bằng hội thề Đông Quan, quân Minh rút về nước, non sông sạch bóng quân thù
2.3.4 Giải pháp 4: Xác định hình thức tổ chức: Bài học lịch sử địa phương lớp 10 tại thực địa đền thờ Lê Lợi và Khu di tích lịch sử Quốc gia Lam Kinh, Thọ Xuân, Thanh Hóa.
Trên cơ sở chương trình giảng dạy, sinh hoạt ngoại khoá theo quy định của Bộ Giáo dục & Đào tạo và phù hợp với tình hình của trường THPT Đông Sơn 2, giáo viên bộ môn, tổ chuyên môn lập kế hoạch và xin ý kiến của Ban giám hiệu nhà trường, hội cha mẹ học sinh để thực hiện kế hoạch Đồng thời kế hoạch dạy học lịch sử địa phương lớp 10 tại thực địa tại Đền thờ Lê Lợi và Khu
di tích lịch sử Quốc gia Lam Kinh, Xuân Lam, Thọ Xuân, Thanh Hóa cần phối hợp với Đoàn thanh niên lồng ghép vào các hoạt động ngoại khóa Thành lập