PHÉP BIỆN CHỨNG VỀ MÂU THUẪN VÀ VẬN DỤNG PHÂN TÍCH MÂU THUẪN BIỆN CHỨNG TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ =====000===== TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC PHÉP BIỆN CHỨNG VỀ MÂU THUẪN VÀ VẬN DỤNG PHÂN TÍCH MÂU THUẪN BIỆN CHỨNG TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Sinh viên thực hiện Đàm Thanh Yến Mã SV 2014110264 Lớp Anh 10, Khối 3 Kinh tế đối ngoại, Khóa 59 Lớp tín chỉ TRI114 3 STT 111 Giảng viên hướng dẫn ThS Trần Huy Quang Hà Nội 32021 MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 3 I Lý luận chung về mâu thuẫn biện chứng và kinh tế thị.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

=====000=====

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC

PHÉP BIỆN CHỨNG VỀ MÂU THUẪN VÀ VẬN DỤNG PHÂN TÍCH MÂU THUẪN BIỆN CHỨNG TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY.

Sinh viên thực hiện: Đàm Thanh Yến

Mã SV: 2014110264

Lớp Anh 10, Khối 3 Kinh tế đối ngoại, Khóa 59

Lớp tín chỉ: TRI114.3 STT: 111

Giảng viên hướng dẫn: ThS Trần Huy Quang

Hà Nội - 3/2021

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 3

I Lý luận chung về mâu thuẫn biện chứng và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 3

1 Mâu thuẫn biện chứng 3

1.1 Khái niệm mâu thuẫn 3

1.2 Các tính chất chung của mâu thuẫn 3

1.3 Quá trình vận động của mâu thuẫn 5

1.4 Vai trò của mâu thuẫn đối với sự vận động và phát triển 6

2 Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 6

2.1 Khái niệm nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 6

2.2 Một số ưu nhược điểm của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 7

II Phân tích mâu thuẫn biện chứng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay 7

1 Những mâu thuẫn biện chứng chủ yếu trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay 7

2 Giải pháp, phương hướng giải quyết mâu thuẫn 12

KẾT LUẬN 14

LỜI MỞ ĐẦU

Mâu thuẫn là một khái niệm quan trọng trong phép biện chứng Trong

Bút ký triết học V.I.Lênin đã chỉ ra vị trí quan trọng đó khi viết rằng: “Có thể định nghĩa vắn tắt phép biện chứng là học thuyết về sự thống nhất của các mặt đối lập Như thế là nắm được hạt nhân của phép biện chứng”, “Theo nghĩa

đen, phép biện chứng là sự nghiên cứu mâu thuẫn ngay trong bản chất của các đối tượng”1 Từ đó, có thể cho rằng quy luật mâu là quan trọng nhất trong

ba quy luật của phép biện chứng (quy luật mâu thuẫn, quy luật lượng chất, quy luật phủ định của phủ định), đây cũng là cơ sở giúp chúng ta nắm vững thực chất của tất cả các quy luật và phạm trù của phép biện chứng duy vật

Trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) đất nước ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, nhưng đồng thời cũng đang phải đối mặt với nhiều mâu thuẫn nan giải Những mâu thuẫn

đó đã đặt ra ra nhiều thách thức buộc Đảng và Nhà nước phải giải quyết đúng đắn thì mới có thể đưa con thuyền kinh tế thị trường định hướng XHCN vượt qua ghềnh thác đến bờ bến thành công nhưng đây lại cũng chính là nguồn gốc, động lực cho sự phát triển chung của đất nước Với mong muốn làm rõ những bản chất, mâu thuẫn của nền kinh tế em đã lựa chọn đề tài “Phép biện chứng

về mâu thuẫn và vận dụng phân tích mâu thuẫn biện chứng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” để

viết tiểu luận

- Đối tượng nghiên cứu: Quy luật mâu thuẫn trong Triết học Mác – Lênin

- Phạm vi nghiên cứu: Tìm hiểu về quy luật mâu thuẫn trong Triết học Mác – Lênin, từ đó vận dụng vào trong việc xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

- Mục tiêu nghiên cứu: Khẳng định tính đúng đắn của quy luật mâu thuẫn theo quan điểm Triết học Mác – Leenin, đặc biệt trong nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta

- Nhiệm vụ nghiên cứu: Làm rõ nội dung của quy luật mâu thuẫn theo quan điểm Triết học Mác – Leenin, trên cơ sở phân tích đó, thấy rõ

1 V.I.Lênin : Toàn tập, t.24, Nxb Tiến bộ, M., 1981, tr.240,116,268.

được tầm quan trọng của lý luận đó và vận dụng trong nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Tuy nhiên, do trình độ hiểu biết và thời gian nghiên cứu môn học còn hạn chế nên bài tiểu luận của em không tránh khỏi sai sót Em rất mong sự đóng góp ý kiến của thầy giáo để bài tiểu luận của em đươc hoàn chỉnh hơn Em xin chân thành cảm ơn thầy giáo Trần Huy Quang đã giúp đỡ em rất nhiều trong quá trình tìm hiểu môn Triết học Mác – Lênin và thực hiện đề tài này

NỘI DUNG

I Lý luận chung về mâu thuẫn biện chứng và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

1 Mâu thuẫn biện chứng

1.1 Khái niệm mâu thuẫn

Trong phép biện chứng duy vật, mâu thuẫn biện chứng là khái niệm dùng

để chỉ sự liên hệ, tác động theo cách vừa thống nhất, vừa đấu tranh; vừa đòi

hỏi, vừa loại trừ, vừa chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập Yếu tố tạo

thành mâu thuẫn biện chứng là các mặt đối lập, các bộ phận, các thuộc tính

có khuynh hưởng biến đổi trái ngược nhau, nhưng cùng tồn tại khách quan trong mỗi sự vật, hiện tượng của tự nhiên, xã hội và tư duy Trong mỗi mâu thuẫn, các mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh lẫn nhau tạo nên trạng thái ổn định tương đối của sự vật, hiện tượng

1.2 Các tính chất chung của mâu thuẫn

Tính khách quan và phổ biến: bất kỳ sự vật, hiện tượng nào trong tự nhiên, xã hội và tư duy cũng tồn tại, vận động trên cơ sở các mâu thuẫn nội tại của các mặt đối lập của nó hoặc giữa nó với các sự vật, hiện tượng khác

Mâu thuẫn tồn tại khách quan trong mọi lĩnh vực của thế giới và vô cùng đa dạng Sự đạ dạng đó phụ thuộc vào đặc điểm của các mặt đối lập, vào điều kiện mà trong đó sự tác động qua lại giữa các mặt đối lập triển khai, vào trình độ tổ chức của sự vật, hiện tượng mà trong đó mâu thuẫn tồn tại Mỗi loại mâu thuẫn có đặc điểm riêng và có vai trò khác nhau đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng

Căn cứ vảo sự tồn tại và phát triển của toàn bộ sự vật, hiện tượng, có

mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản Mâu thuẫn cơ bản tác động

trong suốt quá trình tồn tại của sự vật, hiện tượng; nó quy định bản chất, sự

phát triển của chúng từ khi hình thành đến lúc tiêu vong Mâu thuẫn không cơ bản đặc trưng cho một phương diện nào đó, chỉ quy định sự vận động, phát

triển của một hay một số mặt của sự vật, hiện tượng và chịu sự chi phối cửa mâu thuẫn cơ bản

Căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển của sự

vật, hiện tượng trong mỗi giai đoạn nhất định, có thể phân chia thành mâu

thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu Mâu thuẫn chủ yếu luôn nổi lên hàng đầu

ở mỗi giai đoạn phát triển của sự vật, hiện tượng, có tác dụng quy định đối với các mâu thuẫn khác trong cùng giai đoạn đó của quá trình phát triển Giải quyết mâu thuẫn chủ yếu sẽ tạo điều kiện để giải quyết các mâu thuẫn khác ở cùng giai đoạn, còn sự phát triển, chuyển hóa của sự vật, hiện tượng từ hình thức này sang hình thức khác phụ thuộc vào việc giải quyết mâu thuẫn

chủ yếu Mâu thuẫn thứ yếu là mâu thuẫn không đống vai trò quyết định trong

sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng Tuy vậy, ranh giới giữa mâu thuẫn chủ yếu, thứ yếu chỉ là tương đối, tuỳ theo từng hoàn cảnh cụ thể, có mâu thuẫn trong điều kiện này là chủ yếu, song trong điều kiện khác lại là thứ yếu và ngược lại

Căn cứ vào quan hệ giữa các mặt đối lập với một sự vật, hiện tượng, có

mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài Mâu thuẫn bên trong là sự tác

động qua lại giữa các mặt, các khuynh hướng đối lập nằm trong chính mỗi

sự vật, hiện tượng; có vai trò quy định trực tiếp quá trình vận động và phát

triển của sự vật, hiện tượng Mâu thuẫn bên ngoài xuất hiện trong mối liên hệ

giữa các sự vật, hiện tượng với nhau; tuy cũng ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của chúng, nhưng phải thông qua mâu thuẫn bên trong mới phát huy tác dụng Các mâu thuẫn cơ bản và chủ yếu đều là những mâu thuẫn giữa các mặt, các bộ phận, yếu tố bên trong cấu thành sự vật hiện tượng nên có thể gọi chúng là mâu thuẫn bên trong Song các đối tượng còn có những mối liên hệ

và quan hệ với các đối tượng khác thuộc về môi trường tồn tại của nó, những mâu thuẫn loại này được gọi là các mâu thuẫn bên ngoài Tuy nhiên,

sự phân chia này cũng chỉ mang tính tương đôi, bởi trong quan hệ này hoặc so với một số đối tượng này, nó là bên trong; nhưng trong quan hệ khác, so với một số đối tượng khác, nó lại là bên ngoài

Căn cứ vào tính chất của lợi ích cơ bản là đối lập nhau trong mối quan

hệ giữa các giai cấp ở một giai đoạn lịch sử nhất định, trong xã hội có mâu

thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng Mâu thuẫn đỗi kháng là mâu

thuẫn giữa các giai cấp, tập đoàn người, lực lượng, xu hướng xã hội có lợi ích cơ bản đối lập nhau và không thể điều hoà được Đó là mâu thuẫn giữa các

giai cấp bóc lột và bị bóc lột, giữa giai cấp thống trị và giai cấp bị trị Mâu

thuẫn không đối kháng là mâu thuẫn giữa các giai cấp, tập đoàn người, lực

lượng, xu hướng xã hội có lợi ích cơ bản không đối lập nhau nên là mâu thuẫn cục bộ, tạm thời

1.3 Quá trình vận động của mâu thuẫn

Sự thống nhất, đấu tranh và chuyển hóa giữa các mặt đối lập

- Thống nhất giữa các mặt đối lập là khái niệm dùng để chỉ sự liên hệ giữa chủng và được thể hiện ở, thứ nhất, các mặt đối lập cần đến nhau,

nương tựa vào nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại, không có mặt này

thì không có mặt kia; thứ hai, các mặt đối lập tác động ngang nhau,

cân bằng nhau thể hiện sự đấu tranh giữa cái mới đang hình thành với

cái cũ chưa mất hẳn; thứ ba, giữa các mặt đối lập có sự tương đồng,

đồng nhất do trong các mặt đối lập còn tồn tại những yếu tố giống nhau Do sự đồng nhất này mà trong nhiều trường họp, khi mâu thuẫn xuất hiện và tác động ở điều kiện phù hợp, các mặt đối lập chuyển hóa vào nhau Đồng nhất không tách rời với sự khác nhau, với sự đối lập, bởi mỗi sự vật, hiện tượng vừa là bản thân nó, vừa là sự vật, hiện tượng đối lập với nó nên trong đồng nhất đã bao hàm sự khác nhau, đối lập

- Đấu tranh giữa các mặt đối lập là khái niệm dùng để chỉ sự tác động

qua lại theo hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau giữa chúng và sự tác động đó cũng không tách rời sự khác nhau, thống nhất, đồng nhất giữa chúng trong một mâu thuẫn So với đấu tranh giữa các mặt đối lập thì thống nhất giữa chúng có tính tạm thời, tương đổi, có điều kiện, nghĩa

là sự thống nhất đó chỉ tồn tại trong trạng thái đứng im tương đối của

sự vật, hiện tượng; còn đấu tranh có tính tuyệt đối, nghĩa là đấu tranh phá vỡ sự ổn định tương đối của chúng dẫn đến sự chuyển hóa về chất của chúng Tính tuyệt đối của đấu tranh gắn với sự tự thân vận động, phát triển diễn ra không ngừng của sự vật, hiện tượng, về vấn đề này C.Mác viết: “Cái cấu thành bản chất của sự vận động biện chứng, chính là sự cùng nhau tồn tại của hai mặt mâu thuẫn, sự đấu tranh giữa hai mặt ấy và sự dung hợp của hai mặt ấy thành một phạm trù mới” Còn V.I Lênin, chú ý nhiều hơn đến tính tuyệt đối của “đấu tranh” đã viết: “Sự phát triển là một cuộc “đấu tranh” giữa các mặt đối lập”

Quá trình thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập tất yếu dẫn đến sự chuyển hóa giữa chúng Sự chuyển hóa của các mặt đối lập diễn ra hết sức phong phú, đa dạng tùy thuộc vào tính chất của các mặt đối lập cũng như tùy thuộc vào những điều kiện lịch sử cụ thể

Trong sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập, sự đấu tranh giữa chúng là tuyệt đối, sự thống nhất giữa chúng là tương đối, có điều kiện, tạm thời; trong sự thống nhất đã có sự đấu tranh, đấu tranh trong tính thống nhất của chúng

1.4 Vai trò của mâu thuẫn đối với sự vận động và phát triển

Nói về vai trò của mâu thuẫn đối với sự vận động và phát triển, Ph.Ăngghen nhấn mạnh, nguyên nhân chính cũng là nguyên nhân cuối cùng tạo nên nguồn gốc của sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng là sự tác động (theo hướng phủ định, thống nhất) lẫn nhau giữa chúng và giữa các mặt đối lập trong chúng Có hai loại tác động dẫn đến vận động là tác động lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng (bên ngoài) và sự tác động lẫn nhau giữa các mặt đối lập của cùng một sự vật, hiện tượng (bên trong); nhưng chỉ có sự tác động lẫn nhau giữa các mặt đối lập (bên trong) mới làm cho sự vật, hiện tượng phát triển

Mối quan hệ giữa các khái niệm của quy luật chỉ ra rằng, mâu thuẫn giữa các mặt đối lập trong sự vật, hiện tượng là nguyên nhân, giải quyết mâu thuẫn đó là động lực của sự vận động, phát triển Bởi vậy, sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng là tự thân Khái quát lại, nội dung của quy luật thống nhất và đấu tranh các mặt đối lập là: Mọi đối tượng đều bao gồm những mặt, những khuynh hướng, lực lượng đối lập nhau tạo thành những mâu thuẫn trong chính nó; sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập này là nguyên nhân, động lực bên trong của sự vận động và phắt triển, làm cho cái cũ mất đi và cái mới ra đời

2 Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

2.1 Khái niệm nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là nền kinh tế vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa phù hợp với từng giai đoạn

phát triển của đất nước Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

2.2 Một số ưu nhược điểm của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Kinh tế thị trường mang lại hiệu quả kinh tế cao, vì kinh tế thị trường là một cơ chế mà nó phát huy được động lực cá nhân, tự cân bằng, tự điều chỉnh

do quan hệ cung càu quyết định, đảm bảo sự phù hợp giữa khối lượng, cơ cấu sản xuất với khối lượng, cơ cấu tiêu dung Vì vậy nó kich thích tang năng suất,

hạ chi phí, nâng cao chất lượng

Tuy nhiên kinh tế thị trường đưa đến một sự phân phối bất bình đẳng, phân hóa giàu nghèo, hủy hoại nhân cách đạo đực của một bộ phận người Nó dẫn đến việc lạm dụng tài nguyên, gây ô nhiễm môi trường Ngoài ra kinh tế thị trường còn gắn liền với tính chu kì khủng hoảng, lạm phát, thất nghiệp

II Phân tích mâu thuẫn biện chứng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

1 Những mâu thuẫn biện chứng chủ yếu trong nền kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

- Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Đây là mâu thuẫn cơ bản trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Trong công cuộc xây dựng và phát triển nền kinh tế hàng hoá nhi ều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước, thì vấn đề lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là một vấn đề hết sức phức tạp Xét trên phương diện triết học, thì lực lượng sản xuất là nội dung, còn quan hệ sản xuất là ý thức, lực lượng sản xuất là yếu tố động, luôn luôn thay đổi, và là yếu tố quyết định quan hệ sản xuất Khi lực lượng sản xuất phát triển đến một trình độ nhất định thì quan hệ sản xuất lúc này tỏ ra không còn phù hợp nữa và trở thành yếu tố kìm hãm Để mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển thì cần thay đổi quan hệ sản xuất cũ bằng quan hệ sản xuất mới phù hợp với lực lượng sản xuất Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất có mối quan hệ biện chứng với nhau, nó là thước đo để đánh

giá sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia Ở Việt Nam, mặc dù nhà nước đã

có rất nhiều chính sách để cân đối sao cho LLSX – QHSX phát triển song song đồng bộ Nhưng thực tế cho thấy, khi bắt tay vào xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường thì LLSX luôn tỏ ra mâu thuẫn với QHSX Tính cạnh tranh và năng động là một trong những đặc điểm cơ bản của nền kinh tế thị trường, thì ngược lại chúng ta lại chậm tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế, chính sách để tạo động lực và điều kiện cho doanh nghiệp nhà nước nâng cao hiệu quả hoạt động, phát huy vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân Việc thí điểm cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước còn làm chậm Chưa quan tâm tổng kết thực tiễn, kịp thời chỉ ra ph ương hướng, biện pháp đổi mới kinh tế hợp tác, để hợp tác xã nhiều nơi tan rã hoặc chỉ còn là hình th ức, cản trở sản xuất phát triển, chưa kịp thời đúc kết kinh nghiêm, giúp đỡ các hình thức kinh

tế hợp tác mới phát triển Chưa giải quyết tốt một số chính sách để khuyến khích kinh tế tư nhân phát huy tiềm năng, đồng thời chưa quản lý tốt thành phần kinh tế này Quản lý kinh tế hợp tác liên doanh với nước ngoài còn nhiều

sơ hở Kinh tế vĩ mô còn những yếu tố thiếu vững chắc Công tác tài chính, ngân hàng, giá cả, kế hoạch hoá, quy hoạch xây dựng, quản lý đất đai còn yếu kém, thủ tục đổi mới hành chính chậm Thương nghiệp nhà nước bỏ trống một

số trận địa quan trọng, chưa phát huy tốt vai trò chủ đạo trên th ị trường Quản

lý xuất nhập khẩu còn nhiều sơ hở, tiêu cực, một số trường hợp gây ra tác động xấu với sản xuất Chế độ phân phối thu nhập còn bất hợp lý, bội chi ngân sách và nhập siêu còn lớn Đó là một số hạn chế của QHSX kìm hãm LLSX phát triển và điều đó làm cho quá trình xây dựng đất nước của ta gặp nhiều khó khăn Một trong những vấn đề bức xúc đối với chúng ta hiện nay đó là việc làm, tình trạng thất nghiệp là một biểu hiện rõ ràng để chứng tỏ được rằng giữa LLSX – QHSX có sự mất cân đối Khi QHSX phù hợp, nó không những giải phóng được sức sản xuất mà còn tạo tiền đề để thúc đẩy bước phát triển của LLSX

- Cơ chế thị trường và những mâu thuẫn xunh quanh nó

Thị trường là điều kiện tồn tại của nền sản xuất hàng hoá, do vậy kinh tế hàng hoá càng phát triển thì thị trường càng được mở rộng, ngược lại, thị trường càng được mở rộng thì càng thúc đẩy kinh tế hàng hoá phát trển, đó là