BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN TIỂU LUẬN Môn Triết học Mác – Lênin Đề bài Vận dụng học thuyết hình thái kinh tế xã hội vào việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay Người hướng dẫn TS Châu Giang Họ và tên Mã sinh viên HÀ NỘI 2022 LỜI NÓI ĐẦU Học thuyết hình thái kinh tế xã hội là một nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử Học thuyết này vạch ta những quy luật cơ bản của sự vận động phát triển xã hội, là phương pháp khoa.
Trang 1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
TIỂU LUẬN
Môn: Triết học Mác – Lênin
dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
Người hướng dẫn: TS Châu Giang
Họ và tên: ………
Mã sinh viên: ………
HÀ NỘI - 2022
Trang 2
LỜI NÓI ĐẦU
Học thuyết hình thái kinh tế xã hội là một nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử Học thuyết này vạch ta những quy luật cơ bản của sự vận động phát triển xã hội, là phương pháp khoa học để nhận thức và cải tạo xã hội Tuy xuất hiện từ lâu nhưng trong thế giới hiện đại ngày nay với vô vàn sự biến đổi lớn nhỏ, giá trị khoa học và giá trị thời đại của học thuyết hình thái kinh tế- xã hội vẫn còn vẹn nguyên
Bài tiểu luận này sẽ trình bày, phân tích cụ thể về lí luận hình thái kinh tế xã hội, khái niệm, hệ thống các quan điểm, kết cấu của hình thái kinh tế xã hội Cùng với đó là ý nghĩa, giá trị khoa học bền vững của học thuyết hình thái kinh tế xã hội
Từ những kiến thức, nhận thức về học thuyết hình thái kinh tế
-xã hội, bài tiểu luận sẽ phân tích, vận dụng học thuyết vào xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay, hay chính là sự đổi mới về quan hệ sản xuất – một bộ phận trong các quy luật nằm trong học thuyết này trước tiên ở nền kinh tế Việt Nam , một lần nữa chứng minh cho giá trị vẹn nguyên của học thuyết hình thái kinh tế - xã hội
Trang 3
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU……….… tr2 NỘI DUNG ……… tr2
I Cơ sở lý luận hình thái kinh tế - xã hội……… tr4 1.1 Khái niệm hình thái kinh tế - xã hội……… tr4 1.2 Kết cấu hình thái kinh tế - xã hội……… tr4 1.3 Sự phát triển các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên……….tr4 1.4 Giá trị khoa học bền vững và ý nghĩa cách mạng của học
thuyết kinh tế - xã hội……… tr7 1.5 Ý nghĩa phương pháp luận……… tr7
II Vận dụng học thuyết kinh tế - xã hội vào thực tiễn đổi mới ở Việt Nam……… tr9 2.1 Giữ vững quan điểm của Đảng ……… ….tr9 2.2 Đổi mới quan hệ sản xuất: Xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa……….….tr9 2.3 Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là nhiệm vụ của thời kì quá độ
chủ nghĩa xã hội (đổi mới lực lượng sản xuất) ………… tr11 2.4 Đổi mới về kiến trúc thượng tầng……… tr12 KẾT LUẬN……… …… tr13 TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… tr13
Trang 4
NỘI DUNG
I Cơ sở lý luận về hình thái kinh tế - xã hội
1.1 Khái niệm của hình thái kinh tế - xã hội
Hình thái kinh tế - xã hội là một phạm trù trung tâm của quan điểm duy vật về lịch sử, dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho nó, được xây dựng trên một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất, và với một
kiến trúc thượng tầng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy.
1.2 Kết cấu hình thái của kinh tế - xã hội
Hình thái kinh tế - xã hội là một hệ thống hoàn chỉnh, có cấu trúc phức tạp, trong đó có các mặt cơ bản là lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng Mỗi mặt của hình thái kinh tế xã hội có vị trí riêng và tác động qua lại lẫn nhau, thống nhất với nhau Lực lượng sản xuất là quan hệ giữa người lao động với tư liệu sản xuất, tạo ra sức sản xuất và năng lực thực tiễn làm biến đổi các đối tượng vật chất của giới tự nhiên theo nhu cầu nhất định của con người
và xã hội Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất – kỹ thuật của mỗi hình thái kinh tế - xã hội Hình thái kinh tế - xã hội khác nhau có lực lượng sản xuất khác nhau Suy đến cùng, sự phát triển của lực lượng sản xuất quyết định sự hình thành, phát triển và thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế xã hội
Quan hệ sản xuất là tổng hợp các quan hệ kinh tế - vật chất giữa người với người trong quá trình sản xuất vật chất Đây chính là mối
Trang 5
quan hệ quan trọng nhất – quan hệ kinh tế trong các mối quan hệ vật chất giữa người với người Các quan hệ sản xuất tạo thành cơ sở hạ tầng của xã hội và quyết định tất cả mọi quan hệ xã hội khác Mỗi hình thái kinh tế - xã hội có một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho
nó Quan hệ sản xuất là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các chế độ
xã hội
Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm, tư tưởng xã hội với những thiết chế xã hội tương ứng cùng những quan hệ nội tại của thượng tầng hình thành trên một cơ sở sở hạ tầng nhất định Kiến trúc thượng tầng là da thịt, mạch máu thần kinh của cơ thể xã hội, thể hiện vai trò năng động của hoạt động có ý thức của con người Kiến trúc thượng tầng được hình thành và phát triển phù hợp với cơ sở hạ tầng, nhưng nó lại là công cụ để bảo vệ, duy trì và phát triển cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó
1.3 Sự phát triển các hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử
tự nhiên
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội tuân theo quy luật khách quan:
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là biểu hiện tập trung của quan niệm duy vật về lịch sử Quan niệm ấy chỉ ra rằng: “Trước hết con người cần phải ăn, uống, ở và mặc, nghĩa là phải lao động, trước khi có thể đấu tranh giành quyền thống trị, trước khi có thể hoạt động chính trị, tôn giáo, triết học…”
Trang 6
Động lực phát triển của lịch sử không phải là một đấng siêu nhiên nào vừa bí hiểm, vừa xa cách với con người Động lực đó nằm ngay trong hoạt động thực tiễn vật chất của con người
Với những luận cứ thuyết phục, học thuyết hình thái kinh tế – xã hội đã chứng minh một cách khoa học rằng: Sự phát triển của xã hội bắt nguồn sâu xa từ hoạt động sản xuất vật chất của con người, trong
đó lực lượng sản xuất, trước hết là công cụ lao động, phát triển không ngừng đến một giai đoạn nhất định mà quan hệ sản xuất hiện tồn không còn phù hợp với lực lượng sản xuất ấy, cản trở sự phát triển tiến bộ của xã hội Khi đó sẽ diễn ra cách mạng xã hội để thay thế quan hệ sản xuất cũ bằng một kiểu quan hệ sản xuất mới phù hợp, kéo theo sự ra đời của cơ sở hạ tầng mới và kiến trúc thượng tầng mới tương ứng Đó là quá trình lịch sử – tự nhiên
Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội:
Hình thái kinh tế - xã hội là một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử, dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó, phù hợp với một trình
độ nhất định của lực lượng sản xuất và với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên kiểu quan hệ sản xuất đó
Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội chỉ ra kết cấu xã hội trong mỗi giai đoạn lịch sử nhất định bao gồm ba yếu tố cơ bản, phổ biến: Lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất (cơ sở hạ tầng), kiến trúc thượng tầng
Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất của xã hội, tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các thời đại kinh tế khác nhau, yếu tố xét đến
Trang 7
cùng quyết định sự vận động, phát triển của hình thái kinh tế - xã hội Quan hệ sản xuất là quan hệ khách quan, cơ bản, chi phối và quyết định mọi quan hệ xã hội, đồng thời là tiêu chuẩn quan trọng nhất để phân biệt bản chất các chế độ xã hội khác nhau Kiến trúc thượng tầng
là sự thể hiện các mối quan hệ giữa người với người trong lĩnh vực tinh thần, tiêu biểu cho bộ mặt tinh thần của đời sống xã hội
Tiến trình lịch sử - tự nhiên của xã hội loài người:
Lịch sử xã hội loài người đã và đang trải qua 5 hình thái kinh tế
xã hội: Cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và hiện tại là đang tiến lên chủ nghĩa xã hội Sự phát triển này là 1 quá trình lịch sử tự nhiên do các lý do sau:
Sự vận động và phát triển của xã hội tuân theo các quy luật khách quan Nguồn gốc của mọi sự vận động và phát triển của xã hội đều có nguyên nhân trực tiếp hay gián tiếp từ sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội Quá trình phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội còn chịu sự tác động của các nhân tố chủ quan khác nên xu hướng chung của các hình thái kinh tế -xã hội là sự phát triển từ thấp lên cao Sự phát triển đó được diễn ra bằng nhiều cách
1.4 Giá trị khoa học bền vững và ý nghĩa cách mạng của học thuyết hình thái kinh tế - xã hội
Học thuyết kinh tế - xã hội là cuộc cách mạng trong toàn bộ quan niệm về lịch sử xã hội, bác bỏ quan niệm trừu tượng, duy vật tầm thường, duy tâm, phi lịch sử về xã hội học thuyết hình thái kinh tế –
xã hội chỉ ra nguồn gốc, động lực bên trong của sự tồn tại, vận động
và phát triển của xã hội thông qua hệ thống các quy luật khách quan
Trang 8
của xã hội Học thuyết hình thái kinh tế – xã hội đã phê phán những quan điểm duy tâm, siêu hình về lịch sử
Muốn nhận thức và cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới phải tác động cả ba yếu tố: lực lượng sản xuất,quan hệ sản xuất,kiến trúc thượng tầng trong đó phải bắt đầu từ phát triển lực lượng sản xuất
Là cơ sở khoa học cho việc xác định con đường phát triển của Việt Nam đó là quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa và bác bỏ những quan điểm thù địch, sai trái, phiến diện về xã hội…
1.5 Ý nghĩa phương pháp luận
Theo lý luận hình thái kinh tế - xã hội sản xuất vật chính là cơ sở của đời sống xã hội Phương thức sản xuất sẽ quyết định trình độ sản xuất và do đó cũng là nhân tố quyết định trình độ phát triển của đời sống xã hội và lịch sử nói chung Do đó không thể xuất phát từ ý thức
tư tưởng hoặc từ ý chí chủ quan của quan của con người để giải thích các hiện tượng trong đời sống xã hội mà phải xuất phát từ bản than thực trang phát triển của nền sản xuất xã hội đặc biệt là từ trình độ phát triển của phương thức sản xuất xã hội với cốt lỗi của nó là trình
độ phát triển của lực lượng sản xuất hiện thực
Theo lý luận hình thái kinh tế xã hội, học thuyết hình thái kinh tế
- xã hội, xã hội không phải sự kết hợp một cách ngẫu nhiên máy móc giữa các cá nhân mà xã hội thực sự là một cơ thể sống động Các phương diện của đời sống xã hội tồn tại trong một hệ thống cấu trúc thống nhất chặt chẽ tác động qua lại lẫn nhau Trong đó quan hệ sản xuất đóng vai trò là quan hệ cơ bản nhất quyết định các quan hệ xã hội
Trang 9
khác là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các chế độ xã hội khác nhau Vì thế để lý giải chính xác đời sống xã hội cần phải sử dụng phương pháp luận trìu tượng hoá khoa học đó là cần phải xuất phát từ quan hệ sản xuất hiện thực của xã hội để tiến hành phân tích các phương diện khác như như: chính trị, pháp luật, văn hoá, khoa học, đạo đức … của đời sống xã hội và mối quan hệ lẫn nhau giữa chúng
Theo lý luận hình thái kinh tế - xã hội, sự vận động phát triển của xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên tức là quá trình diễn ra theo các quy luật khách quan chứ không phải theo ý muốn chủ quan
Do đó muốn nhận thức và giải quyết đúng đắn có hiệu quả những vấn
đề của xã hội phải đi sâu nghiên cứu các quy luật vận động phát triển của xã hội Xã hội là một cơ thể sống đang phát triển không ngừng chứ không phải là một cái gì được kết thành một cách máy móc và do
đó cho phép có thể tuỳ ý phối hợp các yếu tố xã hội như thế nào cũng được Một cơ thể mà muốn nghiên cứu nó cần phải phân tích một cách khách quan những quan hệ sản xuất cấu thành một hình thái xã hội nhất định và cần phải nhiên cứu những quy luật vận hành phát triển của hình thái xã hội đó
II VẬN DỤNG HỌC THUYẾT HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ
HỘI VÀO XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
II.1 Giữ vững quan điểm của Đảng theo đuổi chủ nghĩa xã hội
Kiên định mục tiêu chủ nghĩa xã hội là một tất yếu khách quan, hợp quy luật đúng đắn… Nhưng phải đổi mới một cách căn bản về lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, kiến trúc thượng tầng, đặc biệt là
Trang 10
quan hệ sản xuất thông qua phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
2.2 Đổi mới quan hệ sản xuất: Xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa gồm 4 thành phần kinh tế: kinh tế nhà nước; kinh tế tập thể; kinh tế tư nhân; kinh tế
có vốn đầu tư nước ngoài Bốn thành phần kinh tế đều có các vai trò
và nhiệm vụ riêng đối với nền kinh tế chung của đất nước
Thứ nhất, về thành phần kinh tế nhà nước Thành phần kinh tế nhà nước được xác định nắm vai trò chủ đạo, là công cụ, lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước ổn định, định hướng, điều tiết nền kinh
tế - xã hội của đất nước, hạn chế và khắc phục các khuyết điểm của cơ chế kinh tế thị trường
Thứ hai, về thành phần kinh tế tập thể Đây là thành phần kinh tế
có phạm vi hoạt động rộng lớn, bao gồm các hợp tác xã, tổ hợp tác ,… Cũng như thành phần kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể cũng lấy hiệu quả kinh tế làm tiêu chí đánh giá chủ đạo Đồng thời, kinh tế tập thể
có vai trò liên kết, phối hợp hoạt động với các thành viên nhằm nâng cao năng suất, phát triển bền vững
Thứ ba, về thành phần kinh tế tư nhân Thành phần kinh tế này
là động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của nước nhà Thành phần này sẽ mang nhiều tính chất “thị trường”, thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế nước nhà
Cuối cùng, về thành phần kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài Thành phần kinh tế này có vai trò vô cùng quan trọng trong việc huy
Trang 11
động vốn đầu tư, công nghệ, phương thức quản lí hiện đại từ nước ngoài, từ đó mở rộng thị trường ra trên thế giới, đem lại lợi ích về kinh
tế và chính trị, ngoại giao
Mặt khác các thành phần kinh tế trên phải vận động theo nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa
Việc phát triển cả bốn thành phần kinh tế trên giúp phát huy tất
cả các nguồn lực trong xã hội làm cho kinh tế phát triển, xã hội phát triển đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa tiến tới xã hội chủ nghĩa
Vận dụng học thuyết hình thái kinh tế - xã hội vào xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, còn cần thực hiện rất nhiều hình thức phân phối thu nhập khác nhau: phân phối theo lao động, phân phối theo vốn và tài sản, phân phối thông qua phúc lợi tập thể, phúc lợi xã hội
Trước hết, về hình thức phân phối theo lao động Đây là hình thức phân phối chính được sử dụng, là hình thức phân phối cơ bản dưới chủ nghĩa xã hội, đảm bảo không mất đi định hướng chủ nghĩa
xã hội Phân phối theo lao động là phân phối trong các đơn vị kinh tế dựa trên cơ sở sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất (kinh tế nhà nước) hoặc các hợp tác xã cổ phần mà phần góp vốn của các thành viên bằng nhau (kinh tế hợp tác) Người lao động làm chủ tư liệu sản xuất, chính
vì vậy mà cũng làm chủ phân phối thu nhập Cụ thể hơn theo hình thức này, thu nhập được phân phối cho người lao động theo hiệu quả
Trang 12
mà lao động đã cống hiến, ai làm nhiều thì hưởng nhiều, ai làm ít hưởng ít, không làm thì không hưởng
Tiếp theo là về hình thức phân phối theo vốn và tài sản Do xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa có nhiều thành phần nên ngoài hình thức phân phối theo lao động ở trên thì đối với các thành phần kinh tế khác nhau sẽ có hình thức phân phối khác nhau Hình thức phân phối theo vốn và tài sản là phù hợp với điều kiện hiện nay của nước ta khi mà tình trạng thiếu vốn, phân tán vốn là phổ biến và một phần tương đối vốn nằm trong tay người lao động tư hữu nhỏ, tư sản nhỏ, …
Cuối cùng là hình thức phân phối qua phúc lợi tập thể, phúc lợi
xã hội Hình thức phân phối này được thực hiện nhằm nâng cao mức sống về vật chất và văn hóa của nhân dân, đặc biệt là các tầng lớp lao động Với hình thức này, Nhà nước có thể làm giảm đi sự bất bình đẳng trong phân phối thu nhập – một trong những mục tiêu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
2.3 Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là nhiệm vụ trọng tâm của thời kỳ quá độ chủ nghĩa xã hội (đổi mới về lực lượng sản xuất)
Nâng cao trình độ, kĩ năng của người lao động, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, thành thạo kỹ năng nghề nghiệp Tăng cường xây dựng đội ngũ lao động có trình độ cao đáp ứng yêu cầu của công nghiệp hóa hiện đại hóa và hội nhập toàn cầu
Đổi mới về công nghệ: Phát triển và sử dụng công nghệ thích hợp, đồng thời tiếp cận các công nghệ ngày càng tiên tiến, hiện đại