Tuy nhiờn, cú những nguyờn tắc và những kinh nghiệm dạy-học mà những người đồng nghiệp ở trong và ngoài nước nhờ đú mà đó đạt được những thành cụng nhất định thỡ mỗi giảng viờn cú thể th
Trang 1đào tạo
tạp chí luật học số 8/2008 63
PGS.TS Thái Vĩnh Thắng * ạy-học vừa là khoa học vừa là nghệ
thuật nờn khú cú phương phỏp dạy-học
nào phự hợp với tất cả mọi người Tuy
nhiờn, cú những nguyờn tắc và những kinh
nghiệm dạy-học mà những người đồng
nghiệp ở trong và ngoài nước nhờ đú mà đó
đạt được những thành cụng nhất định thỡ mỗi
giảng viờn cú thể tham khảo, vận dụng vào
điều kiện hoàn cảnh của mỡnh để sự nghiệp
dạy và học của nước ta đạt được những mục
tiờu mà xó hội mong đợi Bài viết sau đõy đề
cập một số nguyờn tắc cơ bản của hỡnh thức
dạy-học theo tớn chỉ, một hỡnh thức dạy-học
dự khụng phải là mới ở nước ngoài, tuy
nhiờn mới được phổ biến trong một vài năm
gần đõy trong cỏc trường đại học ở Việt Nam
1 Nguyờn tắc lấy sinh viờn làm trung tõm
Trong giảng dạy theo niờn chế, do việc bố
trớ giờ thảo luận và giờ tự học, tự nghiờn cứu
rất ớt so với giờ giảng lớ thuyết của giảng viờn
nờn phương phỏp phổ biến lỳc này là giảng
viờn giảng, sinh viờn ghi chộp lại bài giảng
của giảng viờn, đọc thờm giỏo trỡnh để bổ
sung những phần cũn chưa rừ ràng trong bài
giảng của giảng viờn Với phương phỏp này,
giảng viờn phụ trương tất cả cỏc kiến thức mà
mỡnh cú cũn sinh viờn cố gắng tiếp thu lấy tất
cả những gỡ mà giảng viờn đó giảng, đọc thờm
cỏc tài liệu liờn quan đến bài giảng của giảng
viờn, quan điểm của giảng viờn nhằm trả bài
thi tốt Phương phỏp dạy-học này làm cho
sinh viờn thụ động, ớt cú khả năng tranh luận
và phản biện những quan điểm mà giảng viờn
đưa ra Do tiếp thu thụ động nờn sau khi trả
thi xong, sinh viờn sẽ quờn rất nhanh những kiến thức mà mỡnh đó học
Khỏc với giảng dạy theo niờn chế, giảng dạy theo tớn chỉ dành nhiều thời gian hơn cho thảo luận, tự nghiờn cứu, rốn luyện khả năng
tư duy viết khi viết bài tập cỏ nhõn/tuần, bài tập nhúm/thỏng, bài tập lớn/học kỡ nờn đũi hỏi
sự tự học, tự nghiờn cứu của sinh viờn cao hơn Do cú nhiều thời gian thảo luận hơn nờn sinh viờn cú thể cú điều kiện tranh luận với giảng viờn, do đó đọc trước, chuẩn bị trước bài nghe giảng nờn sinh viờn cú thể tiếp thu chủ động, cú thể đối chiếu kiến thức đó học với bài giảng của giảng viờn để đặt ra cõu hỏi trao đổi và tranh luận với giảng viờn Trong giảng dạy theo tớn chỉ, vai trũ của giảng viờn
là hướng dẫn sinh viờn học, giỳp đỡ sinh viờn
tự mỡnh lĩnh hội, tiếp thu kiến thức một cỏch chủ động Với giảng dạy theo tớn chỉ, sinh viờn được coi là trung tõm của quỏ trỡnh dạy
và học, giảng viờn khụng coi sinh viờn là cỏi bỡnh rỗng mà mỡnh cú nghĩa vụ đổ đầy kiến thức vào đú, giảng viờn phải coi sinh viờn là ngọn đuốc, tự nú cú thể phỏt sỏng, nghĩa vụ của giảng viờn là phải làm chất xỳc tỏc cho ngọn đuốc đú chỏy sỏng
2 Nguyờn tắc chõn lớ khụng ỏp đặt hay
là tiếp thu cú phản biện
Dạy-học theo tớn chỉ đũi hỏi giảng viờn khụng ỏp đặt quan điểm của mỡnh cho sinh viờn Đối với bất kỡ vấn đề khoa học nào cũng cần thiết giới thiệu cho sinh viờn nhiều quan
D
* Giảng viờn chớnh Khoa hành chớnh - nhà nước Trường Đại học Luật Hà Nội
Trang 2đào tạo
64 tạp chí luật học số 8/2008
điểm và cỏch tiếp cận khỏc nhau để sinh viờn
cú thể tự mỡnh lựa chọn quan điểm và cỏch
tiếp cận mà họ cho là hợp lớ Ngay cả trong
những vấn đề mà quan điểm khoa học đó
tương đối thống nhất thỡ giảng viờn cũng nờn
khuyến khớch sinh viờn tiếp nhận nú với tư
duy phản biện, nghĩa là chỉ thừa nhận quan
điểm khoa học là đỳng khi tự mỡnh cú thể
minh chứng cho sự đỳng đắn đú Nguyờn tắc
này cũn đũi hỏi trong vấn đề khoa học cũn cú
nhiều quan điểm và tư duy khỏc nhau thể hiện
trong cỏc cụng trỡnh khoa học đó cụng bố thỡ
giảng viờn phải tụn trọng quan điểm của sinh
viờn khi khỏc với quan điểm của mỡnh
3 Nguyờn tắc xõy dựng mối quan hệ
tụn trọng, cộng tỏc và thường xuyờn trao
đổi giữa giảng viờn với sinh viờn
Dạy và học theo tớn chỉ đũi hỏi sự hợp tỏc
chặt chẽ giữa sinh viờn và giảng viờn vỡ
chương trỡnh của giảng viờn sẽ hoàn toàn sụp
đổ nếu sinh viờn khụng đọc trước cỏc tài liệu
mà sinh viờn phải chuẩn bị trước khi đến lớp
Việc trao đổi thường xuyờn giữa giảng
viờn và sinh viờn trong giờ và ngoài giờ lờn
lớp là một trong những yếu tố quan trọng tạo
ra niềm say mờ trong học tập của sinh viờn
Chỉ khi cú trao đổi thường xuyờn, giảng viờn
mới cú thể tỡm hiểu được sinh viờn gặp khú
khăn nào trong việc tiếp thu kiến thức và chỉ
khi đú mới cú thể giỳp sinh viờn khắc phục
khú khăn Thụng qua sự trao đổi thường
xuyờn giảng viờn cú thể truyền thụ kiến thức
và niềm đam mờ khoa học cho sinh viờn,
sinh viờn cú thể gần gũi giảng viờn và noi
theo tấm gương của giảng viờn để học tập và
nghiờn cứu Việc trao đổi giữa giảng viờn và
sinh viờn cú thể thụng qua cỏc giờ thảo luận
ở trờn lớp, cũng cú thể qua điện thoại,
E-mail, hoặc cỏc cuộc hội thảo khoa học
4 Nguyờn tắc đam mờ nghề nghiệp của giảng viờn
Nghề dạy-học khụng những là khoa học
mà cũn là nghệ thuật nờn đũi hỏi giảng viờn phải đam mờ nghề nghiệp của mỡnh mới cú thể vươn lờn đến đỉnh cao của nghề nghiệp Dự là dạy-học theo niờn chế hay tớn chỉ thỡ trước hết giảng viờn phải cú nhiệt tỡnh Nhiệt tỡnh của giảng viờn sớm hay muộn sẽ truyền cho sinh viờn và đú là dấu hiệu đầu tiờn dẫn dắt đến thành cụng Sự đam mờ nghề nghiệp tạo ra những tư chất tốt cho giảng viờn như chuẩn bị bài kĩ càng khi đến lớp, giải thớch cỏc vấn đề
rừ ràng cho sinh viờn, giờ học sống động, khơi gợi những tư duy mới, sỏng tạo mới cho sinh viờn, làm cho sinh viờn yờu mến mụn học
5 Nguyờn tắc khuyến khớch sự hợp tỏc giữa cỏc sinh viờn
Dạy-học theo tớn chỉ đũi hỏi giảng viờn
là người biết tổ chức cho sinh viờn biết làm việc nhúm với nhau, trước hết là để làm tốt bài tập nhúm, sau đú xột về lõu dài là biết cỏch hợp tỏc, làm việc tập thể, biết cựng nhau tổ chức, bàn bạc giải quyết tốt vấn đề
mà cuộc sống đặt ra Kinh nghiệm của thực tiễn cho thấy người Việt Nam khi làm việc với tư cỏch cỏ nhõn, đơn lẻ thỡ khỏ tốt tuy nhiờn khi làm việc tập thể, cú sự phối kết hợp với nhau thỡ khả năng tổ chức liờn kết cũn kộm Việc tổ chức cho sinh viờn thảo luận theo nhúm, làm bài tập theo nhúm là hết sức cần thiết để rốn luyện khả năng làm việc tập thể sau này của sinh viờn Rốn luyện khả năng làm việc tập thể là rốn luyện khả năng luụn luụn biết lắng nghe, tiếp thu ý kiến đỳng của người khỏc, biết đàm phỏn, thoả thuận để cú quan điểm chung đồng thuận Điều đỏng lưu ý khi thảo luận nhúm là phải biết lựa chọn một nhúm trưởng cú khả năng
Trang 3đào tạo
tạp chí luật học số 8/2008 65
tổ chức, quỏn xuyến, điều hành được hoạt
động chung của nhúm Cần trỏnh hiện tượng
thảo luận nhúm nhưng ý kiến thảo luận chỉ
tập trung vào một vài thành viờn tớch cực của
nhúm, số thành viờn cũn lại chỉ thụ động, chỉ
lắng nghe nhưng khụng cú ý kiến đúng gúp
gỡ Mặt khỏc, cũng cần trỏnh hiện tượng
xung đột gay gắt giữa cỏc quan điểm, tạo ra
bầu khụng khớ căng thẳng khụng cần thiết
6 Nguyờn tắc sinh viờn phải tự làm
hay giảng viờn khụng làm thay sinh viờn
Khi giảng giải bất kỡ vấn đề nào, giảng
viờn chỉ nờn hướng dẫn để sinh viờn tự tỡm ra
lời giải của vấn đề Cần trỏnh hiện tượng
giảng viờn giải thớch cặn kẽ mọi vấn đề và
đưa ra một đỏp ỏn cú sẵn cho sinh viờn
Chẳng hạn, khi giảng về cỏc yếu tố cấu thành
tội phạm, giảng viờn sau khi trỡnh bày phần lớ
thuyết cơ bản thỡ nhất thiết phải để cho sinh
viờn tự đưa ra vớ dụ để phõn tớch, minh hoạ
hoặc giảng viờn đưa ra vớ dụ trong cuộc sống
để sinh viờn tự phõn tớch cỏc yếu tố cấu thành
hành vi phạm tội Giảng viờn chỉ đưa ra nhận
xột, đỏnh giỏ sự phõn tớch đỳng hay khụng
đỳng của sinh viờn, bổ sung những yếu tố cũn
thiếu hoặc chưa phõn tớch đầy đủ sau khi sinh
viờn đó đưa ra cỏc ý kiến của mỡnh
7 Nguyờn tắc tài liệu tham khảo phải
phong phỳ và cập nhật
Giảng dạy theo tớn chỉ chỉ đạt kết quả cao
khi đảm bảo được một số điều kiện cần thiết
Một trong những điều kiện đú là tài liệu cung
cấp cho sinh viờn phải phong phỳ và cập nhật
Sự phong phỳ và cập nhật của tài liệu tham
khảo đảm bảo cho bài giảng khụng bị phiến
diện vỡ quan điểm đang ngự trị trong xó hội
hay quan điểm của người giảng bài Giảng
viờn giảng bài trờn lớp cú thể cú quan điểm
riờng của mỡnh nhưng kiến thức mà sinh viờn
cần nắm được khụng chỉ là quan điểm của giảng viờn mà cũn là những quan điểm khỏc đang tồn tại trong xó hội Hơn thế nữa, phỏp luật luụn gắn kết với đời sống thực tiễn và phỏt triển cựng với sự phỏt triển của xó hội nờn tài liệu mà sinh viờn cần tham khảo cũng phải cập nhật Cú những vấn đề trong bài giảng năm trước chỳng ta núi đến thỡ phải dựng thỡ tương lai, năm nay chỳng ta núi đến thỡ dựng thỡ hiện tại, sang năm sau lại phải dựng thỡ quỏ khứ Giảng dạy mụn học lớ luận nhà nước và phỏp luật và cỏc mụn học về phỏp luật thực định giảng viờn giỏo luụn luụn phải theo kịp dũng thời cuộc nếu khụng tư duy của giảng viờn sẽ lạc hậu, bài giảng của giảng viờn khụng cú sức thuyết phục vỡ sự giỏo điều và vụ bổ
8 Nguyờn tắc giảng dạy lớ luận phải liờn hệ, gắn kết với thực tiễn
Như đó núi ở phần trờn, phỏp luật luụn luụn gắn với thực tiễn, vỡ vậy trong giảng dạy cho sinh viờn bất cứ khỏi niệm nào thuộc lĩnh vực khoa học phỏp lớ cũng phải để sinh viờn liờn hệ với thực tiễn Cỏc khỏi niệm lớ thuyết
cú thể được sinh viờn học thuộc lũng nhưng nếu họ khụng liờn hệ được với thực tiễn thỡ cú nghĩa là họ chưa hiểu gỡ Chẳng hạn nhiều sinh viờn đưa ra được khỏi niệm tập quỏn phỏp luật nhưng lại khụng đưa ra được vớ dụ về tập quỏn phỏp luật Tương tự như vậy sinh viờn cú thể đưa ra được khỏi niệm về cố ý giỏn tiếp nhưng lại khụng đưa ra được vớ dụ thực tiễn về cố ý giỏn tiếp, về sự kiện phỏp lớ, về ỏn lệ… Hơn thế nữa, liờn hệ với thực tiễn sinh viờn cú thể
tự mỡnh kiểm định một khỏi niệm được thể hiện trong cuốn sỏch hay cụng trỡnh nghiờn cứu nào đú là đỳng hay sai vỡ khỏi niệm khoa học chỉ thực sự đỳng đắn khi nú được thực tiễn kiểm nghiệm Rốn luyện thúi quen khoa học liờn hệ thực tiễn là rốn luyện cho sinh viờn tư
Trang 4đào tạo
66 tạp chí luật học số 8/2008
duy phản biện khoa học - tư chất cần phải cú
đối với người nghiờn cứu khoa học
9 Nguyờn tắc phong phỳ, đa dạng về
hỡnh thức thi, kiểm tra
Trong quỏ trỡnh giảng dạy, giảng viờn phải
kiểm tra kiến thức của sinh viờn bằng nhiều
cỏch khỏc nhau như thi vấn đỏp, thi viết dưới
hỡnh thức thi tự luận hoặc thi trắc nghiệm, cú
thể sử dụng hoặc khụng sử dụng tài liệu Thi
vấn đỏp thỡ giảng viờn phải chỳ ý đến khả năng
phản xạ nhanh nhạy hay khụng nhanh nhạy
của sinh viờn Thi viết và cỏc bài tập luận tuần,
thỏng và kỡ mà sinh viờn làm rốn luyện cho
sinh viờn khả năng tư duy phỏp lớ khi trỡnh bày
một vấn đề sao cho rừ ràng, khỳc chiết, giản dị
và dễ hiểu Vỡ vậy, ngoài phần giải quyết nội
dung của vấn đề đỳng hay sai, giảng viờn cũng
phải quan tõm đến kĩ thuật trỡnh bày, lập luận
vấn đề của sinh viờn Do đặc thự của nghề
nghiệp là phải chớnh xỏc và cụ thể nờn khi
viết bản luận tội, bản ỏn, lời bào chữa hay khi
xõy dựng cỏc dự ỏn phỏp luật, cỏc luật gia đều
phải sử dụng cỏc văn bản phỏp luật vỡ vậy
thiết nghĩ rằng cỏc đề thi trong lĩnh vực khoa
học luật nờn cho phộp sinh viờn được sử dụng
cỏc loại văn bản phỏp luật
10 Nguyờn tắc tụn trọng những cỏch
học và cỏch dạy khỏc nhau
Ở Việt Nam cũng như cỏc nước khỏc cú
nhiều cỏch dạy và cỏch học khỏc nhau Sinh
viờn thi được điểm cao cú khi “ra đời” lại
khụng thớch ứng với cụng việc và ngược lại cú
sinh viờn kết quả học tập khụng cao nhưng khi
ra trường lại làm việc rất thỏo vỏt và thành đạt
rất nhanh.(1) Một phương phỏp giảng dạy rất
hay ở người này cú khi lại khụng phự hợp với
người khỏc Một cỏch học cú hiệu quả ở
người này cú khi lại khụng hiệu quả ở người
khỏc Vỡ vậy mỗi người nờn tỡm cho mỡnh phương
phỏp dạy và học phự hợp nhất với khả năng
và sở trường của mỡnh Trong quỏ trỡnh giảng dạy, mỗi giảng viờn đều cú phong cỏch riờng, phong cỏch này tạo ra sự khỏc biệt cũng là sự hấp dẫn riờng của mỗi giảng viờn Giảng dạy theo tớn chỉ khụng đũi hỏi giảng viờn phải xoỏ
bỏ phong cỏch của mỡnh nếu phong cỏch đú khụng trỏi với những nguyờn tắc chung của phương phỏp dạy-học theo tớn chỉ
11 Nguyờn tắc sử dụng cụng nghệ hiện đại trong dạy-học
Ngày nay, cụng nghệ hiện đại giỳp cho giảng viờn cú nhiều phương tiện hơn để chuyển tải kiến thức cho sinh viờn Từ những cụng cụ truyền thống như bảng/phấn, như giấy gấp (flip chart), tài liệu phõn phỏt (hand-out) đến những cụng cụ hiện đại hơn như mỏy rọi (overhead projector), mỏy chiếu (LCD projector), TV, mỏy chiếu video, DVD Ở nhiều nước trờn thế giới, trong cỏc trường đại học, giảng viờn xõy dựng cỏc website của mỡnh trong đú cung cấp cỏc tài liệu tham khảo cho sinh viờn Ngày nay, tại cỏc trường luật và khoa luật ở Việt Nam, đa số cỏc giảng viờn đó sử dụng chương trỡnh Powerpoint để giảng bài, tuy nhiờn mới chỉ một vài trường hợp xõy dựng được website riờng của mỡnh Cỏc phũng học chưa đỏp ứng yờu cầu cho phương phỏp thảo luận nhúm vỡ phũng học ớt
và thường cỏc bàn học khụng xếp quay trũn được, nhiều phũng học chưa được trang bị mỏy chiếu Powerpoint Thiết nghĩ rằng trong thời gian ngắn cỏc khú khăn này sẽ được khắc phục và cỏc cơ sở đào tạo luật ở Việt Nam cú thể cú điều kiện vật chất tốt để thực hiện chương trỡnh đào tạo theo tớn chỉ./
(1).Xem: Garry Hess & Steven Friedman - Techniques for Teaching Law, Carolina Academic Press, USA 1999