Như trong các đề thi tốt nghiệp THPT môn Hóa học của nhữngnăm gần đây có khá nhiều điểm đổi mới phù hợp với đặc trưng bộ môn Hóa học,trong đó có việc sử dụng những câu hỏi trắc nghiệm về
Trang 1MỤC LỤC
Trang 2Mục Nội dung Trang
3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vân đề 4
Phụ lục
I MỞ ĐẦU
Trang 31 Lí do chọn đề tài:
Nền giáo dục hiện nay đang có bước chuyển mình rõ rệt, từ chương trìnhtiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực người học Đổi mới từ nội dung chươngtrình, phương pháp dạy và học đến đổi mới hình thức kiểm tra, thi cử theohướng hiện đại Như trong các đề thi tốt nghiệp THPT môn Hóa học của nhữngnăm gần đây có khá nhiều điểm đổi mới phù hợp với đặc trưng bộ môn Hóa học,trong đó có việc sử dụng những câu hỏi trắc nghiệm về hình vẽ thí nghiệm.Những bài tập dạng này giúp học sinh phát triển khả năng quan sát thực tiễn,thực hành thí nghiệm, suy luận, phân tích tổng hợp,… sẽ tạo điều kiện phát triểntoàn diện các kĩ năng cho học sinh
Hóa học là một môn khoa học thực nghiệm, phương pháp giảng dạy chủyếu phải dựa vào thí nghiệm Tuy nhiên, trên thực tế học sinh chúng ta rất ítđược thực hành thí nghiệm, vì thế các em học sinh khó mà hình dung về các bàitập có sử dụng hình vẽ thí nghiệm Mặt khác, trong các tiết học giáo viên thườngkhông chú trọng luyện tập về bài tập về hình vẽ thí nghiệm, chỉ tập trung cho lýthuyết và bài tập tính toán nhiều hơn Do đó các em khá lúng túng mỗi khi gặpnhững câu hỏi dạng này Ngoài ra, số lượng bài tập dạng này còn ít trong ngânhàng câu hỏi, các sách tham khảo hoặc chưa được hệ thống lại rõ ràng từng dạngcho học sinh và giáo viên dễ sử dụng trong dạy học
Chính vì những lí do trên nên tôi đã chọn giải pháp “Rèn luyện kiến thức,
kĩ năng thực hành thông qua một số bài tập hình vẽ thí nghiệm nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh lớp 10 trường THPT Lang Chánh" (Chương 5: Halogen, SGK Hóa học 10, Chương trình cơ bản) để nghiên cứu và áp dụng.
Giải pháp này là một tài liệu tham khảo hữu ích cho các em học sinh và đồngnghiệp
2 Mục đích nghiên cứu:
Xây dựng cách giải, tuyển chọn các bài tập trắc nghiệm hóa học cóliên quan đến hình vẽ thí nghiệm trong chương trình hóa học lớp 10 THPTnhằm làm phong phú thêm hệ thống bài tập, góp phần đổi mới phương pháp dạyhọc, từ đó giúp các em khắc phục các khó khăn và tự tin khi xử lí các câu hỏi vàdạng bài tập về hình vẽ thí nghiệm, nhằm nâng cao chất lượng dạy học hóa học,rèn luyện kĩ năng thực hành cho học sinh lớp 10 và THPT
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
Hệ thống kiến thức và bài tập trắc nghiệm sử dụng hình vẽ thí nghiệmnày có thể áp dụng được cho các đối tượng học sinh lớp 10, mỗi đối tượng đều
có các loại bài phù hợp để học sinh có thể hiểu Tuy nhiên, phần lớn bài tậptrong giải pháp này đặc biệt dành cho học sinh sau này ôn thi tốt nghiệp THPT,nhằm giúp các em đạt kết quả tốt trong các kì thi
4 Phương pháp nghiên cứu:
Trang 4- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết để nghiên cứu SGK, các nguồn tàiliệu khác liên quan đến đề tài nghiên cứu.
- Nghiên cứu cơ sở, kỹ thuật xây dựng bài tập để từ đó xây dựng, tuyểnchọn hệ thống câu hỏi và bài tập trắc nghiệm cho đề tài
II NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận:
Môn hóa học là bộ môn khoa học gắn liền với thực tiễn, đi cùng đời sốngcủa con người Việc học tốt bộ môn hóa học trong nhà trường sẽ giúp học sinhhiểu được rõ về cuộc sống, những biến đổi vật chất trong cuộc sống hàng ngày.Bài tập hóa học là một trong những phương tiện hữu ích nhất đối với việc dạycủa giáo viên cũng như quá trình học tập của học sinh Ngoài việc rèn luyện kỹnăng vận dụng, giải thích các hiện tượng, các quá trình hóa học, giúp tính toáncác đại lượng: khối lượng, thể tích, số mol… đào sâu và mở rộng kiến thức đãhọc một cách sinh động Giải toán hóa học là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiệntượng và bản chất hóa học với các kỹ năng về toán học Thông qua giải bài tậphóa học, giúp học sinh rèn luyện tính tích cực, trí thông minh, sáng tạo, bồidưỡng hứng thú trong học tập Đặc biệt, trong đó dạng bài tập về hình vẽ thínghiệm lại mang một đặc trưng riêng của bộ môn hóa học, thể hiện rõ bản chất
và quá trình diễn ra của các phản ứng hóa học Các bài dạng này giúp cho các
em có thể hiểu được bản chất của sự biến đổi các chất, cách tổng hợp ra chúngtrong phòng thí nghiệm hay trong công nghiệp như thế nào và cần những dụng
cụ, hóa chất gì Với loại bài tập này, tính đặc thù bộ môn Hóa Học được thểhiện rất rõ
2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng:
Thực tế học sinh chúng ta rất ít được thực hành thí nghiệm, vì thế các emhọc sinh khó mà hình dung về các bài tập có sử dụng hình vẽ thí nghiệm Mặtkhác, trong các tiết học giáo viên thường không chú trọng luyện tập về bài tập
về hình vẽ thí nghiệm, chỉ tập trung cho lý thuyết và bài tập tính toán nhiều hơn
Do đó các em khá lúng túng mỗi khi gặp những câu hỏi dạng này Ngoài ra, sốlượng bài tập dạng này còn ít trong ngân hàng câu hỏi, các sách tham khảo hoặcchưa được hệ thống lại rõ ràng từng dạng cho học sinh và giáo viên dễ sử dụngtrong dạy học
Từ năm 2007, Bộ Giáo dục và đào tạo đã quyết định chuyển đổi hình thứcthi môn Hóa học từ tự luận sang trắc nghiệm Để đáp ứng yêu cầu này, trên thịtrường đã xuất hiện rất nhiều sách viết về bài tập trắc nghiệm, nhưng chủ yếuvẫn là các sách viết các vấn đề theo chương trình học THPT với những kiếnthức trọng tâm về lý thuyết và bài tập tính toán Các loại bài tập này có ưu điểmgiúp cho học sinh có được lý thuyết vững chắc và cách tính toán Hóa học,nhưng chưa cho thấy được vấn đề thực nghiệm Các bài tập đó chủ yếu dùng lời
Trang 5để mô tả, trong khi số lượng bài tập sử dụng hình vẽ để mô tả hiện tượng, cáchtiến hành, kết quả,… là rất ít.
Mà với việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực và hướnghọc sinh làm quen nhiều hơn với hiện tượng thực nghiệm thì việc cho các emtiếp xúc với các loại bài tập về hình vẽ thí nghiệm là rất quan trọng Vì vậy, việcxây dựng, tuyển chọn bài tập trắc nghiệm khách quan về hình vẽ thí nghiệm vàđưa thêm loại bài tập này vào các tiết học, tiết luyện tập, ôn tập là việc làm rấtcần thiết hiện nay
3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề:
3 Nêu và áp dụng các phương pháp giải bài tập về hình vẽ thí nghiệmtrong các tiết học
4 Giao bài tập về hình vẽ thí nghiệm cho học sinh và giáo viên sẽ hướngdẫn giải trong các tiết luyện tập và tiết ôn tập
5 Tăng cường các bài tập về hình vẽ thí nghiệm trong các đề kiểm tra vàthi thử tốt nghiệp THPT để học sinh rèn luyện thêm
3.2 Các biện pháp thực hiện:
Để thực hiện được mục đích này giáo viên có thể dùng nhiều cách thứckhác nhau như: bằng thí nghiệm thực tế làm trên lớp hoặc phòng thí nghiệm đểhọc sinh quan sát về cách tiến hành, hiện tượng hóa học, trình tự phản ứng; cóthể bằng các đoạn video có sẵn; bằng hình ảnh minh họa; dùng bằng lời để giảithích;… và bằng hệ thống bài tập liên quan, thông qua giảng dạy trực tiếp hoặcdùng phương tiện máy chiếu,…Tuỳ theo từng điều kiện, hoàn cảnh của mỗi nhàtrường, khả năng truyền đạt của mỗi giáo viên, khả năng tiếp thu của từng đốitượng học sinh mà mỗi giáo viên có thể vận dụng một cách linh hoạt vấn đề nàynhằm đạt được hiệu quả cao nhất về rèn luyện kĩ năng cho học sinh giải bài tậptrắc nghiệm về hình vẽ thí nghiệm
3.3 Thiết kế nội dung bài tập hình vẽ thí nghiệm:
* Những lưu ý chung khi giải bài tập về hình vẽ thí nghiệm.
+ Về dụng cụ và hóa chất
Trong bất kì hình vẽ nào ở SGK cần chú ý một số điểm sau:
- Hóa chất sử dụng là những chất gì? Hóa chất có tác dụng gì?
Trang 6- Dụng cụ lắp đặt: Nằm nghiêng hay ngang? Vai trò của nó trong bộ thínghiệm? Phản ứng xảy ra trong dụng cụ chứa hóa chất là gì?
- Điều kiện phản ứng: đặc, loãng, rắn, có cần đun nóng hay không?
- Thu khí bằng cách nào
+ H th ng bài t p s d ng hình vẽ t sách giáo khoaệ thống bài tập sử dụng hình vẽ từ sách giáo khoa ống bài tập sử dụng hình vẽ từ sách giáo khoa ập sử dụng hình vẽ từ sách giáo khoa ử dụng hình vẽ từ sách giáo khoa ụng hình vẽ từ sách giáo khoa ừ sách giáo khoa
Trang 7STT Hình vẽ thí nghiệm Tên hình Trích nguồn
5
Sơ đồ sản xuất axit HCl trong công nghiệp
+ Một số lưu ý khi điều chế khí Clo (Cl2)
Bên cạnh những ứng dụng quan trọng trong nhiều lĩnh vực cuộc sống, khíclo còn được biết đến nhiều như là một chất độc vì vô cùng gây hại như sau:
- Khí Clo tiềm ẩn của sự xuất hiện các bệnh về cổ họng, mũi và đường hôhấp (đường thực quản gần phổi) Gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng trong giaiđoạn ngắn
Trang 8- Nếu anh hưởng của mật độ 250ppm cho 30 phút có thể gây tử vong chongười lớn.
- Sự kích thích cao xuất hiện khí, khi hít khí clo vào có thể làm bỏng da vàmắt
- Hậu quả của bệnh mãn tính sẽ phần nào gây chết người trong thời giandài
- Đối với tác động lâu dài của khí Clo, sẽ làm cho con người bị già trướctuổi, gây ra những vấn đề về phế quản, sự ăn mòn của răng, hay các bệnh liênquan đến phổi như lao…
- Theo nghiên cứu, nếu phụ nữ mang thai sử dụng nước có chứa clo cónguy cơ gây hiện tượng sảy thai và dị tật
- Điều chế khí clo trong phòng thí nghiệm là vấn đề được rất nhiều ngườiquan tâm Để điều chế không quá khó khăn, tạo ra bằng cách cho axit clohiđricđặc tác dụng với chất oxi hóa mạnh như mangan đioxit rắn (MnO2) hoặc kalipenmanganat rắn (KMnO4)… và cần lưu ý những điều sau:
- Với MnO2 cần phải đun nóng, với KMnO4 có thể đun hoặc không
- Khi khí clo thu được thường bị lẫn tạp chất là khí hiđro clorua và hơinước, do đó để loại bỏ tạp chất, cần dẫn khí clo lần lượt qua các bình rửa khíchứa dung dịch NaCl (để giữ khí HCl) và chứa H2SO4 đặc để giữ hơi nước
Cho HCl tác dụng với chất oxi hóa mạnh (thường gặp: MnO2, KMnO4,K2Cr2O7, KClO3) Có các phương trình điều chế như sau:
MnO2 + 4HCl → MnCl2 + Cl2 + 2H2O
2KMnO4 + 16HCl → 2KCl + 2MnCl2 + 5Cl2 + 6H2O
+ Một số lưu ý khi điều chế khí hidroclorua (HCl)
Khi tiếp xúc trực tiếp với khí hidroclorua sẽ gây ảnh hưởng lớn đến các hệ
cơ quan hô hấp và hệ thống cơ quan thần kinh của con người Cụ thể khíhidroclorua gây ngứa phổi, ngứa da, làm tê liệt các chức năng ở hệ thống thầnkinh trung ương Khi hít phải khí HCl sẽ gây ra tình trạng ho, nghẹt thờ, viêmmũi, viêm họng và phần phía trên của hệ hô hấp
Khi tiếp xúc với nhiều HCl có thể bị nhiễm độc, gây ra các bệnh viêm dạdày, viêm phế quản mãn tính, bệnh viêm da và giảm thị giác Do tác dụng kíchthích cục bộ, HCl sẽ gây bỏng, sưng tấy, tụ máu, trường hợp nặng có thể dẫn tớiphổi bị mọng nước Tiếp xúc với khí HCl qua đường hô hấp lâu ngày có thể gây
ra khàn giọng, phỏng và loét đường hô hấp, đau ngực và bệnh dị ứng phổi
Khi tiếp xúc với một liều lượng cao sẽ gây ra tình trạng nôn mửa, dị ứngphổi, tê liệt hệ tuần hoàn Phần da tiếp xúc với HCl sẽ gây mẩn đỏ, nặng hơn làbỏng da do hidroclorua có tính ăn mòn rất cao Trong trường hợp nghiêm trọng
sẽ gây mù mắt thậm chí dẫn đến tử vong do nhiễm độc
+ Cách thu khí:
Trang 9Phải nắm vững tính chất vật lý ( tính tan và tỉ khối) để áp dụng phương pháp thu khí đúng.
Thu theo phương pháp đẩy không khí:
- Khí không phản ứng với oxi của không khí
- Nặng hơn hoặc nhẹ hơn không khí (CO2, SO2, Cl2, H2, NH3 ) Úp ốngthu? Ngửa ống thu?
Thu theo phương pháp đẩy nước:
- Khí ít tan trong nước ( như H2, O2, CO2, N2, CH4, C2H4, C2H2 ): thu theophương pháp đẩy nước
- Còn các khí tan nhiều trong nước (như khí HCl, khí NH3, SO2 ): khôngthu được theo phương pháp đẩy nước Ví dụ như: Ở 20oC, 1 thể tích nước hòatan tới gần 500 thể tích khí HCl; 1 lít nước hòa tan tới 800 lít khí NH3…
+ Làm khô khí
Nguyên tắc chọn chất làm khô
- Giữ được nước và không có phản ứng với chất cần làm khô
- Các chất làm khô thường dùng: H2SO4 đặc, P2O5, CaO (vôi sống, mớinung), CuSO4 (khan, màu trắng), CaCl2 (khan), NaOH, KOH (rắn hoặc dungdịch đậm đặc)
- Các khí được làm khô như: H2, Cl2, HCl, HBr, HI, O2, SO2, H2S, N2, NH3,
CO2 , C2H4, C2H2
Ví dụ:
- H2SO4 đặc (có tính axit, tính oxi hóa mạnh):
- Không làm khô được khí NH3 (có tính bazơ),
- Không làm khô được khí HBr, HI (có tính khử)
- H2SO4 đặc làm khô được khí Cl2, O2, SO2, N2, CO2
- CaO (vôi sống), NaOH, KOH (rắn) (có tính bazơ):
- Không làm khô được khí CO2, SO2 (oxit axit), Cl2 (có phản ứng)
Trang 10Bài tập 1 Quan sát hình (1)
a Thí nghiệm trên dùng để điều chế chất gì?
b Nêu điều kiện của NaCl và H2SO4 Viết phương trình hóa học xảy ra
c Nêu những tính chất có thể rút ra từ thí nghiệm trên
Trả lời:
a Điều chế axit clohiđric
b NaCl dạng rắn, H2SO4 đặc (2 phản ứng ở 2 điều kiện nhiệt độ)
c HCl là axit yếu hơn H2SO4 nên bị đẩy ra khỏi muối Khí HCl dễ tan trongnước tạo thành dung dịch axit clohiđric
Bài tập 2 Quan sát hình (1): Tìm phát biểu chính xác về thí nghiệm trong
hình vẽ trên
A Sản phẩm sinh ra trong ống nghiệm chứa nước là dung dịch axit
clohiđric
B Thí nghiệm chứng tỏ hiđroclorua không tan trong nước.
C Điều kiện của phản ứng là NaCl dạng rắn và dung dịch H2SO4 nồng độloãng
D Để hạn chế khí thoát ra, có thể tẩm vào miếng bông dung dịch H2SO4đặc
Trả lời: A
Hình (2) được sử dụng cho bài tập 3, bài tập 4
Hình 2 Bài tập 3 Quan sát hình (2)
Dựa vào sơ đồ, xác định dung dịch X và chất rắn Y
a Vì sao lại bố trí dung dịch Z và dung dịch T Xác định Z, T Giải thíchtrình tự bố trí
b Viết phương trình hóa học giải thích
Trang 11- Giả sử dung dịch Z là H2SO4 đặc thì H2O bị hấp thụ trước, tuy nhiên saukhi qua dung dịch NaCl bão hòa HCl bị giữa lại nhưng do áp suất hơi bão hòanên sẽ có 1 lượng hơi nước trên bề mặt hấp thụ không hết Do đó khí Cl2 vẫncòn lẫn hơi nước.
- Do đó phải hấp thụ HCl trước, hấp thụ H2O sau Vậy dung dịch Z là dungdịch muối (NaCl,…) và dung dịch T là H2SO4 đặc
Bài tập 4 Hình (2) mô tả quá trình điều chế khí Cl2 Khí Cl2 sinh ra thườnglẫn hơi nước và hiđro clorua Để thu được khí Cl2 khô thì dung dịch (Z) và dungdịch (T) lần lượt là:
a Hình trên mô tả qui trình sản xuất chất nào trong công nghiệp? Gọi tênphương pháp Viết phương trình hóa học xảy ra
b.Xác định khí X, dung dịch Y1, dung dịch Y2
c Nguyên tắc nào trong sản xuất hóa học được sử dụng ở qui trình trên?Nguyên tắc đó được áp dụng ở tháp T1, T2 hay T3? Nêu ý nghĩa của nguyên tắcđó
Trả lời:
a Sản xuất axit clohiđric Phương pháp tiếp xúc
b Khí X là khí hiđroclorua Dung dịch Y1 là dung dịch axit HCl loãng.Dung dịch Y2 là dung dịch axit HCl đặc
c Nguyên tắc ngược dòng Sử dụng ở tháp T2 và T3 Khí từ dưới bơm lên,chất lỏng tưới từ trên xuống Ý nghĩa: tăng diện tích tiếp xúc, phản ứng xảy ra
dễ hơn
Bài tập 6: Trong hình vẽ , khí X, dung dịch Y1, dung dịch Y2 lần lượt là:
A hiđro clorua, axit clohiđric đặc, axit clohiđric loãng.
Trang 12B hiđro clorua, axit clohiđric loãng, axit clohiđric đặc.
C hiđro, nước, axit clohiđric.
D clo, nước clo, axit clohiđric đặc.
Trả lời: B
Hình (4) được sử dụng cho bài tập 7, bài tập 8
Hình 4 Bài tập 7 Hình (4) chứng minh tính chất vật lí và hóa học của X.
a X có thể là những khí gì?
b Mô tả thí nghiệm Nêu hiện tượng quan sát được Giải thích
c Tính chất nào đã được chứng minh ở thí nghiệm trên?
Trả lời:
a X có thể là NH3 hoặc HCl
b Hiện tượng: nước từ từ kéo lên ống vuốt nhọn, sau đó phun mạnh thành
tia Tia nước đổi màu: nếu là HCl thì có màu đỏ, nếu là NH3 thì có màu xanh
Giải thích: HCl, NH3 tan tốt trong nước Lượng nước hòa tan khí làm giảm
áp suất trong bình, sự chênh lệch áp suất trong và ngoài tạo lực kéo cột nướcphun liên tục HCl tan vào nước tạo dung dịch axit HCl làm quì tím hóa đỏ, NH3tan vào nước và tác dụng với nước tạo NH4+ và OH- làm quí tím hóa xanh
c Tính chất được chứng minh ở thí nghiệm là:
- NH3 tan tốt trong nước và có tính bazơ yếu
- HCl tan tốt trong nước và tạo dung dịch có tính axit
Bài tập 8 Hình (4) chứng minh tính chất vật lí và hóa học của X Khí X có
thể là
A O2 hoặc N2 B O2 hoặc NH3 C N2 hoặc HCl D NH3 hoặc HCl
Trả lời: D
