SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁTRƯỜNG THPT LANG CHÁNH SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ HỌC TẬP CHO HỌC SINH LỚP 11 TRƯ
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT LANG CHÁNH
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN
GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ HỌC TẬP
CHO HỌC SINH LỚP 11 TRƯỜNG THPT LANG CHÁNH (Phần tiếng Việt, SGK Ngữ văn 11, Chương trình cơ bản)
Người thực hiện: Nguyễn Văn Đình
Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực: Ngữ văn
THANH HOÁ, NĂM 2022
Trang 2MỤC LỤC
2.1.1 Một số khái niệm, quan niệm về sơ đồ tư duy 3
2.1.3 Một số cách thức tạo lập sơ đồ tư duy 4 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5 2.3 Cách thức sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần tiếng Việt 6
2.3.1 Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần tiếng Việt các bài có
nội dung lý thuyết
6
2.3.2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần tiếng Việt các bài 7
Trang 3luyện tập - thực hành
2.3.3 Sử dụng sơ đồ tư duy trong việc củng cố lại kiến thức bài học 8 2.3.4 Sử dụng sơ đồ tư duy trong kiểm tra - đánh giá 9
Tài liệu tham khảo 13
1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài:
Ở nước ta những năm gần đây, theo tinh thần công nghệ hóa giáo dục, có
người chủ trương xây dựng bản thiết kế giờ dạy trên tinh thần “thầy thiết kế, trò thi công” Trong đó công nghệ dạy học văn vốn phong phú và phức tạp, giờ dạy
học tiếng Việt cũng vậy Mỗi bài tiếng Việt đều có những tác dụng riêng đối với học sinh Mỗi học sinh là một thế giới tinh thần riêng Mỗi giáo viên là một chủ thể độc đáo sáng tạo Từ yêu cầu chiến lược của dạy văn nhằm phát huy cao độ khả năng chủ thể của học sinh, giờ học không phải là cơ hội để giáo viên truyền đạt hiểu biết của bản thân, cho dù đó là những hiểu biết mới mẻ Giờ học không phải để truyền sáng tạo mà là để khơi dậy sự sáng tạo của học sinh Học sinh không phải là cái bình chứa mà phải là ngọn đèn cần được thắp sáng Việc áp
Trang 4dụng các phương pháp dạy học mới sẽ thúc đẩy khả năng sáng tạo và ghi nhớ của học sinh, một trong số phương pháp mới đó là sơ đồ tư duy.[1],[2],[4] Đây
là một phương pháp được đưa ra như một phương tiện để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộ não Đây là cách để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để phân tích một vấn đề ra thành một dạng lược đồ phân nhánh Phương pháp này được áp dụng như một công cụ tổng hợp và tiếp thu kiến thức một cách khái
quát Chính vì những lí do trên, tôi chọn viết sáng kiến kinh nghiệm này 1.2 Mục đích nghiên cứu:
Việc giáo viên vận dụng các phương pháp dạy học đổi mới là một trong những nhiệm vụ quan trọng cải cách của bộ giáo dục, vì thế sáng kiến kinh nghiệm này viết ra với mong muốn hình thành tư duy đổi mới phương pháp dạy học của chính bản thân những người giáo viên đang đừng trên bục giảng
Sáng kiến kinh nghiệm xuất phát từ cách thức tạo lập, sử dụng sơ đồ tư duy trong quá trình giảng dạy thuộc phần tiếng Việt ở trường trung học phổ thông trong đó trọng tâm là học sinh lớp 11, từ đó giúp các em củng cố và ghi nhớ kiến thức có khoa học, tạo nền tảng cho việc học, sử dụng tiếng Việt trong đời sống, trong lớp học Đồng thời góp phần nâng cao chất lượng dạy học bằng phương pháp mới đối với phần tiếng Việt nói riêng và dạy học ngữ văn nói chung
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
- Cách thức sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần tiếng Việt trong chương trình Ngữ văn lớp 11-Chương trình cơ bản
- Hoạt động dạy và học của giáo viên và học sinh
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
- Nghiên cứu lí thuyết: Dựa trên tài liệu tham khảo, giáo trình, thu thập
thông tin, xử lí dữ liệu và phân tích tổng hợp dữ liệu
- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế: Điều tra, khảo sát trước khi áp dụng sáng kiến và sau khi áp dụng sáng kiến vào giảng dạy
- Phương pháp: Tổ chức khảo sát tại các lớp 11a3, 11a6 và 11a7 trường THPT Lang Chánh
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm:
GD&TĐ - Tony Buzan là “cha đẻ” của sơ đồ tư duy Sơ đồ tư duy là một
công cụ năng động, hấp dẫn giúp con người suy nghĩ và lên kế hoạch nhanh
Trang 5chóng cũng như hiệu quả hơn Và từ khi được “sinh ra” đến nay, nó đã phát huy
hiệu ứng mạnh mẽ trong nhiều lĩnh vực của xã hội, trong đó có giáo dục [1],[4]
2.1.1 Một số khái niệm, quan niệm về sơ đồ tư duy:
Sơ đồ tư duy (hay gọi là sơ đồ tư duy mindmap) là một phương án tốt giúp
tối ưu hóa khả năng ghi chép, khả năng thu thập và xử lý những thông tin mới một cách nhanh chóng trong thời gian ngắn Bạn có thể tìm hiểu và áp dụng
phương pháp “Sơ đồ tư duy mindmap” này ở hầu hết các lĩnh vực trong cuộc
sống từ việc nháp nhanh những dự định công việc hằng ngày, học thuộc các nội dung phức tạp hay liên kết những mảng thông tin rời rạc lại với nhau [2]
Bằng cách dùng sơ đồ hay những keywords (từ khóa chính), và những
đường nối, mũi tên… theo các quy tắc riêng đơn giản, dễ hiểu của riêng người viết, mindmap sẽ giúp người dùng xây dựng một bức tranh tổng quát, giúp thu nhỏ lại những thông tin dồn về chung và cô đọng nhất, khiến cho việc tư duy,
giải quyết vấn đề hay ghi nhớ lại những chi tiết của “bức tranh” dễ dàng hơn.
[4]
Sơ đồ tư tuy là phương pháp đưa ra như là một phương tiện mạnh để tận dụng khả năng ghi nhớ hình ảnh của bộ não Đây là cách để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp hay để phân tích một vấn đề ra thành một dạng của lược đồ phân nhánh Ngoài ra sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy, là con đường dễ nhất để truyền tải thông tin vào não bộ rồi đưa thông tin ra ngoài não bộ Đồng thời là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả đúng nghĩa của nó
“sắp xếp” ý nghĩ [2]
Sơ đồ tư duy là một hình thức ghi chép có thể sử dụng màu sắc và hình ảnh
để mở rộng, đào sâu các ý tưởng Nhờ sự kết nối giữa các nhánh, các ý tưởng liên kết với nhau khiến sơ đồ tư duy có thể bao quát được các ý tưởng trên một phạm vi sâu rộng Tính hấp dẫn của hình ảnh, âm thanh…gây ra những kích thích rất mạnh mẽ lên hệ thống rìa của não giúp việc ghi nhớ được bền lâu và tạo điều kiện thuận lợi cho vỏ não phân tích, xử lí, rút ra kết luận, hoặc xây dựng
mô hình về đối tượng cần nghiên cứu [4]
2.1.2 Vai trò của sơ đồ tư duy:
- Giúp giáo viên và học sinh hệ thống hóa được kiến thức một cách dễ dàng, ngoài ra còn giúp các em tìm ra mối liên hệ giữa các kiến thức đó một cách khoa học
- Giúp học sinh hiểu bài, nhớ lâu, tránh học vẹt
- Giúp học sinh phát triển tư duy logic, khả năng phân tích tổng hợp nhanh chóng và có trình tự
Trang 6- Mang lại hiệu quả học tập cao.
2.1.3 Một số cách thức tạo lập sơ đồ tư duy:
Để thiết kế một sơ đồ tư duy dù vẽ thủ công trên bảng, trên giấy , hay trên phần mềm Mind Map, chúng ta đều có thể thực hiện theo thứ tự các bước sau đây:
- Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm với từ, cụm từ thể hiện chủ đề lớn hoặc câu hỏi của bài học (có thể vẽ hình ảnh minh họa cho chủ đề lớn ấy).
- Bước 2: Từ trung tâm (chủ đề lớn) chúng ta xác định những ý chính để
làm nổi bật lên chủ đề lớn ấy, sau đó vẽ thêm những nhánh chính từ những ý vừa xác định được rồi đặt tiêu đề cho các nhánh chính ấy, cuối cùng nối chúng với
trung tâm (chủ đề lớn).
- Bước 3: Ở mỗi nhánh chính, ta lại xác định những ý nhỏ để làm nổi bật
những nhánh chính ấy Sau đó vẽ thêm những ý nhỏ rồi nối chúng vào mỗi nhánh chính Cứ thế ta triển khai thành mạng lưới liên kết chặt chẽ
- Bước 4: Cuối cùng, ta dùng hình ảnh (vẽ hoặc chèn nếu có thể) để minh
họa cho các ý, tạo tác động trực quan, dễ nhớ
* Lưu ý:
- Để có được các chủ đề lớn để vẽ sơ đồ tư duy, giáo viên cần hướng dẫn học sinh tìm ra các chủ đề lớn ấy
- Các nhánh chính cần được tô đậm, các nhánh cấp 2, cấp 3 nhạt dần
- Từ cụm từ/hình ảnh trung tâm tỏa đi các nhánh nên sử dụng các màu sắc khác nhau Màu sắc của các nhánh chính được duy trì tới các nhánh phụ
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
Trường THPT Lang Chánh là một ngôi trường thuộc huyện miền núi của tỉnh Thanh Hóa, đa số học sinh thuộc đồng bào dân tộc thiểu số, cuộc sống của các em còn gặp nhiều khó khăn Trong quá trình học tập tại trường, do điều kiện
đi lại còn khó khăn nên nhiều học sinh phải ở trọ xa nhà dẫn đến việc phụ huynh không thể thường xuyên nhắc nhở, kèm cặp các em học tập từ đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình học tập của các em học sinh nơi đây
Vì vậy làm sao để nâng cao hiệu quả học tập, làm sao để các em có thể ghi nhớ được kiến thức bài học một cách dễ dàng, có khoa học có logic từ đó dẫn đến việc yêu thích môn học là điều mà nhiều thầy cô trong nhà trường luôn quan tâm, trăn trở
Trang 7Tuy nhiên trong quá trình dạy học đa số giáo viên vẫn dạy học theo cách truyền thống, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực vào giảng dạy trong đó có sơ đồ tư duy đang còn nhiều hạn chế vì nhiều lí do: lo lắng vì thời gian không đủ để truyền tải hết kiến thức bài dạy; không biết nên tổ chức như thế nào cho phù hợp; sợ hoạt động gây ồn ảnh hưởng lớp học khác, ngoài ra các phương tiện dạy học như máy chiếu cũng còn nhiều hạn chế như chưa đồng bộ Vì vậy, trong quá trình dạy, dù rất cố gắng nhưng nhiều học sinh vẫn không
hiểu được bài hoặc là "học trước quên sau" dẫn đến hiệu quả học tập không cao.
Bảng khảo sát kết quả hiểu bài, ghi nhớ bài của học sinh trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm vào giảng dạy:
(khảo sát)
Sĩ số (học sinh)
Kết quả đạt được Tỉ lệ
(%)
Ghi chú Mức 1 Mức 2 Mức 3
1 11A3 41 học sinh 2 HS(4%) 14 HS(35%) 25 HS(61%) 100 ChưaĐạt
2 11A6 34 học sinh 1 HS(3%) 12 HS(35%) 21 HS(62%) 100 ChưaĐạt
3 11A7 41 học sinh 2 HS
(4%)
13 HS (32%)
26 HS (64%) 100
Chưa Đạt
Chú thích:
+ Mức 1: Rất hiểu bài
+ Mức 2: Hiểu bài
+ Mức 3: Không hiểu bài
2.3 Cách thức sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần tiếng Việt:
2.3.1 Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần tiếng Việt các bài có nội dung lý thuyết:
* Cách hình thành sơ đồ tư duy trong dạy học phần lý thuyết:
Giáo viên đưa ra từ khóa (nội dung chính) của bài, trình tự tiến hành bài
giảng như những tiết học thông thường và sử dụng sơ đồ tư duy làm phương tiện
hỗ trợ Thông qua các hoạt động vấn đáp, thuyết giảng, giáo viên lần lượt cung cấp từng đơn vị kiến thức của bài, tiếp cận đến phần nào, vẽ sơ đồ tư duy đến phần đấy Nếu giảng bằng máy chiếu, giảng đến phần nào thì trình chiếu phần sơ
đồ thuộc đơn vị kiến thức ấy xuất hiện Như vậy đến cuối bài, giáo viên đã cùng với học sinh hình thành được sơ đồ tư duy bài học một cách đầy đủ, sinh động,
từ đó giúp học sinh có thể ghi nhớ phần lý thuyết một cách dễ dàng, có trình tự
Trang 8Giáo viên định hướng cho học sinh tạo sơ đồ tư duy: giáo viên đưa ra một
từ khoá trong bài học mới, sau đó yêu cầu học sinh vẽ sơ đồ tư duy bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý cho các em để các em tìm ra các từ liên quan đến từ khoá đó
và hoàn thiện sơ đồ tư duy Qua sơ đồ tư duy đó học sinh sẽ nắm được kiến thức bài học một cách dễ dàng
* Áp dụng sơ đồ tư duy trong viêc dạy học phần tiếng Việt các bài có nội dung lý thuyết:
Ví dụ 1: Dạy bài Ngữ cảnh (Ngữ văn 11), giáo viên cung cấp từ khóa là
“Ngữ cảnh” sau đó lập sơ đồ tư duy theo cách sau:
- Giảng đến khái niệm và vai trò thì giáo viên sẽ vẽ hoặc cho xuất hiện
phần nhánh chính khái niệm và vai trò của ngữ cảnh
- Giảng đến các nhân tố của ngữ cảnh thì giáo viên cho xuất hiện nhánh
“Các nhân tố” và các nhánh phụ: nhân vật giao tiếp, bối cảnh ngoài ngôn ngữ,
văn cảnh và các nhánh nhỏ hơn…
Ví dụ minh họa:
Ví dụ 2 : Dạy bài: Đặc điểm loại hình tiếng Việt (Ngữ văn 11)
- Bài học này có 2 đơn vị kiến thức cơ bản là: loại hình ngôn ngữ và đặc điểm của loại hình ngôn ngữ tiếng Việt Để giúp học sinh nắm được 2 đơn vị
kiến thức trên, đầu giờ giáo viên cho từ khoá “Đặc điểm loại hình tiếng Việt” rồi
chia lớp thành các nhóm, yêu cầu các nhóm thảo luận sau đó vẽ bản đồ tư duy bằng cách đặt câu hỏi gợi ý cho các em:
Trang 9- Nhóm vẽ sơ đồ tư duy phần loại hình ngôn ngữ.
- Nhóm vẽ sơ đồ tư duy phần đặc điểm của loại hình ngôn ngữ tiếng Việt Sau khi các nhóm vẽ xong, yêu cầu các nhóm lên trình bày trước lớp để các học sinh khác bổ sung ý Cuối cùng giáo viên kết luận và hướng dẫn các em vẽ lại cho đúng qua đó giúp các em tự chiếm lĩnh kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên nhưng rất hiệu quả, đồng thời kích thích hứng thú học tập của học sinh
Ví dụ minh họa:
2.3.2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phần tiếng Việt các bài luyện tập - thực hành:
* Đặc điểm của các bài luyện tập - thực hành:
Vì các loại bài tập tiếng Việt rất đa dạng mà thời lượng dành cho luyện tập
ở mỗi bài khá hạn chế nên không phải bài tập nào cũng có thể lập sơ đồ tư duy một cách dễ dàng Do đó, giáo viên phải lựa chọn loại sơ đồ tư duy phù hợp và hiệu quả nhất để lập sơ đồ tư duy Thực tế cho thấy, sử dụng sơ đồ tư duy phù hợp nhất với các bài luyện tập yêu cầu phân tích: là dạng bài tập cho sẵn một ngữ liệu và yêu cầu phân tích, nhận diện các hiện tượng ngôn ngữ có trong ngữ liệu
Giáo viên ra bài tập cho học sinh sau đó hướng dẫn học sinh lập sơ đồ tư
duy để giải bài tập đó Đây là dạng bài tập giúp học sinh chuyển lời giải bài tập
từ ngôn ngữ thông thường sang ngôn ngữ tư duy
* Áp dụng sơ đồ tư duy trong dạy học các bài luyện tập - thực hành:
Ví dụ: Dạy bài phong cách ngôn ngữ báo chí (Ngữ văn 11)
Trang 10Ngày 3/2, tỉnh An Giang long trọng làm lễ đón nhận quyết định của Bộ Văn hóa – thông tin công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia Ô Tà Sóc thuộc xã Lương Phi, huyện Tri Tôn Đây là di tích cấp quốc gia thứ 15 của tỉnh An Giang Ô Tà Sóc là vùng Sơn Lâm rộng khoảng 5km2 thuộc núi Giài Với hệ thống hang động
và đường mòn hiểm trở, từ 1962 đến 1967, nơi đây là căn cứ của tỉnh ủy An
Giang, sau đó là căn cứ dự phòng của tỉnh
(Báo Lao động số 35/2004) [3]
Giáo viên định hướng, hướng dẫn cho học sinh lập sơ đồ tư duy để trả lời cho ví dụ trên, từ đó giúp các em có thể nắm được kiến thức của phần đặc trưng phong cách ngôn ngữ báo chí một cách khoa học và logic
Ví dụ minh họa:
2.3.3 Sử dụng sơ đồ tư duy trong việc củng cố lại kiến thức bài học:
Sử dụng sơ đồ tư duy để củng cố kiến thức bài học là việc làm rất hiệu quả Giáo viên sử dụng sơ đồ tư duy để thể hiện lại những nội dung cơ bản của bài học, tránh bị bỏ sót ý, khắc sâu những kiến thức trọng tâm Học sinh sử dụng sơ
đồ tư duy để thể hiện lại sự hiểu biết của mình qua việc tiếp thu nội dung bài học, đồng thời là một kênh thông tin phản hồi mà qua đó giáo viên có thể đánh giá được quá trình học tập của từng học sinh từ đó định hướng cho từng học sinh
đi đứng hướng
Dùng sơ đồ tư duy để củng cố lại kiến thức sau mỗi tiết học và hệ thống kiến thức sau mỗi phần, mỗi chương là một điều hết sức quan trọng Bởi lẽ từ đó
sẽ giúp các em dễ ôn tập, ghi nhớ kiến thức một cách nhanh chóng, dễ dàng
* Áp dụng sơ đồ tư duy trong việc củng cố lại kiến thức bài học:
Trang 11Ví dụ: Khi củng cố lại kiến thức về các bài "phong cách ngôn ngữ"?
Đối với phần này giáo viên cần vẽ sơ đồ tư duy để nhằm mục đích cho học sinh có thể nhớ, đồng thời xác định đúng phong cách ngôn ngữ mà các em đã được học như: PCNN sinh hoạt, PCNN báo chí, PCNN nghệ thuật, PCNN chính luận, PCNN khoa học và PCNN hành chính Từ đó củng cố lại kiến thức của từng phần như khái niệm, đặc điểm của từng phong cách ngôn ngữ khác nhau
Ví dụ minh họa:
2.3.4 Sử dụng sơ đồ tư duy trong kiểm tra - đánh giá:
* Sử dụng sơ đồ tư duy trong kiểm tra bài cũ:
Với cách kiểm tra bài cũ truyền thống, thường giáo viên sẽ gọi học sinh lên bảng, hỏi những câu hỏi liên quan đến bài học trước Học sinh học thuộc bài, trả lời và giáo viên cho điểm Tuy nhiên, cùng với cách kiểm tra bài cũ theo kiểu truyền thống thì giáo viên có thể sử dụng sơ đồ tư duy để kiểm tra các em Cách kiểm tra bài cũ theo hình thức sơ đồ tư duy sẽ giúp học sinh không học máy
móc, thuộc bài cũ và trả bài như một “con vẹt” mà sẽ giúp học sinh phát triển tư
duy logic, sáng tạo của bản thân từ việc kiểm tra theo sơ đồ tư duy
* Sử dụng sơ đồ tư duy trong kiểm tra 15 phút, 1 tiết:
Việc áp dụng sơ đồ tư duy trong các bài kiểm tra trên giấy (15 phút hoặc 1 tiết) là cách thay đổi hình thức kiểm tra để tạo hứng thú cho học sinh, giảm bớt
tâm lí nặng nề, nhàm chán cho học sinh mỗi khi được thông báo có bài kiểm tra Tuy nhiên, khi áp dụng phương pháp này, giáo viên cần có báo cáo với tổ trưởng chuyên môn hoặc Ban giám hiệu trước để nhận được sự đồng thuận, phê duyệt Khi áp dụng sơ đồ tư duy cho bài kiểm tra 15 phút, 1 tiết, giáo viên nên lưu ý chỉ
áp dụng khi muốn hỏi những kiến thức mang tính tổng hợp, khái quát hoặc hệ thống hóa kiến thức nào đấy
