(SKKN 2022) Sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy và học môn lịch sử nhằm phát huy tính tích cực và kích thích hứng thú học tập cho học sinh trường thpt thạch thành iii

Mục tiêu, nội dung,chương trình dạy học mới đòi hỏi việc cải tiến PPDH và sử dụng những hìnhthức, kỹ thuật dạy học mới đã và đang diễn ra một cách khá phổ biến ở cácngành học, cấp học và

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH 3

*****************

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY VÀO DẠY VÀ HỌC MÔN LỊCH SỬ NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC VÀ KÍCH THÍCH HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài……… 1

2 Mục đích nghiên cứu……… 2

3 Đối tượng nghiên cứu……… 3

4 Phương pháp nghiên cứu……… 3

5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm……… 3

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 1.Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm……… 3

1.1 Khái niệm sơ đồ tư duy 4

1.2 Cấu trúc của sơ đồ tư duy 4

2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm……… 4

3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề……… 6

3.1.Giới thiệu khái quát các sơ đồ thường dùng trong dạy học Lịch sử 7

3.1.1 Khái niệm sơ đồ tư duy 7

3.1.2 Các loại sơ đồ 7

3.2 Yêu cầu của việc xây dựng sơ đồ 9

3.2.1 Tính khoa học……… 9

3.2.2.Tính sư phạm, tư tưởng……… 9

3.2.3 Tính mĩ thuật……… 9

3.3 Các bước xây dựng một sơ đồ (tổ chức dạy học bằng SĐTD)……… 10

3.4 Các ví dụ minh họa 10

3.4.1 Ví dụ 1: Tổ chức dạy học bằng sơ đồ tư duy trên lớp 10

3.4.2 Ví dụ 2: Sử dụng sơ đồ trong việc kiểm tra kiến thức cũ của học sinh vào đầu giờ học ………12

3.4.3 Ví dụ 3: Sử dụng sơ đồ trong việc định hướng nhận thức của học sinh dùng vào lúc mở đầu bài học………

12 3.4.4 Ví dụ 4: Sử dụng sơ đồ trong việc củng cố - đánh giá cuối bài…… 12

3.4.5 Ví dụ 5: Sử dụng sơ đồ để ra bài tập về nhà hay kiểm tra kiến thức của học sinh……… 13

4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục……… 14

III KẾT LUẬN , KIẾN NGHỊ 1.Kết luận………18

2.Kiến nghị ……….18

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong giai đoạn hiện nay, đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là mộttrong những nhiệm vụ quan trọng của cải cách giáo dục và đào tạo nói chungcũng như cải cách cấp trung học phổ thông nói riêng Mục tiêu, nội dung,chương trình dạy học mới đòi hỏi việc cải tiến PPDH và sử dụng những hìnhthức, kỹ thuật dạy học mới đã và đang diễn ra một cách khá phổ biến ở cácngành học, cấp học và đang chứng tỏ những ưu thế, hiệu quả trong quá trình dạyhọc nói chung và đối với bộ môn Lịch sử nói riêng

Trong các Nghị quyết của Đảng và Nhà nước ta cũng quan tâm đến đầu

tư, phát triển và đổi mới giáo dục, coi giáo dục là quốc sách hàng đầu Đặc biệtphải nói đến, Nghị quyết số 29- NQ/TW ngày 4/11/2013 tại Hội nghị Trung

ương khóa XI nêu rõ: “ Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục để đáp ứng yêu cầu CNH-HĐH trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng XHCN” Nghị quyết TW 8 (khóa XI) còn xác định: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh (HS) Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” Đồng thời Bộ giáo dục và đào tạo (BGD-ĐT) đã chủ trương tiến hành

đổi mới phương pháp dạy học Chủ yếu là phương pháp lấy học sinh làm trungtâm vào trong các cấp học , các môn học, thay sách giáo khoa (SGK) cho phùhợp với đáp ứng yêu cầu phát triển xã hội của các nước trong khu vực cũng nhưviệc thực hiện đổi mới phương pháp giáo dục (PPGD)

Cái cốt lõi của đổi mới giáo dục là phải chuyển mạnh quá trình giáo dục từchủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực ngườihọc.Với trọng tâm là đổi mới phương pháp dạy học (PPDH), hình thức và kỹthuật dạy học tích cực Trong đó, kỹ thuật dạy học thiết lập các loại sơ đồ tư duy

và sử dụng sơ đồ trong dạy học Lịch sử là một hình thức, kỹ thuật dạy học nhằmphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS)

Sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) trong dạy học hiện đang được người dạy quantâm vì nó giúp học sinh học tập một cách chủ động, tích cực và tất cả học sinhđều có thể tham gia xây dựng bài Cách học này phát triển được năng lựcriêng của từng học sinh về trí tuệ (vẽ, viết gì trên SĐTD), biết hệ thống hóa kiếnthức (huy động những điều đã học trước đó để ghi các ý chọn lọc), khả năng hộihọa (hình thức trình bày kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc) Như vậy, nếu sosánh với thói quen đọc, chép trước đây thì dạy học bằng SĐTD khắc phục đượctính thụ động, ỷ lại, tạo nên phong cách mới trong dạy học của cả thầy và trò

Lịch sử là một môn khoa học xã hội Lịch sử là những sự kiện hiện tượng

đã xảy ra trong quá khứ xã hội của loài người, nó tồn tại độc lập khách quan với

ý muốn của con người Do đặc trưng của môn Lịch sử khác với các môn họckhác trong chương trình học ở phổ thông đó là: Học sinh không được trực tiếpchứng kiến những sự kiện lịch sử vì lịch sử không lặp lại, cũng không thể biểudiễn trong phòng thí nghiệm Hơn nữa vấn đề nhận thức lịch sử cũng khác sovới những bộ môn khoa học khác Nó có nhận thức chung của quy luật loàingười từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng Đồng thời nhận thức lịch sử

cũng có sắc thái riêng đó là : “Nhận thức các sự kiện lịch sử phải tuân theo một logic sự kiện, sự thật khách quan chứ không phải tùy theo trí tượng tưởng của mỗi người” [5] Do đó , mỗi tác động của giáo viên đều ảnh hưởng tới học sinh.

Hồ Chí Minh đã dạy: “Dân ta phải biết sử ta, cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam” Đó là đạo lý muôn đời của dân tộc nhưng hiện nay việc học sinh hiểu

biết về Lịch sử nước nhà còn rất hạn chế, chất lượng giảng dạy bộ môn Lịch sử

ở các trường trung học còn thấp

Trong thực tế hiện nay, với sự phát triển của xã hội hiện đại, sự bùng nổthông tin từ báo, đài, mạng internet…sự phát triển như vũ bão của khoa học- kĩthuật đòi hỏi con người phải phát triển để đáp ứng được yêu cầu thực tiễn xã hộitrong trường học nói riêng và trong công tác giáo dục nói chung vì vậy phải có

sự thay đổi phương pháp dạy và học sao cho phù hợp

Môn Lịch sử đòi hỏi học sinh phải nắm được một số sự kiện cơ bản củamột bài, một chương hay một giai đoạn lịch sử Một số lượng kiến thức quá dài

vì vậy mà học sinh thường ngại vì khó nhớ Trong thực tế, đôi khi suy nghĩ củahọc sinh cũng như phụ huynh học sinh và ở đâu đó trong xã hội vẫn coi mônLịch sử là một môn học thuộc lòng cho nên ít ai thích học và tìm hiểu về Lịchsử

Vì vậy, là một giáo viên giảng dạy môn Lịch sử trong trường Phổ thông vớimong muốn tìm ra cho mình một phương pháp dạy học tích cực, phù hợp vớiđối tượng, năng lực sở trường của HS; phần nào làm thay đổi suy nghĩ của các

em về môn Lịch sử, giúp các em cảm thấy dễ học, dễ hiểu, giúp các em chuyển

từ trạng thái thụ động sang chủ động lĩnh hội kiến thức, giảm tải học thuộc lòng

và tăng hứng thú khi học bộ môn Lịch sử để góp phần nâng cao chất lượng dạy

và học môn Lịch sử ở trường THPTthạch Thành 3 Tôi nhận thấy việc sử dụng

sơ đồ tư duy (SĐTD) trong các tiết dạy học của mình là thực sự cần thiết nhằmgiúp học sinh rút ngắn thời gian học, giúp các em dễ nhớ, nhớ thuộc, dễ dàng

hệ thống hoá lượng kiến thức lớn, đồng thời phát triển tư duy cho các em, các

em hình thành được các năng lực chung và năng lực chuyên biệt

Với những lý do trên, tôi đã chọn đề tài:“ Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học môn Lịch sử nhằm phát huy tính tích cực và kích thích hứng thú học tập cho hoc sinh trường THPT Thạch Thành 3 – Thanh Hóa”.

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu lý luận về sử dụng phương pháp sơ đồ tư duy trong dạyhọc lịch sử, xác định rõ vai trò, ý nghĩa của sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học

lịch sử ở trường THPT, tôi muốn ứng dụng vào thực tiễn dạy học nhằm nângcao hiệu quả giảng dạy môn học trong nhà trường

Trên cơ sở lý luận và thực nghiệm giảng dạy tại một số lớp, rút ra kết luận vềtác dụng, tầm quan trọng và sự cần thiết của việc sử dụng sơ đồ tư duy trongdạy học lịch sử

3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu, triển khai đối với toàn bộ học sinh ba khối thuộc cáclớp tôi trực tiếp giảng dạy với nội dung kiến thức chương trình lịch sử năm học

2021 - 2022

4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận: đọc và phân tích, tổng hợp tài liệu sách báo, tạp chí,internet về tâm lí học, giáo dục học, phương pháp dạy học lịch sử, phân tíchnội dung chương trình SGK…

- Nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với giáo viên - học sinh, điềutra xã hội học để đánh giá trực trạng ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy học lịch

sử ở trường THPT

- Thực nghiệm nhằm đánh giá hiệu quả của việc sử dụng sư đồ tư duy đối vớichất lượng dạy và học lịch sử, đối chứng với kết quả nghiên cứu

5 Những điểm mới của SKKN

- Nghiên cứu lí luận: bổ sung vào phương pháp dạy học lịch sử một công cụ dạyhọc mới là Bản đồ tư duy ( còn gọi là sơ đồ tư duy)

- Ứng dụng dạy học bằng bản đồ tư duy trong một số kiểu bài: cung cấp kiến thứcmới, ôn tập, tổng hợp; sử dụng trong kiểm tra bài cũ, giao bài tập về nhà

- Ứng dụng bản đồ tư duy trong việc giáo dục học sinh làm việc nhóm và thuyếttrình

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

1.1 Khái niệm sơ đồ tư duy

”Sơ đồ tư duy là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh,đường nét, màu sắc phù hợp, tương thích với cấu trúc, hoạt động và chức năngcủa não bộ giúp con người khai phá tiềm năng của bộ não Sơ đồ tư duy giúpcon người : ghi nhớ, quản lí, sáng tạo, lập kế hoạch và thành công trong cuộcsống

Sơ đồ tư duy là một công cụ của tổ chức tư duy Đây là phương pháp dễ nhất đểtruyền tải thông tin vào não bộ và đưa thông tin ra ngoài não bộ của bạn Sơ đồ

tư duy là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo, hiệu quả theo đúng nghĩa của

nó ”sắp xếp” ý nghĩ của con người” [ 1]

Sơ đồ tư duy cũng được so sánh như bản đồ thành phố Trung tâm của tư duycũng giống như trung tâm của thành phố, đại diện cho tư tưởng trung tâm củachính sơ đồ tư duy Các con đường chính là các nhánh nhỏ của sơ đồ tư duy, nóchìa ra từ trung tâm của thành phố hay chính là trung tâm của ý tưởng sáng tạo

Sơ đồ tư duy – một thiết kế hướng dẫn, là một khái niệm rất có ý nghĩa tronggiáo dục vì nó đem lại một cách tiếp cận mới trong việc kiến tạo ý tưởng, kiến

thức và suy nghĩ, vì vậy nó luôn đổi mới và làm chuyển biến mối tương tác giữagiáo viên và học sinh

1.2 Cấu trúc của sơ đồ tư duy

”Sơ đồ tư duy có cấu trúc là các hình ảnh, đường nét, màu sắc Ở giữa sơ đồ là

ý tưởng hay hình ảnh trung tâm ( A) Ý tưởng hay hình ảnh trung tâm này sẽđược phát triển bằng các nhánh tượng trưng cho ý chính và đều được nối vớitrung tâm ( A1, A2, A3 ) Từ các nhánh này lại được phân thành các nhánhnhỏ ( B1, B2, B3 ) Từ các nhánh nhỏ này lại phân thành nhiều nhánh nhỏ hơn ( C1, C2, C3 ) nhằm nghiên cứu vấn đề ở mức sâu hơn nữa Nhờ vậy ”sơ đồ tưduy có thể bao quát được các ý tưởng trên một phạm vi rộng mà một bản liệt kêcác ý tưởng thông thường không thể làm được” [ 2]

2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm Trong việc triển khai thực hiện nhiệm vụ năm học 2021 - 2022, Sở GD &

ĐT Thanh Hóa tiếp tục nhấn mạnh việc đổi mới phương pháp dạy học(PPDH) và kiểm tra đánh giá theo tinh thần Nghị quyết 29 Hội nghị TrungƯơng 8 khóa XI Trường THPT Thạch thành 3 đã tạo mọi điều kiện để cácthầy, cô giáo ở tất cả các bộ môn như Toán, Lý, Hóa, Lịch sử, Địa lý trongtrường luôn học hỏi, tìm hiểu những PPDH tích cực, vận dụng những kỹthuật mới vào trong dạy học để làm mới bài giảng của mình, tăng sự hứng thúcủa học sinh trong các giờ học Và việc sử dụng SĐTD trong dạy học là mộtbước tiến đáng kể trong việc đổi mới PPDH hiện nay khi mà khoa học côngnghệ phát triển như vũ bão, nhất là sự bùng nổ của công nghệ thông tin Việc

sử dụng SĐTD thay thế cho những mô hình, sơ đồ, bản đồ giản tiện về côngđoạn, nguyên liệu Do đó, việc ứng dụng SĐTD vào trong quá trình dạy họckhông chỉ lôi cuốn sự hứng thú, còn tạo niềm đam mê, yêu thích môn học, gópphần đào tạo ra những con người năng động, sớm thích ứng với đời sống xã hội,đẩy nhanh sự nghiệp Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá đất nước Trước tình hình

đó, đòi hỏi đội ngũ giáo viên nhà trường luôn không ngừng đổi mới, cải tiến nộidung, phương pháp soạn giảng để trong mỗi tiết dạy, học sinh sẽ được hoạtđộng nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn và quan trọng là được suy nghĩ nhiều hơntrên con đường chủ động chiếm lĩnh kiến thức

” Hiện nay, có rất nhiều phương pháp dạy học đáp ứng được yêu cầu củatình hình mới SĐTD là một trong những phương pháp dạy học rất quan trọng,vừa rất mới, rất hiện đại, lại rất khả thi, đang được nhiều nước trên thế giới ápdụng Việc sử dụng SĐTD trong dạy học nói chung và trong giảng dạy Lịch sửnói riêng sẽ đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướngtích cực, lấy học sinh làm trung tâm, phát huy sự chủ động, sáng tạo trong học

tập, giúp HS “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình” [4]

Trong những năm gần đây, đặc biệt là từ khi thực hiện chỉnh lí sách giáokhoa các bài dạy Lịch sử gần như đều có sơ đồ để minh họa cho các sự kiện,mốc thời gian của các giai đoạn, tình hình xã hội, văn hóa – giáo dục Tuynhiên, giáo viên thường rất ít khi sử dụng và xây dựng các loại sơ đồ Qua dự

giờ, trao đổi kinh nghiệm chuyên môn đối với các đồng nghiệp trong tổ, tôinhận thấy, hầu hết các giáo viên chưa quen với cách dạy học bằng SĐTD.

Họ mới chỉ dừng lại ở việc sử dụng SĐTD để hệ thống hóa kiến thức mỗi bài

ôn tập, tổng kết một phân môn, một mảng kiến thức nào đó mà thôi chứchưa mạnh dạn phát huy được tính phổ biến và đa năng của SĐTD trong cáctiết học, bài học Chính vì vậy mà khả năng đạt hiệu quả cao trong một giờ dạy

là rất thấp, dẫn tới học sinh học không giải thích được một số các sự liện lịch sử,các mốc thời gian quan trọng Ví dụ như các sự kiện lịch sử, các trận đánh lớnhay sự phát triển của các giai đoạn lịch sử Các em chỉ nghi nhớ một cách máymóc, học xong quên ngay Hoặc có những phần lý thuyết rất dài nếu như khôngxây dựng các sơ đồ tư duy trong dạy học thì học sinh cảm thấy dài, không nhậnbiết được các ý nên dẫn tới tình trạng khi làm bài hay thiếu ý

Không chỉ đối với giáo viên mà ngay học sinh trong trường (nhất là HSkhối lớp 10 mới vào) có nhiều em chưa có khái niệm gì về SĐTD, chưa quenvới cách học bằng SĐTD và còn nhiều lúng túng khi thiết lập một SĐTD Đồngthời, trong quá trình giảng dạy tôi nhận thấy, nhiều HS còn coi nhẹ bộ môn, coiđây là môn phụ nên không mấy hứng thú với môn học Đặc biệt trong chế độhọc và thi cử hiện hành, HS chủ yếu thi vào các khối thi A, A1, B, D, rất ít HSchọn thi khối C nên đối với môn Lịch sử, HS còn mang nặng ý thức học đối phó

để đủ điều kiện thi tốt nghiệp, chưa có thái độ học tập đúng mức đối với bộ mônnày Vì vậy, giáo viên rất khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức, đổi mớiPPDH

Khó khăn lớn nhất là trong một tiết học Lịch sử với thời gian 45 phút giáoviên phải rèn luyện nhiều kĩ năng (đọc bản đồ, phân tích, đánh giá các sự kiệnlịch sử một cách lôgic ) để khai thác tri thức và phát triển tư duy trong quátrình học tập Học sinh phải hệ thống hóa được kiến thức đã học, đặt biệt là mốiquan hệ giữa các sự kiện Lịch sử Thế nên việc hướng dẫn HS vẽ sơ đồ tư duy,rèn luyện kỹ năng sử dụng sư đồ tư duy là rất khó

Với những khó khăn trên nên việc sử dụng SĐTD trong nhà trường còn rất

ít Số liệu điều tra trước khi thực việc sử dụng SĐTD vào môn Lịch sử (Đốitượng điều tra là học sinh khối 10, Khối 11, Khối 12 trường THPT ThạchThành 3 năm học 2020 - 2021 ) chỉ có 36,4% số HS nhà trường đã biết sử dụngSĐTD, đặc biệt HS khối lớp 10 chỉ đạt 10,8% HS biết sử dụng Tức là GV cấpTHCS rất ít vận dụng PP này vào giảng dạy nên chưa phát huy được tính tíchcực hoạt động của HS, HS còn thụ động trong học tập, ỷ lại vào thầy cô

Đầu năm học 2021 - 2022 tôi đã tiến hành khảo sát trước thực nghiệm đốivới học sinh lớp 10C1 (sĩ số 45); 10C4 (sĩ số 43) trường THPT Thạch Thành 3

và thu được kết quả như sau:

10C1(số HS chọnđáp án)

10C4(số HS chọnđáp án)

Câu 3) Theo em,

sơ đồ tư duy có

Cả 3 loại sơ đồ tư duy

Qua kết quả khảo sát vẫn còn đa số HS rất ít khi sử dụng trong việc họccác môn văn hóa ở trường Cá biệt có những học sinh còn trả lời chưa từng sửdụng SĐTD trong quá trình học của mình

Với hơn 20 năm , đã tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi, ôn thi tốt nghiệp

và ôn thi đại học Trong quá trình giảng dạy tôi đã vận dụng, đã đổi mới phươngpháp dạy học trong môn Lịch sử Một trong những PPDH đó là hướng dẫn HSthiết lập các sơ đồ tư duy và sử dụng sơ đồ tư duy để góp phần nâng cao chấtlượng bộ môn và phát huy tính tích cực, chủ động lĩnh hội kiến thức của HS

3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

” Trong giảng dạy Lịch sử THPH có 4 loại sơ đồ thường được dùng:

Giải pháp1 Sơ đồ cấu trúc.

Giải pháp2: Sơ đồ dạng bảng.

Giải pháp3: Sơ đồ quá trình.

Giải pháp4: Sơ đồ logic

Các loại sơ đồ này đều giúp các em phát triển tư duy, việc học môn Lịch

sử trở nên dễ hiểu và hứng thú hơn Ví dụ để nói về một hiện tượng tự nhiên nếuchỉ dùng phương pháp thuyết trình thì các em rất khó tư duy nên cảm thấy chánhọc ,dẫn tới hiện tượng học vẹt, học xong quên ngay Vì vậy việc nghiên cứu vàthử nghiệm phương pháp: Thiết lập các loại sơ đồ tư duy và sử dụng sơ đồ trongdạy học Lịch sử vừa góp phần nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng sơ đồcho giáo viên vừa giúp học sinh trực quan sinh động , từ đó tăng khả năng nhậnthức và hoàn thiện kiến thức Sử dụng sơ đồ giúp học sinh dễ học, dễ ghi nhớ,

tăng khả năng hệ thống hóa, góp phần hình thành các kỹ năng phân tích, sosánh đối chiếu tốt hơn” [6]

3.1.Giới thiệu khái quát các sơ đồ thường dùng trong dạy học Lịch sử

3.1.1 Khái niệm sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy còn goị là bản đồ tư duy, lược đồ tư duy, là hình thức ghichép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đềhay một mạch kiến thức bằng cách kết hợp sử dụng đồng thời hình ảnh,đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực để mở rộng và đào sâu các

ý tưởng Đặc biệt SĐTD là một sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽnhư bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểukhác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng mộtchủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng SĐTD theo một cáchriêng, do đó việc lập SĐTD phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗingười

Cơ chế hoạt động của SĐTD là chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, vớicác mạng lưới liên tưởng (các nhánh) SĐTD là công cụ đồ họa nối các hìnhảnh có liên hệ với nhau vì vậy có thể vận dụng SĐTD vào hỗ trợ dạy học kiếnthức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thứcsau mỗi chương và giúp học sinh hiểu bài, nhớ lâu, nhớ sâu

3.1.2 Các loại sơ đồ:

* Sơ đồ cấu trúc: Là loại sơ đồ thể hiện các thành phần, yếu tố trong một

chỉnh thể và mối quan hệ giữa chúng

Sơ đồ chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954

* Sơ đồ dạng bảng: Là loại sơ đồ thể hiện mối liên hệ, sự so sánh hoặc nêu đặc

điểm của các đối tượng theo một cấu trúc nhất định

- Ví dụ dạy bài Chủ đề : Các quốc gia thời cổ đại Sách giáo khoa lớp 10 - cơ

bản Nội dung phần 1 có thể xây dựng thành bảng tổng hợp kiến thức như sau:

Tiêu chí Phương Đông cổ đại Phương Tây cổ đại

Tên quốc gia Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ,

Trung Quốc

Hi Lạp và Rô Ma

Thời gian Thiên niên kỉ IV đến III

trước CN

Thiên niên kỉ I trước CN

Địa bàn xuất Lưu vực các con sông lớn: Bán đảo Ban căng, vùng biển

Chiến dịch Điện Biên Phủ 1954

Diễn biến của chiến dịch

Ý nghĩa của chiến dịch

Kết quả của chiến dịch

Hoàn

cảnh

lịch sử

hiện S.Nin ( Ai Cập), S Hằng (Ấn

Độ), S.Hoàng Hà (TQ)

Địa Trung Hải

Thuận lợi Đất đai phù sa màu mỡ, gần

nguồn nước tưới thuận lợicho sản xuất và sinh hoạt

Nằm ở ven Địa Trung Hải,nhiều hải cảng giao thông trênbiển dễ dàng, nghề hàng hảisớm phát triển

Khó khăn Dễ bị lũ lụt, hạn hán gây mất

mùa, ảnh hưởng đến đời sốngnhân dân

Đất ít và xấu, chỉ thích hợptrồng các loại cây lâu năm chonên lương thực thiếu phảinhập khẩu

Kinh tế - Nông nghiệp trồng lúa nước

*Sơ đồ quá trình: Là loại sơ đồ thể hiện vị trí các thành phần, các yếu tố và mối

quan hệ của chúng trong quá trình vận động

Sơ đồ sự chuyển biến về kinh tế và xã hội Việt Nam trong cuộc khai thác thuộcđịa lần 2

*Sơ đồ logic: Là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về nội dung bên trong củacác sự kiện Lịch sử

Sơ đồ tư duy về đóng góp của phong trào Tây Sơn 3.2 Yêu cầu của việc xây dựng sơ đồ

- Sơ đồ phải đảm bảo tính lôgic, chính xác khoa học

3.2.2.Tính sư phạm, tư tưởng.

Sơ đồ phải có tính khái quát hóa cao, qua sơ đồ học sinh có thể nhận thấy ngaycác mối quan hệ khách quan, biện chứng

3.2.3 Tính mĩ thuật:

Bố cục của sơ đồ phải hợp lí, cân đối, nổi bật trọng tâm và các nhóm kiến thức.[3]

3.3 Các bước xây dựng một sơ đồ (tổ chức dạy học bằng SĐTD)

Dựa vào nguyên tắc dạy học và tác dụng của bản đồ tư duy chúng ta áp dụngdạy được ở nhiều dạng bài: Bài mới, ôn tập, hệ thống chương hoặc giai đoạn,làm bài tập lịch sử, đặc biệt là củng cố bài Giáo viên hướng dẫn học sinh đi từkhái quát đến cụ thể, dựa trên cơ sở nguyên lý của bản đồ tư duy hướng dẫn họcsinh lập bản đồ tư duy Các sơ đồ đã có ở sách giáo khoa, sách giáo viên lịch sử10,11, 12 nhưng chủ yếu phần lớn là do giáo viên tự xây dựng từ nội dung bàihọc, phù hợp với ý tưởng sử dụng phương pháp, phương tiện dạy học khác nhau Thực hiện dạy học bằng cách lập BĐTD được tóm tắt qua 4 bước như sau:

Bước 1 : Học sinh lập SĐTD theo nhóm hay cá nhân với gợi ý, hướng dẫn của giáo viên.

Bước 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo,

thuyết

minh về SĐTD mà nhóm mình đã thiết lập.

Bước 3 : Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện SĐTD về

kiến thức của bài học đó Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp họcsinh hoàn chỉnh SĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học