(SKKN 2022) sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học vật lí chương dao động và sóng điện từ lớp 12

Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng SĐTD gi

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH 3

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ "CHƯƠNG DAO ĐỘNG VÀ SÓNG ĐIỆN TỪ - LỚP 12"

Người thực hiện: Nguyễn Tất Thành Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Vật lí

THANH HOÁ NĂM 2022

Mục lục

Trang I Mở đầu …… 3

1.1 Lí do chọn đề tài……….… … 3

1.2 Mục đích nghiên cứu……… ……… 3

1.3 Đối tượng nghiên cứu……… ………….… 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu……… ……… … …3

II Nội dung sáng kiến kinh nghiệm……… ….4

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm……….4

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm….5 2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm đã sử dụng để giải quyết vấn đề …6 2.3.1 Bản chất phương pháp dạy học bằng SĐTD … 6

2.3.2 Vận dụng SĐTD trong quá trình dạy học vật lí lớp 12 9

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục,

với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường……… … 13

III Kết luận, kiến nghị……….….… … 15

3.1 Kết luận……… 15

3.2 Kiến nghị ……….…….15

Tài liệu tham khảo……….…….….… … 16

Các thuật ngữ viết tắt trong bài:

GV – giáo viên

HS – học sinh

THPT – trung học phổ thông

SĐTD – sơ đồ tư duy

I MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài.

Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học luôn được các nhà làm giáo dục quan tâm, nghiên cứu Nhiều phương pháp, kỹ thuật dạy học mới được đưa ra dù có khác nhau nhưng đều thống nhất khẳng định vai trò của người học không phải là những bình chứa thụ động mà là những chủ thể nhận thức tích cực trong quá trình học tập Như vậy, hạy học nói chung hay dạy bộ môn Vật lí nói riêng là dạy cách tư duy, dạy cách đi tìm và

tự chiếm lĩnh lấy kiến thức Đó là một định hướng giáo dục quan trọng hiện nay

Đầu năm học 2021 – 2022, Hiệu trưởng Trường THPT Thạch Thành 3 triển khai nhiệm vụ năm học mới và nêu vấn đề tiếp tục đổi mới phương pháp

giảng dạy Tôi đã tìm hiểu và áp dụng kỹ thuật dạy học “Sử dụng sơ đồ tư

duy trong dạy học vật lí chương dao động và sóng điện từ - lớp 12” và trả

lời cho câu hỏi làm thế nào để đổi mới phương pháp dạy học “không đọc – chép, không nhìn – chép” theo chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo mà tôi trăn trở băn khoăn bấy lâu nay đã có cách giải quyết

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học đại trà môn vật lí khối 12 ở trường THPT, hướng dẫn HS có thể hệ thống hóa kiến thức bằng sơ đồ Qua đó các

em nhìn được tổng thể kiến thức một cách ngắn gọn nhưng đầy đủ, rút ngắn thời gian ôn tập củng cố, giúp học sinh hiểu bài, nắm được kiến thức cơ bản và nhớ lâu

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

a Đối tượng nghiên cứu:

Kỹ thuật dạy học bằng Sơ đồ tư duy trong chương trình vật lí 12 học kỳ

2, hệ thống kiến thức lí thuyết chủ đề: “Sóng điện từ”

b Khách thể nghiên cứu:

Quá trình áp dụng chủ đề: cho học sinh lớp 12 A7 trường THPT Thạch Thành 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Nghiên cứu tài liệu

- Giảng dạy trực tiếp trên lớp 12A7 Trường THPT Thạch Thành 3

- Điều tra hiệu quả của phương pháp qua phiếu điều tra, qua chất lượng học tập của HS

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN [1], [5]

Để tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy

và học trong các nhà trường phổ thông Một trong những phương pháp dạy học

mới, hiện đại nhất và hiệu quả được đưa vào là kỹ thuật dạy học bằng sơ đồ tư

duy - một kỹ thuật dạy học mới đang được rất nhiều nước trên thế giới áp

dụng Qua việc tìm hiểu và vận dụng kỹ thuật dạy học bằng sơ đồ tư duy, tôi nhận thấy kỹ thuật dạy học này rất có hiệu quả trong công tác giảng dạy và học tập của học sinh Bước đầu đã giảm bớt được tâm lý ngại học, khơi gợi trong học sinh tình yêu đối với môn học, đồng thời đem đến cho các em cái nhìn

mới, tư duy mới về môn học Vật lí Vậy thế nào là kỹ thuật dạy học bằng sơ đồ

tư duy? Cần sử dụng sơ đồ tư duy như thế nào để nâng cao chất lượng trong các giờ học Vật lí? Đó là những vấn đề tôi muốn cùng được chia sẻ với các đồng nghiệp trong sáng kiến kinh nghiệm này

Sơ đồ tư duy (SĐTD) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh

để mở rộng và đào sâu các ý tưởng SĐTD một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não

SĐTD giúp học sinh có được phương pháp học hiệu quả hơn: Việc rèn

luyện phương pháp học tập cho HS không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các em thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau Phần lớn số học sinh khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách

tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Sử dụng thành thạo SĐTD trong dạy học sẽ gúp học sinh có được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy

SĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng SĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não

2.2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ

2.2.1 Thực trạng của việc học vật lí hiện nay.

Hiện nay không chỉ phần đông học sinh mà giáo viên phổ thông đều nhận định là nội dung chương trình Vật Lí phổ thông khá nhiều và rộng vì thế việc tiếp thu và nhớ bài của các em rất khó khăn, dẫn đến một thực trạng đó là tâm lý sợ học Vật lí Những năm gần đây, hình thức thi tốt nghiệp, đại học của môn vật lí là trắc nghiệm nên cần khả năng ghi nhớ hệ thống

2.2.2 Đối với người dạy

Đa số giáo viên đều có tình yêu nghề, mến trẻ, tận tụy với công tác giảng dạy, chăm lo quan tâm đến học sinh Tuy nhiên, vẫn còn những mặt hạn chế sau:

- Phương pháp, kỹ thuật giảng dạy chưa thực sự phù hợp với một bộ phận không nhỏ học sinh dẫn đến chất lượng chưa cao

- Do điều kiện khách quan nên việc sử dụng đồ dùng dạy học, phương pháp trực quan vào tiết học hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng tiếp thu bài của học sinh

- Một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với nghề, chưa khơi gợi được mạch nguồn cảm xúc ẩn sau mỗi trái tim người học

2.2.3 Đối với học sinh.

- Một số học sinh vì lười học, chán học mải chơi, hổng kiến thức nên không chuẩn bị tốt tâm thế cho giờ học

- Địa phương huyện Thạch Thành thuộc vùng kinh tế còn khó khăn, hầu hết phụ huynh đều đi làm ăn xa, ít có thời gian quan tâm kèm cặp con em mình Bản thân các em còn phải phụ giúp gia đình ngoài giờ lên lớp, ít có thời gian học

- Đời sống văn hóa tinh thần ngày một nâng cao, một số nhu cầu giải trí như xem ti vi, điện thoại, chơi game ngày càng nhiều làm cho một số em chưa

có ý thức học bị lôi cuốn, sao nhãng việc học tập

2.3 GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN

2.3.1 Bản chất phương pháp dạy học bằng SĐTD [1], [2]

- SĐTD (còn được gọi là bản đồ tư duy, lược đồ tư duy) là kĩ thuật dạy học tổ chức và phát triển tư duy giúp người học chuyển tải thông tin vào bộ não rồi được thông tin ra ngoài bộ não một cách dễ dàng, đồng thời là phương tiện ghi chép sáng tạo và hiệu quả, mở rộng, đào sâu và kết nối các ý tưởng, bao quát được các ý tưởng trên phạm vi sâu rộng

- Dạy học bằng SĐTD là một giải pháp góp phần đổi mới cơ bản giáo dục

- SĐTD sử dụng cả hai bán cầu não cùng một lúc: SĐTD thật sự giúp bạn tận

dụng các chức năng của não trái lẫn não phải khi học Đây chính là công cụ học tập vận dụng được sức mạnh của cả bộ não Nếu vận dụng đúng cách, nó

sẽ hoàn toàn giải phóng những năng lực tiềm ẩn trong bạn, đưa bạn lên một đẳng cấp mới, đẳng cấp của một tài năng thực thụ hay thậm chí của một thiên tài

Có thể tóm tắt một số hoạt động dạy học trên lớp với SĐTD:

-Hoạt động 1: HS lập SĐTD theo nhóm hay cá nhân với gợi ý của GV.

-Hoạt động 2: HS hoặc đại diện của các nhóm HS lên báo cáo, thuyết minh về

SĐTD mà nhóm mình đã thiết lập

-Hoạt động 3: HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện SĐTD về kiến

thức của bài học đó GV sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp HS hoàn chỉnh SĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học

-Hoạt động 4: củng cố kiến thức bằng một SĐTD mà GV đã chuẩn bị sẵn hoặc

một SĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho HS lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó

Tóm lược tổ chức hoạt động dạy học với SĐTD như sau:

Một số lưu ý khi tạo sơ đồ tư duy:

- Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề: Tại sao lại phải dùng hình ảnh?

Vì một hình ảnh có thể diễn đạt được cả ngàn từ và giúp bạn sử dụng trí tưởng tượng của mình Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp chúng ta tập trung được vào chủ đề và làm cho chúng ta hưng phấn hơn

- Sử dụng màu sắc: Bởi vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh

- Nối các nhánh chính (cấp một) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh nhánh cấp hai đến các nhánh cấp một, nối các nhánh cấp ba đến nhánh cấp hai, bằng các đường kẻ Các đường kẻ càng ở gần hình ảnh trung tâm thì càng được

tô đậm hơn, dày hơn Khi chúng ta nối các đường với nhau, bạn sẽ hiểu và nhớ nhiều thứ hơn rất nhiều do bộ não của chúng ta làm việc bằng sự liên tưởng

- Mỗi từ/ảnh/ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường kẻ

- Tạo ra một kiểu bản đồ riêng cho mình (kiểu đường kẻ, màu sắc, )

- Nên dùng các đường kẻ cong thay vì các đường thẳng vì các đường cong

được tổ chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt hơn rất nhiều.

- Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm

- SĐTD là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm HS có chung một kiểu SĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức, góp ý thêm về đường nét vẽ, màu sắc và hình thức (nếu cần)

Sử dụng SĐTD sẽ dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng, tìm tòi xây dựng kiến thức mới Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp và cách diễn đạt riêng của mỗi người, SĐTD giúp bộ não liên tưởng, liên kết các kiến thức đã học trong sách vở, đã biết trong cuộc sống… để phát triển, mở rộng ý tưởng Sau khi HS tự thiết lập SĐTD kết hợp việc thảo luận nhóm dưới

sự gợi ý, dẫn dắt của GV dẫn đến kiến thức của bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên

Qua nghiên cứu lí luận và thực nghiệm dạy học cho thấy, sử dụng SĐTD trong dạy học kiến thức mới giúp HS học tập một cách chủ động, tích cực và huy động được tất cả HS tham gia xây dựng bài một cách hào hứng Với sản phẩm độc đáo “kiến thức + hội họa” là niềm vui sáng tạo hàng ngày của HS và cũng là niềm vui của chính thầy cô giáo Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên SĐTD),

hệ thống hóa kiến thức (huy động những điều đã học trước đó để chọn lọc các

ý để ghi), khả năng hội họa (hình thức trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc), sự vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống

Trước đây, các tiết ôn tập chương một số GV cũng đã lập bảng biểu, vẽ

sơ đồ, biểu đồ,… và cả lớp có chung cách trình bày giống như cách của GV hoặc của tài liệu, chứ không phải do HS tự xây dựng theo cách hiểu của mình, hơn nữa, các bảng biểu đó chưa chú ý đến hình ảnh, màu sắc và đường nét

Sử dụng SĐTD đã triển khai và bước đầu tạo một không khí sôi nổi, hào hứng của cả thầy và trò trong các sinh hoạt ở tổ chuyên môn cũng như hoạt động dạy học của nhà trường, là một trong những nội dung quan trọng của

phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” mà

Bộ GD&ĐT đang đẩy mạnh triển khai

SĐTD một công cụ có tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất

kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay Có thể thiết kế SĐTD trên giấy, bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn, tẩy,…

hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm SĐTD Với trường có điều kiện cơ sở

hạ tầng công nghệ thông tin tốt có thể cài vào máy tính phần mềm Mindmap cho GV, HS sử dụng, bằng cách gõ vào ô “tìm kiếm” cụm từ Mindmap, ta có thể tải về bản demo ConceptDraw MINDMAP 5 Professional, phần mềm này không hạn chế số ngày sử dụng và việc sử dụng nó cũng khá đơn giản [6]

2.3.2 Vận dụng SĐTD trong quá trình dạy học Vật lí lớp 12

a) Giáo viên sử dụng SĐTD để hỗ trợ quá trình dạy học

- Dùng SĐTD để dạy bài mới:

Giáo viên cho từ khoá “Tìm hiểu về sóng điện từ” rồi yêu cầu học sinh

vẽ SĐTD bằng cách đặt câu hỏi gợi ý cho các em để các em có thể vẽ tiếp các nhánh con và bổ sung dần các ý nhỏ ( nhánh con cấp 2, cấp 3…), sau khi các nhóm HS vẽ xong, cho một số em lên trình bày trước lớp để các học sinh khác bổ sung ý Giáo viên kết luận qua đó giúp các em tự chiếm lĩnh kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên nhưng rất hiệu quả, đồng thời kích thích hứng thú học tập của học sinh

Sơ đồ minh họa bài: Sóng điện từ

Cũng có học sinh vẽ theo cách sau:

Sóng

điện từ

Sau mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự hệ thống kiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng cách vẽ SĐTD Mỗi bài học được vẽ kiến thức trên một trang giấy rời rồi kẹp lại thành tập Việc làm này sẽ giúp các em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi cần một cách nhanh chóng, dễ dàng

Sau khi có một học sinh hoặc một nhóm học sinh vẽ xong SĐTD sẽ cho một học sinh khác, nhóm khác nhận xét, bổ sung … Có thể cho học sinh vẽ thêm các đường, nhánh khác và ghi thêm các chú thích… rồi thảo luận chung trước lớp để hoàn thiện, nâng cao kĩ năng vẽ SĐTD cho các em

- Dùng SĐTD để củng cố kiến thức sau mỗi tiết học và hệ thống kiến thức sau mỗi chương, phần: [3], [6]

SĐTD ôn tập chương: Dao động và sóng điện từ.

Cũng có học sinh vẽ theo cách sau:

b) Học sinh học tập độc lập, sử dụng SĐTD để hỗ trợ học tập, phát triển

tư duy lôgic.

- Học sinh tự có thể sử dụng SĐTD để hỗ trợ việc tự học ở nhà: Tìm hiểu trước bài mới, củng cố, ôn tập kiến thức bằng cách vẽ SĐTD trên giấy, bìa… hoặc để

tư duy một vấn đề mới qua đó phát triển khả năng tư duy lôgic, củng cố khắc sâu kiến thức, kĩ năng ghi chép

- Học sinh trực tiếp làm viêc với máy tính, sử dụng phần mềm Mindmap, phát triển khả năng ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng máy tính trong học tập

c) Một số biện pháp ứng dụng SĐTD trong đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí.

SĐTD giúp HS học được phương pháp học: Việc rèn luyện phương

pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, nhất là các môn tự nhiên (gồm cả Vật lí), các em này thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau Phần lớn số học sinh này khi đọc sách hoặc

nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Sử dụng thành thạo SĐTD trong dạy học, học

sinh sẽ học được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và

phát triển tư duy

SĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực: Một số kết quả nghiên

cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng SĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não

Việc học sinh tự vẽ SĐTD có ưu điểm là phát huy tối đa tính sáng tạo của học sinh, phát triển năng khiếu hội họa, sở thích của học sinh, các em tự do chọn màu sắc (xanh, đỏ, vàng, tím,…), đường nét (đậm, nhạt, thẳng, cong…), các em tự “sáng tác” nên trên mỗi SĐTD thể hiện rõ cách hiểu, cách trình bày kiến thức của từng học sinh và SĐTD do các em tự thiết kế nên các em yêu quí, trân trọng “tác phẩm” của mình

2.4 HIỆU QUẢ DO SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐEM LẠI

Việc sử dụng SĐTD giúp giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, giúp học sinh học tập tích cực đó chính là một trong những cách làm thiết thực triển

khai nội dung “dạy học có hiệu quả” là nội dung quan trọng trong phong trào thi đua “Xây dựng Trường học thân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ Giáo dục

và Đào tạo phát động

Sử dụng thành thạo và hiệu quả SĐTD trong dạy học sẽ mang lại nhiều kết quả tốt và đáng khích lệ trong phương thức học tập của học sinh và phương pháp giảng dạy của giáo viên Học sinh sẽ học được phương pháp học tập, tăng tính chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy Giáo viên sẽ tiết kiệm được thời gian, tăng sự linh hoạt trong bài giảng, và quan trọng nhất sẽ giúp học sinh nắm được kiến thức thông qua một “bản đồ” thể hiện các liên kết chặt chẽ của tri thức

Sau một thời gian ứng dụng SĐTD trong đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí ở lớp 12, tôi thấy bước đầu có những kết quả khả quan Tôi đã nhận thức được vai trò tích cực của ứng dụng SĐTD trong hỗ trợ đổi mới phương pháp dạy học Biết sử dụng SĐTĐ để