Thực tế, trong bài làm về phát hiện và phân tích tình huống truyệntrong tác phẩm truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn, học sinh thường lúng túng,lầm với cốt truyện, kể lể lan man, chưa gọ
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
1.1 Những năm qua, tác phẩm truyện ngắn được lựa chọn đưa vào chươngtrình Ngữ văn phổ thông nhiều, nhất là ở cấp THPT Điều này phản ánh đúng tươngquan của thành tựu truyện ngắn so với những thể loại văn xuôi khác trong đời sốngvăn học của chúng ta
1.2 Với truyện ngắn nói chung, ngoài những yếu tố luôn có biến đổi như cốttruyện, nhân vật, lối trần thuật, nhịp độ phát triển, giọng điệu, ngôn ngữ…thì tìnhhuống truyện được xem là hạt nhân trong cấu trúc nội tại của thể loại truyện ngắn
“Tình huống là một trạng thái có tính chất riêng biệt” (Hêghen) Tình huống truyện,
“cái tình thế nảy ra truyện”, là “lát cắt” của đời sống mà qua đó có thể thấy được cảtrăm năm của đời thảo mộc, là “một khoảnh khắc mà trong đó sự sống hiện ra rấtđậm đặc”, “khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người, thậm chí cả một đời nhân loại”(Nguyễn Minh Châu) Đối với mỗi câu chuyện, tình huống đóng vai trò vô cùng quantrọng Vì thế, nhận diện, khám phá, phân tích được tình huống truyện là điều rất cầnthiết để mở ra ý nghĩa tư tưởng tác phẩm
Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy, phần lớn giáo viên đều hướng học sinhtiếp cận tác phẩm ở những yếu tố biến đổi như cốt truyện, nhân vật, trần thuật…mà ítkhi chú ý đến “hạt nhân” tình huống truyện Cũng có nghĩa là chưa làm nổi bật đượcđặc trưng của thể loại nhiều thành tựu này
1.3 Có thể thấy, phần lớn các tác phẩm truyện ngắn trong chương trình đềuthuộc xu hướng văn học hiện thực Các tác phẩm hiện thực, với đặc trưng của nóphần nào học sinh có thể dễ nhận diện ra tình huống truyện ngay khi đọc xong tácphẩm Tuy nhiên, đối với một vài truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn, việc xácđịnh cốt truyện đã khó, chưa nói đến khám phá, phát hiện ra tình huống truyện-linhhồn của tác phẩm nghệ thuật còn khó hơn
Trang 2Làm thế nào để học sinh dễ dàng khám phá ra tình huống truyện trong cáctruyện ngắn, đặc biệt là các truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn và phân tích nómột cách thấu đáo, sâu sắc là vấn đề mà bản thân tôi còn băn khoăn khi trực tiếpgiảng dạy trên lớp Thực tế, trong bài làm về phát hiện và phân tích tình huống truyệntrong tác phẩm truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn, học sinh thường lúng túng,lầm với cốt truyện, kể lể lan man, chưa gọi đúng, trúng; chưa phát hiện ra các “látcắt”, “khoảnh khắc” độc đáo mà nhà văn gửi gắm qua tác phẩm
Trước thực tế này, tôi mạnh dạn chọn đề tài “Gợi ý một số cách thức phát hiện, phân tích tình huống truyện trong hai truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân và “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam (Ngữ văn 11) với
mục đích đề xuất một số kĩ năng hiệu quả cho học sinh trong phát hiện, phân tích tìnhhuống truyện trong truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn, giúp các em có thêmphương pháp khi tiếp cận thể loại văn chương độc đáo này
2 Mục đích nghiên cứu
Tìm ra những nguyên nhân không ít học sinh còn lúng túng, thậm chí nhận
diện sai tình huống truyện trong các truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn
Đề xuất một số kĩ năng giúp học sinh tiếp cận, phát hiện, phân tích tình huốngtruyện qua hai truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn là “Chữ người tử tù” củaNguyễn Tuân và “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam (Ngữ văn 11) nhằm cùng các đồngnghiệp giải quyết những khó khăn trong việc giảng dạy
3 Đối tượng nghiên cứu
Học sinh khối 11, đặc biệt là các học sinh yếu về kĩ năng làm các bài thi, bàikiểm tra môn Ngữ văn
4 Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu đề tài này chúng tôi đã sử dụng phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế
- Phương pháp so sánh, đối chiếu
Trang 3- Thống kê, xử lí số liệu
5 Những điểm mới của SKKN
Đề xuất một số cách thức, phương pháp giúp học sinh phát hiện, phân tíchhiệu quả tình huống truyện trong truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn qua hai tácphẩm “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân và “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam (Ngữvăn 11) nhằm nâng cao chất lượng đại trà trong dạy học Ngữ văn ở bậc THPT
Trang 4NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận
1.1 Tình huống truyện và vai trò của tình huống truyện
Theo Hêghen, nhà triết học, mỹ học lỗi lạc người Đức (1770- 1831) trongtác phẩm nổi tiếng Mỹ học đã dành nhiều trang viết về tình huống: “Nói chungtình huống là một trạng thái có tính chất riêng biệt và trở thành được quy định
Ở trong thuộc tính này của nó, tình huống góp phần biểu lộ nội dung là cái phần cóđược một sự tồn tại bên ngoài bằng sự biểu hiện nghệ thuật”
Nhà văn Nguyễn Minh Châu cho rằng: “Với truyện ngắn và với một tác giả cókinh nghiệm viết, tôi nghĩ rằng đôi khi người ta nghĩ ra được một cái tình thế xảy rachuyện, thế là coi như xong một nửa…Những nhà văn có tài đều là những người cótài tạo ra những tình thế xảy ra chuyện vừa rất cá biệt vừa mang tính phổ biến hoặctượng trưng” và “…những người cầm bút có cái biệt tài có thể chọn ra trong cái dòngđời xuôi chảy một khoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất, chứađựng nhiều ý nghĩa nhất, một khoảnh khắc cuộc sống…nhưng bắt buộc con người ởvào một tình thế phải bộc lộ ra cái phần tâm can nhất, cái phần ẩn náu sâu kín nhất,thậm chí có khi là khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người, một đời nhân loại”
(Nguyễn Minh Châu, Trang giấy trước đèn, NXB KHXH,1994,tr258)
Nhà văn Nguyễn Kiên đã hơn một lần nói về bản chất và vai trò của tìnhhuống: “Theo quan niệm của tôi, mỗi truyện ngắn chỉ tập trung vào một tình thế nảysinh trong cuộc sống Nếu truyện ngắn có đến hơn một tình thế thì truyện ngắn đó lập
tức bị phá vỡ” (Nhiều tác giả, Nghệ thuật viết truyện ngắn và ký, NXB
Thanhniên,2000tr.44)
Nhà văn Nguyên Ngọc khi bàn về truyện ngắn đã đặc biệt chú ý đến vấn đềtình huống: “Truyện ngắn dẫu sao cũng phải ngắn, do đó thủ thuật chủ yếu củatruyện ngắn là thủ thuật điểm huyệt […] Truyện ngắn điểm huyệt thực hiện bằngcách nắm bắt trúng những tình huống cho phép phơi bày cái chủ yếu nhưng lại bị che
Trang 5giấu trong muôn mặt cuộc sống hàng ngày” (Bùi Việt Thắng, Truyện ngắn – những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại, NXB ĐHQGHN, H 2000, tr 114).
Từ một số ý kiến trên, có thể khái quát về tình huống truyện như sau: Đốivới truyện ngắn, tình huống giữ vai trò là hạt nhân của cấu trúc thể loại, nó chính làcái hoàn cảnh riêng được tạo nên bởi một sự kiện đặc biệt khiến cho tại đó, cuộc sốnghiện lên đậm đặc nhất và ý đồ tư tưởng của tác giả cũng được bộc lộ sắc nét nhất Với văn bản truyện ngắn: Nó là nhân tố tổ chức của thiên truyện Tức là nó bao trùm
và chi phối các thành tố khác như nhân vật, cảnh vật, bố cục, kết cấu, lời trần thuật…Nhìn ở chiều ngược lại, những thành tố kia châu tuần xung quanh để làm sống dậycái tình huống này Diện mạo của một truyện ngắn, xét đến cùng, là do tình huốngquyết định
Với người viết truyện ngắn: Tạo được một tình huống đặc sắc, xem như đã cómột tiền đề khá chắc chắn cho thành công của tác phẩm Nghĩa là, để làm nên mộttruyện ngắn đầy đặn, người viết còn phải lo nhiều khâu khác như dựng người, dựngcảnh, lo tâm lí, lo đối thoại … như thế nào nữa Nhưng lo được tình huống rồi thì coinhư đã có một hứa hẹn tin cậy Sáng tạo tình huống truyện là phần việc cốt yếu củalao động truyện ngắn vậy
So với “đỉnh điểm”, tình huống truyện vừa có điểm tương đồng vừa có điểm dịbiệt Đỉnh điểm là một khâu của hệ thống cốt truyện Nó chỉ được coi là “đỉnh điểm”trong quan hệ với các khâu còn lại như giới thiệu, thắt nút, phát triển và cởi nút Nó
là cái “đỉnh chót” của hàng loạt sự kiện và biến cố dệt nên cốt truyện Còn "tìnhhuống" lại là cái sự kiện bao trùm lên toàn bộ một tác phẩm truyện ngắn Trong tìnhhuống dường như có đủ các khâu của cốt truyện nhưng dưới dạng đã được nén lại
So với “hoàn cảnh điển hình”, tình huống truyện vừa rộng hơn vừa hẹp hơn.Rộng về diện hoạt động Nếu “hoàn cảnh điển hình” là khái niệm chỉ nhất thiết tồn tạitrong một phạm trù văn học là “văn học hiện thực”, thì “tình huống truyện”, với tưcách là hạt nhân của một thể loại, lại có mặt ở mọi phạm trù văn học Còn hẹp về qui
Trang 6mô “Hoàn cảnh điển hình” thường được tạo dựng từ hàng loạt sự kiện với một khungcảnh xã hội rộng dài, thì tình huống chỉ là một “khoảnh khắc”, một “lát cắt”, thâu tómvào khuôn khổ mộ sự kiện nhỏ và trọn vẹn nào thôi Nếu nhìn từ tương quan vớihoàn cảnh cũng có thể định nghĩa: tình huống là sự cô đặc của một hoàn cảnh điểnhình nào đó.
1.2 Phân loại
Cách phân chia các loại tình huống truyện không phải bao giờ cũng rõ ràng Cótruyện thiên về loại tình huống truyện này nhưng có loại thiên về loại tình huốngtruyện khác Có 3 loại tình huống truyện thường được các tác giả chú tâm xây dựng
a.Tình huống hành động:
Chủ yếu xoay quanh hành động có tính bước ngoặt của nhân vật Hành độngnày có chức năng làm thay đổi cảnh ngộ, trạng huống hoặc một đoạn đời của nhânvật
b.Tình huống tâm trạng:
Chủ yếu xoay quanh tâm trạng, cảm xúc có tính phát khởi, gây biến đổi củanhân vật khi đối diện với tình thế đặc biệt diễn ra trong cảnh huống có liên quan đếnbản thân (được đặt ra trong truyện) Loại tình huống này thường gặp trong nhữngkiểu truyện trữ tình, không có cốt truyện, đậm yếu tố lãng mạn mà dòng diễn biếntâm lí nhân vật là hạt nhân cốt lõi làm nên cấu trúc của truyện (loại truyện ít diễnbiến, nghèo về hành động, đối tượng chủ yếu mà nhà văn khám phá là thế giới nộitâm tinh tế, là trạng thái cảm xúc mơ hồ của nhân vật trước cuộc sống) So với tìnhhuống hành động, loại tình huống tâm trạng khó nhận ra hơn
c.Tình huống nhận thức:
Chủ yếu xoay quanh tình thế chứa đựng giây phút “giác ngộ” chân lí của nhânvật (sự nhận thức lại về ý nghĩa thật sự của một vấn đề, một lĩnh vực nào đó trongquan niệm hoặc trong đời sống) Nhà văn đặt nhân vật vào một tình huống đầy bất
Trang 7ngờ, nghịch lí để từ đó nhân vật hiểu ra, vỡ lẽ ra và nhận thức được những vấn đề màtrước đó họ hiểu chưa đầy đủ hoặc chưa hiểu hay thậm chí đã ngộ nhận về nó.
2 Cơ sở thực tiễn
2.1 Thực trạng
Tác phẩm truyện ngắn chiếm một lượng khá lớn trong chương trình Ngữ vănTHPT, điều này phản ánh đúng tương quan của thành tựu truyện ngắn so với các thểloại văn học khác trong đời sống văn học của chúng ta Nhận diện thể loại truyệnngắn cũng như sáng tạo thể loại truyện ngắn là một nỗ lực liên tục cho cả người sángtác và giới nghiên cứu phê bình Tuy nhiên, việc khai thác, tìm hiểu, khám phá truyệnngắn từ góc độ tình huống truyện lại chưa được quan tâm đúng mức của cả người dạylẫn người học nên việc cảm thụ tác phẩm truyện ngắn của người học chưa thực sự sâusắc Trong thực tế giảng dạy môn Ngữ văn (đặc biệt là các văn bản tự sự thuộc xuhướng lãng mạn) ở nhà trường, tôi đã gặp một số thực tế như:
Về phía giáo viên: Các tác phẩm truyện ngắn trong chương trình Ngữ vănTHPT có dung lượng kiến thức tương đối dài Trong khi vốn học sinh đã ít có sự saysưa đối với môn Văn, đa số các em thường rất lười đọc bài và chuẩn bị bài trước ởnhà, hoặc nếu có thì các em lại chuẩn bị qua loa một cách đối phó, nên việc giúp các
em phát hiện tình huống truyện rất khó khăn và mất tương đối nhiều thời gian khitiếp cận bài mới
Về phía học sinh:
Không biết tác phẩm nào có tình huống truyện
Không phân biệt, nhận dạng được tình huống truyện
Không biết một tác phẩm sẽ có một hay hay nhiều tình huống truyện
Thường nhầm lẫn tình huống truyện với tình tiết, chi tiết trong tác phẩm
Không biết cách phân tích ý nghĩa của tình huống truyện
Vì vậy khi xác định tình huống truyện cũng như khai thác ý nghĩa của tình
huống truyện học sinh thường rất lúng túng Và đó cũng là một trong những lí do
Trang 8khiến học sinh chưa thực sự có hứng thú khi học các văn bản tự sự, khiến các giờ dạy học văn bản tự sự trở nên nặng nề
2.2 Phân tích nguyên nhân
Thứ nhất là do chương trình và sách giáo khoa chưa thực sự đổi mới,chưa phù hợp với mục tiêu, nhu cầu phát triển của xã hội hiện nay Việcphân bố thời gian dạy học và rèn luyện kĩ năng tiếp cận các tác phẩm từ phương diệnđặc trưng thể loại cũng rất hạn chế
Sự tác động của đời sống cơ chế thị trường cũng ảnh hưởng khôngnhỏ tới quá trình dạy học văn nói chung và các tác phẩm kí nói riêng Xuhướng phát triển của khoa học kĩ thuật, của các ngành khoa học tự nhiêntrong đời sống xã hội đã khiến cho một bộ phận học sinh cho rằng môn NgữVăn và việc học Ngữ Văn trong nhà trường không quan trọng và hữu ích
Hạn chế nữa là phương pháp dạy học Nhiều giáo viên tập trung quá nhiều vàoviệc cung cấp kiến thức theo môtip dạy học truyền thống Giáo viên chưa thật sự chú
ý đến đặc trưng thể loại nên chưa có cơ sở chắc chắn để đánh giá, phân tích tác phẩm
Vì vậy, dù có những giờ dạy học đã diễn ra khá bài bản nhưng cuối cùng chính ngườidạy cũng chưa thật sự hài lòng về nó, bởi giáo viên chưa tìm thấy “chiếcchìa khóa” để mở “cánh cửa” chứa ý đồ sáng tạo của nhà văn trong tácphẩm cũng như kiến tạo những kĩ năng cơ bản cho học sinh trong tiếp cận các tácphẩm truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn
3 Đề xuất một số cách thức phát hiện, phân tích tình huống truyện trong truyện ngắn thuộc xu hướng lãng mạn “Hai đứa trẻ”-Thạch Lam và “Chữ người tử tù”-Nguyễn Tuân (Ngữ văn 11)
3.1.Cách thức khai thác tình huống truyện
Phần lớn các tác phẩm được trích giảng trong chương trình Ngữ văn đều làtác phẩm có cốt truyện độc đáo Thông qua cốt truyện tác giả muốn chuyển tải tớingười đọc những vấn đề về nhân sinh trong cuộc sống Việc tìm hiểu về nhân vật hay
Trang 9các giá trị nội dung của tác phẩm sẽ thuận lợi và thấu đáo hơn nhiều khi chúng takhai thác tình huống truyện
Cụ thể qua các bước sau:
Bước 1: Đọc kĩ văn bản
Đây là bước cực kì quan trọng, việc đọc và chuẩn bị bài trước khi học mộtgiờ văn nói chung và một giờ học văn bản tự sự nói riêng là việc làm đầu tiên và vôcùng cần thiết, giúp các em có những cảm nhận ban đầu về một tác phẩm văn học và
có một tâm thế sẵn sàng cho bài học mới Hơn nữa, các văn bản tự sự trong sách Ngữvăn THPT đều tương đối dài, không có thời gian đọc trên lớp Đối với các truyệnngắn thuộc xu hướng lãng mạn, dạng “truyện không có cốt truyện” càng khó khănhơn cho học sinh trong việc nắm bắt, khai thác nội dung cũng như tình hướng truyện.Việc đọc văn bản trước sẽ giúp các em nắm được cốt truyện, nhân vật, đồng thời pháthiện ra tình huống truyện
Bước 2: Xác định tình huống truyện :
Trong quá trình dạy các văn bản tự sự, giáo viên lần lượt hướng dẫn học sinhxác định tình huống truyện bằng cách:
Đặt câu hỏi: Sự kiện nào bao trùm và chi phối toàn bộ truyện là gì? Sự kiệnbao trùm nào đã giúp tác giả dựng lên toàn bộ truyện ngắn này? Hay để khắc sâu tâmtrạng, tính cách nhân vật, tác giả đã đặt nhân vật vào hoàn cảnh nào?
Tổng hợp các tình tiết: Lướt qua những tình tiết chính và xác định một trongcác tình tiết ấy đóng vai trò bao trùm, chi phối quán xuyến toàn truyện, hay chúng chỉ
là những thành tố nối kết với nhau để làm thành một sự kiện lớn hơn, sự kiện ấy mớitrùm lên tất cả?
Gọi tên tình huống truyện Đây là khâu khá then chốt, giúp người đọc địnhhình được tình huống truyện
Bước 3: Nhận xét, phân tích tình huống:
Trang 10Học sinh đưa ra được những nhận xét, đánh giá về tình huống truyện, cầnphân tích trên các bình diện cơ bản sau:
Diện mạo của tình huống (bình diện không gian)
Diễn biến của tình huống (bình diện thời gian)
Mối liên kết của tình huống với các khâu khác của tác phẩm (chi phối đến tổchức hình thức của văn bản nghệ thuật truyện ngắn)
Bước 4: Rút ra ý nghĩa của tình huống:
Việc xây dựng tình huống truyện đối với bất cứ một tác phẩm tự sự nào cũngđều nhằm góp phần xây dựng nhân vật, góp phần thể hiện tư tưởng, chủ đề của tácphẩm Đồng thời tạo sự hấp dẫn, lôi cuốn cho tác phẩm văn học Vậy nên học sinhcần phải phát hiện ra được tình huống truyện và cần phân tích, rút ra được ý nghĩacủa tình huống truyện ấy Để giúp học sinh, giáo viên có thể đặt các câu hỏi trên cácphương diện như:
Về quan niệm: Toát lên quan niệm gì về nhân sinh, thẩm mĩ ?
Về cảm xúc: Chứa đựng cảm xúc chủ đạo gì ?
Về xây dựng nhân vật: Góp phần bộc lộ tính cách, phẩm chất nào của nhân vật?
Về thể hiện tư tưởng, chủ đề của tác phẩm: giúp nhà văn thể hiện tư tưởng, chủ
đề nào? Gửi tới người đọc thông điệp gì?
3.2 Khai thác, phân tích tình huống truyện trong “Hai đứa trẻ”-Thạch Lam
Xác định loại tình huống: Tình huống tâm trạng
* Giải thích:
Khái niệm tình huống truyện
Nêu vai trò của tình huống truyện
Khái quát về tình huống truyện của Hai đứa trẻ:
"Hai đứa trẻ" là một trường hợp rất điển hình cho loại truyện ngắn trữ tình, cốt
truyện rất mờ nhạt, thay vào đó là dòng nội tâm, thế giới tâm hồn của nhân vật Cũng